EKSPO kórmesiniń sońǵy aptasyndaǵy qyzyqtar

Alǵashqy taqyryptyq pavılonda kelýshi qaýym elektromobıl kóligine otyryp, bola­shaq­ energııasynyń paıdasyn kózimen kórip, osy saladaǵy zamanaýı tehnologııamen tany­sady. Jurtshylyq minetin kó­liktiń ózi zamanaýı tehnıkamen jab­dyqtalǵan. Ol elektr togymen júredi. Búginde mundaı kólikter EKSPO alańynda da adamdardy tasyp júr. Elektr qýatymen júretin kólik ekologııalyq taza ári qaýipsiz. Bul pavılon qorshaǵan ortanyń ahýalyn jaqsartýǵa tek belgili bir salanyń mamandary ǵana emes, árbir adam úles qosa alatynyn kórsetedi. 

Al elimizdiń ekinshi taqyry­p­­tyq pavılonynda jer ǵalam­sha­rynyń paıda bolý tarıhyn tú­sindiretin sharlar shoýymen tanysýǵa múmkindik bar. Úlken ǵalamdyq jarylys teorııasy týra­ly baıandaıtyn kınetıkalyq shoý barysynda 365 jyltyr shar ártúrli geometrııalyq beı­nelerdi qurap aınalady.

ul bir jyldaǵy 365 kúndi beı­neleıdi. Onyń ishindegi 12 qy­zyl shar 12 aıdy bildiredi. Al olardyń ortasyndaǵy 32 shar kók týymyzdaǵy kún sáýlesin kórsetedi. Ártúrli sharlar aınala otyryp, ǵalamshardyń beınesin quraıdy. Olardyń jınaqtalǵan kó­rinisi jer álemdi, odan ári adam men tabıǵattyń, jan-ja­ný­arlardyń paıda bolý kó­rinisin sý­retteıdi. Bas-aıaǵy je­ti mınýtqa so­zylatyn kıne­tı­kalyq jaryq shoý kim-kimdi de eliktirip áketeri anyq.

Bul pavılonda energııanyń qalaı paıda bolǵanyn kórsetse, ekinshi bóliminde ony qalaı durys paıdalanýǵa, tasymaldaýǵa bolatyny aıtylady. «Smart grıd» dep atalatyn tehnologııa qalaǵa energııany durys taratýdy kózdeıdi eken. Aıtalyq, túnde Esildiń sol jaǵalaýynda adamnyń kóbi de­malyp, oń jaǵalaýynda serýendep júrgender kóp bolsa, onda mun­daı aqyldy tehnologııa sol ja­ǵalaýdaǵy jaryqty únemdeıdi de oń jaǵalaýǵa jaryqty kóbirek taratýǵa umtylady. Qazir osy aqyldy tehnologııany EKSPO alańynda «Sımens» kompanııasy qoldanyp jatqan kórinedi. EKSPO bitkennen keıin Astanada qalady eken.

Taqyryptyq pavılonnyń kelesi bóliginde óńkeı aqyldy teh­n­ologııamen jumys isteıtin zat­tar qoıylypty. Mysaly, sý­tekti avtokólik eshqandaı janar-jaǵarmaıdy qoldanbaıdy. Ol energııamen qýattalǵan batareıamen júredi. Kádimgi qolyńyzdaǵy uıaly telefonyńyz sekildi, qýat­tap alasyz da qalany aralap júre beresiz. Dál sondaı júrgizýshisiz-aq júre alatyn avtokólikti de osy taqyryptyq pavılonnan kórdik. Onda avtomatty rejim ornalasqan. Qaı jerge baratynyńyzdy kóliktiń monıtoryna jazsańyz boldy, kólik sizdi dittegen jerge ózi alyp barady. Onyń aldynda júretin dron qurylǵysy qaı jolda keptelis az, qandaı kóshemen kedergisiz ári tez jetýge bolatynyn aıtyp otyrady. Mundaı kólik ázirshe shyǵa qoıǵan joq. Biraq bolashaqta paıda bolýy ábden múmkin. Qazirdiń ózinde «Toıota» sekildi iri kompanııalar sýtekti kólikti shyǵaryp ta qoıdy. Demek, pılotsyz mashınany minetin kún de alys emes-aý.

Pavılonnyń «Aqyldy úı» bóliginde turmysqa qajetti, adam qolyn uzartatyn aına, teledıdar, tońazytqysh, kirjýǵysh, elektr plıtasy qoıylypty. Mysaly, aına aýa raıynyń qandaı bolyp turǵanyn úı ıesine aıtyp qana qoımaı, adamnyń denesin skanerden ótkizip, qan qysymy men qyzýyn ólshep beredi. Tipti qaı jeri aýyryp turǵanyn da kórsetip beredi. Al elektr plıtasynyń tamaq pisken kezde ózi óshetin «qasıeti» bar eken.

Bul bólimde aqyldy jaıaý júrginshiler joly da jurt­shy­lyqqa kórsetilgen. Adam­dar osy jolmen júrgen saıyn onyń astyna qoıylǵan arnaıy qurylǵylar ener­gııany boıyna jınaqtap, baǵ­darshamǵa baǵyttaıdy eken. Demek, aqyldy jaıaý júrginshiler joly – jaryqty únemdeıtin tap­tyrmas tásil. Mundaı joldar qazirgi tańda Germanııada, Is­panııada, taǵy da basqa birqatar elde bar. Bolashaqta Qazaqstanda da paıda bolýy ǵajap emes.
Taqyryptyq pavılonnan esh­qandaı topyraqsyz jaıqalyp ósip turǵan ósimdikter men gúl­der­di de kórdik. Bul «gıdro­po­nı­kalyq tehnologııa» dep atala­dy eken. Ol tórt jyldan beri Astana men Almatynyń jy­ly­jaı­l­arynda qoldanylyp ke­ledi. Al shetelde bul tehno­lo­gııany jemis-jıdek jáne kó­kó­nis­ter ósirýge de qoldanady. Sheń­ber jasaı otyryp ósiriletin ósim­dik­ter jer kólemin únemdeýge de qo­laıly. Oǵan kún sáýlesi de qa­jet emes. Sheńberdiń ishinde or­na­lasqan nasostardyń ishinde kún kózin almastyratyn jaryqtar ornatylǵan. Mundaı tehnologııamen ósirilgen jemis-jıdekter ekologııalyq taza, balǵyn ónimder sanalady.

Mine, ózimizdiń de pavılondarymyzda osyndaı ózgeshe jobalar jeterlik. Qazirdiń ózinde elektrmen júretin kólikter qalaǵa shyǵa bastapty. Keleshekte mundaı mashınalar jappaı qol­danylýy ábden múmkin.

Egıpettiń ekpini basym

Kúni keshe EKSPO-2017 kórmesiniń ákimshiligi el eń kóp tamashalaǵan halyqaralyq pavılondardyń tizimin jarııalady. Tizimniń basynda Mysyr tur. Bul pavılon jurtshylyqty nesimen tartty, áńgimemiz osy jóninde.

Jalpy, Mysyr – pıramı­da­symen-aq áıgili el. Ony úlken-ki­shi jaqsy biledi. Astanadaǵy ja­handyq kórmege mysyrlyqtar pı­ramıda beınesin de ala kelipti. Olardyń ereksheligi bul ǵana emes. Mysyr pavılonynda kezinde osy eldiń bıleýshisi bol­ǵan Ehnaton perǵaýynnyń alyp músini tur. Basqa basqa, dál Ehnaton beınesin osynda kórmege áke­lýinde úlken syr jatyr. Pavı­lonnyń gıd-júrgizýshisi Aısara Qasymhanovanyń túsin­di­rýinshe, Ehnaton – kúndi qudaı dep tanyp, oǵan Aton dep ataý bergen perǵaýyn. «Ǵalamshardyń ty­nys-tirshiligi kúnmen ty­ǵyz baıla­nysty ári kúnnen jań­ǵyrmaly energııa óndiredi. De­mek, bul – EKSPO kórmesiniń de basty taqy­ry­by. Sondyqtan, mysyrlyqtar Ehnaton músinin Astanaǵa arnaıy alyp keldi», deıdi Aıdana. Búginde Egıpet pavılonyna kelgen kez kelgen adam Ehnaton perǵaýynmen sýretke túspeı ketpeıdi. Bul – kelý­shi­ler úshin esten ketpes estelik ekeni sózsiz.

Pavılondaǵy taǵy bir erek­she­lik – alyp pıramıda músini. Onyń tórt qabyrǵasynda qaıta qal­pyna ke­letin tórt túrli energııany kó­rý­ge bolady. Onyń birinshisi – sý. Bul qabyrǵada Nil qudaıy Hábı beı­nelengen. Al ekinshisinde kún qudaıy Aton jáne munda Ehnaton perǵaýyndy ot­basymen kórýge bolady. Úshin­shi, tórtinshi qabyrǵada jel qudaıy Shý jáne jer qudaıy Geb beınelengen. Bir qyzyǵy, my­syr­lyqtar besinshi energııa kózi bar dep esepteıdi. Ol – adam. Sondyqtan, pıramıdanyń ushar basyna adam beınesin jarqyratyp qoıypty.

Pavılonnyń qabyrǵa­la­ryn­da Egıpettiń bes damý kezeńin sý­ret­teı­tin beıneler salynǵan. Per­ǵaýyn dáýirinen bastap, kopt, din­ı dáýirler jáne qazirgi za­man­ǵy kezeńdi beınelegen túrli sý­retterdi tamashalaýǵa bolady. 

Mysyr óziniń papırýs jəne sııas­ymen tanymal. Basynda ony ja­zýǵa, sýret salýǵa qoldansa, qa­zir olardy tek kədesyı retinde pa­ı­dalanady. Papırýs qaǵazyn, sııa saýytty, jazý quraldaryn olar jádiger retinde kórmege qoı­ypty.

Eń alǵashqy kún panelderi osydan 100 jyldaı buryn Mysyrdyń Maadı qalashyǵynda ornatylǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Kún panelin tuńǵysh oı­l­ap tapqan ǵalym Frank Shý­men­niń sýreti de osynda ilinip tur. 

Sondaı-aq, pavılon ar­qy­ly My­syrdyń ónerkásibi qan­sha­lyqty da­my­ǵanyn kórýge bo­lady. Búginde bul elde jań­ǵyr­maly energııa kóz­de­rin tu­tyný 9 paıyzǵa jetken. 2020 jyl­ǵa qa­raı bul kórsetkishti 20 paı­yzǵa jetkizý josparlanyp otyr. 

Mysyr – maqta shyǵaratyn bir­den-bir el. Maqtadan toqyma ónim­de­ri, qaǵaz, maı óndiriletini jáne bul shıkizat medısınada keńinen qoldanylatyny da pavılonda jan-jaqty kórsetilipti.

Ejelgi Mysyr men qazirgi Mysyr­dyń ótkeni men búgininen syr sher­tetin pavılon jurtshy­lyq­­tyń da kóńilinen shyǵyp, ha­lyq eń kóp ke­letin orynǵa aınalyp otyr.

Taıland tumary – pha-lang

Halyq kóp keletin pavılondardyń alǵashqy bestiginde Taıland ta bar. Astanadaǵy halyqaralyq kórmege úlken daıyndyqpen kelip, bolashaq energııasy salasynda kóptegen jetis­tik­terin ala kelgen elderdiń biri de osy Taıland der edik. 

Taıland turǵyndarynyń kóbi aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Sondyqtan, bul eldiń ekonomıkasy bıoenergetıka negizinde damyp keledi. Taı turǵyndary EKSPO kórmesine ákelgen jetistikterin «Barlyǵyna arnalǵan bıoenergetıka» dep ataýy zańdy da. 

Taıland tumary – Pha-Lang dep atalady, ıaǵnı bul «kúsh, qýat, energııa óndirý qabileti» degen maǵynaǵa saıady. Bizdi ertip júrgen pavılonnyń pıar-menedjeri Baǵlan Tursynnyń aıtýynsha, Pha-Lang – bolashaqtyń energetıkasy ıdeıalarynyń jıyntyǵy. Pha-Langtiń júgeri beınesinde bolýy da tegin emes. Taı elinde júgeri – energııa óndiretin daqyl. Al qazaqstandyqtar úshin de bul dándi daqyl retinde jaqsy tanys. Demek, júgeri Pha-Lang qos eldi bir-birine jaqyndastyra túsetin beıne ispetti. Taıland tumarynyń basynda jańa búrshik jaryp kele jatqan japyraqtar beınelengen. Bul – ósimdikterden óndiriletin energııany bildiredi.

Jalpy, Taıland pavılony bolashaqtyń energııasy ne ekenin balaǵa deıin uǵynyqty etip túsindirip beredi. Mýltfılm retinde jasalǵan kórinisten kórermen qaýym balamaly energııa óndirýdiń joldarymen tanysyp, onyń adamzat úshin ushan-teńiz paıdasyn jan dúnıesimen sezine alady. Pha-Lang tumar-robottar áńgimeleıtin kórinis tili áli shyǵyp úlgermegen balaǵa deıin qyzyqty. Ári mýltkóriniste 3D-ólsheminiń paıdalanylýy da kartınany áspetteı túsken.

Taıland pavılonynyń úshinshi zalynda qant quraǵynan, evkalıpten, kaýchýkten, shópten, kúrishten júgeriden óndiriletin energııa kózderi týraly baıandalady. Taı eli janýarlardan qalǵan bıomassalardy da tıimdi paıdalanady. Tipti tezekten de energııa óndiredi. Qaldyqtardy kádege asyrý arqyly Taıland ekonomıkasyn kóterýge múmkindik alyp otyr. Pavılonnyń úshinshi bóliminde osyndaı jetistiktiń bári kórermenge usynylǵan. Tipti kelýshiler júgeri men kúrishten, palma maıynan ónim alý úrdisine de qatysyp, tájirıbelerdi qyzyqtaı alady.

Taıland pavılony eldiń dástúri men ádet-ǵurpyn aıshyqtaıtyn taqyryptyq qoıylymdardy jıi kórsetýimen de áıgili bolyp tur. Munda Taılandta ómir súrý qýanyshyn beıneleıtin oıyn-saýyq qoıylymdary men taılyq mýaı-taı jekpe-jeginiń sıqyryn kórsetetin jaýyngerlik óner kórinisteri, túrli teatrlandyrylǵan qoıylymdar da ótip turady. Onyń ústine vıktorına túrindegi suraq-jaýaptar men je­ńim­pazdarǵa beriletin ártúrli kádesyılar­dyń kóptigi de jurtshylyqty osy pavılonǵa kó­birek tartsa kerek. 

О́zbekterdiń ózindik órnegi

EKSPO qalashyǵynda keshe О́zbekstan Respýblıkasy da ulttyq kúnin atap ótti. Kórmege kelýshiler kórshiles eldiń baı mádenıetimen tanysyp, balamaly energııany ıgerýge qatysty jetistikterin tamashalady. 

Oǵan Qazaqstannyń Ulttyq eko­nomıka birinshi vıse-mını­stri Rýslan Dálenov qaty­syp, izgi lebizin bildirdi.

– О́zbekstan Respýblıkasy – Qazaqstannyń strategııalyq mańyzdy saýda-ekonomıkalyq seriktesteriniń biri. Búginde elimizde ózbek kompanııalary jemisti eńbek etip keledi. Qazirgi kúni О́zbekstan kapıtalynyń qatysýymen osynda 1 myńǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi jáne aldaǵy ýaqytta olardyń sanyn kóbeıtýge qyzyǵýshylyq ta bar. Al qazaqstandyq statıstıka derekteri boıynsha, taýar aınalymy 35 paıyzǵa artyp, 921,0 mln AQSh dollaryn qurap otyr, – dedi vıse-mınıstr.

Al О́zbekstan Respýblıkasy pre­zıdentiniń memlekettik ke­ńesshisi Kahramon Kýranbaev EKSPO kórmesi joǵary deń­geı­de uıymdastyrylǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Astana qalasynda ótip jat­qan kórme álemniń bar­lyq eli men aımaqtary úshin zor ekonomıkalyq áleýet bo­lyp tabylady jáne yn­ty­maq­­tastyqty keńeı­tý­ge úlken múm­­kindik bolyp tur. «Mun­daı jahandyq shara­ǵa qat­ysý – Shyǵys pen Ba­tys­tyń, Eý­ro­pa men Azııa­nyń ara­sy­n­da­ǵy dıalogtyq árip­­testikti ny­ǵaı­týdyń kezekti qadamy», dedi ol. 

 Resmı bólimnen keıin ózbek halqynyń ulttyq bıi bılenip, án­deri shyrqaldy. Saltanatty shara­dan keıin barlyq qonaqtar EKSPO qalashyǵyndaǵy О́zbek­stan pavılonyna keldi.

Jalpy, О́zbekstan balamaly qýat kózin ıgerýde úlken qadamdar jasaǵan. Sonyń biri – avtokólik óndirisi. Máselen, pa­vılonǵa zamanaýı kóliktiń úlgisi qoıylǵan. Onyń erek­she­­ligi kúnniń qýatymen jú­redi. Ázirshe bul kólikter qu­­rastyrylyp jatyr jáne bo­la­shaqta keń kólemde eksportta­lýy múmkin. О́zbek kólikteri tek kúnnen qýat alatyn kólikter ǵana emes, sýtegimen de júre bas­taǵan. Oǵan dálel shaǵyn kó­likti aıtýǵa bolady. Bul jer­­de qozǵaltqysh, generator já­ne basqa da negizgi bólshekter sý­te­gimen jumys isteıdi. Sáı­ke­sinshe, dál osy kólikter qor­sha­­ǵan ortaǵa bóletin zııandy qald­yǵy 80 paıyzǵa az eken. Jal­py, О́zbekstanda tek kó­lik sa­lasy ǵana emes, aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda da, óńdeý óner­ká­si­binde de balamaly qýat kóz­de­rin paıdalaný keńinen damı bastaǵan.

Toptamany ázirlegen Qymbat TOQTAMURAT, sýretterdi túsirgen Orynbaı Balmurat, «Egemen Qazaqstan»