Japonııa syrtqy ister mınıstrliginiń shaqyrýymen Qazaqstannan, Qyrǵyzstannan, Tájikstannan jáne О́zbekstannan osy elge arnaıy kelgen jýrnalıster sapar barysynda Hırosımaǵa da at basyn burǵan edik. Japon tarapy osynda atom bombasynyń saldaryn este qaldyrýǵa arnalǵan memorıaldyq mýzeımen tanysýǵa, sol kezeńniń kýágerimen áńgimelesýge zor múmkindik jasady.
Hırosıma qasireti
Delegasııa quramynda Qazaqstannyń ókili bar ekenin bilgen Mımakı myrza atom bombasynyń qasiret-qaıǵysy qazaq pen japonǵa ortaq ekenin alǵashqy tanysý barysynda-aq birden baıqatyp, áńgimesin bas-tamas buryn Semeıdegi ıadrolyq synaq saldarynan habardar ekendigin atap ótti.
Bomba jarylǵan kúni Mımakı anasymen birge Hırosıma mańyndaǵy aýyldarynda, jarylystyń kindiginen 17 shaqyrym qashyqta bolǵan. Al temirjolda isteıtin ákesi sol kúni qalada, temir jol vokzalynda eken. Qudaı saqtap, dál bomba jarylǵan sátte ol vokzaldyń jerasty qabatynda júrip, aman qalypty. Alaıda, jarylystan keıingi radıasııanyń zardabynan eshqaısysy qutyla almaǵan. Ákesi men anasynyń densaýlyǵy nasharlap, jıi naýqastana beretin bolǵan. Munyń sebebi radıasııadan ekenin olar ábden kesh, 1952 jyly AQSh sýtegi bombasyn synaǵan jarylystan keıin baryp bilgen. Jalpy, hırosımalyqtarǵa sol kezderi ólimge soqtyrǵan aýrýdyń, aq qan jáne basqa da kóptegen derttiń sebebi radıasııadan ekeni osy kezde ǵana belgili bolǵan. Atom bombasynan zardap shekken hırosımalyqtar Úkimetten ótemaqy tóleýdi, ózderin radıasııadan zardap shekkender retinde moıyndatýdy talap etý qozǵalysyn sol kezde bastaǵan.
«Jarylys kindiginde bolǵan adamdar birden kúıip ketken, odan alysyraqtaǵylarynyń ózi ystyq aýa tolqyny men radıasııadan deneleri qap-qara kómirge aınalǵan», deıdi Mımaka jan túrshiktirer sumdyq sýretterdi kórsetip.
Osy arada búginde kópshilikke málim derekterge toqtala ketkenimiz artyq bolmas. AQSh Hırosımaǵa atom bombasyn 1945 jyly 6 tamyzda tastaǵany belgili. Memorıaldyq mýzeıge qoıylǵan, jartylaı búlingen myna saǵat tajal jetken ýaqytty – alapat qarýdyń ajal otyn seýip jarylǵan sátin máńgilikke áıgilep, 8 saǵat 15 mınýtty kórsetip toqtaǵan.
Jarylystyń qýatynan bomba túsken jerdiń aınalasyndaǵy 3 shaqyrymǵa deıingi aýmaqtaǵy úıler men ǵımarattar tolyq nemese jarym-jartylaı qıraǵan. Aman qalǵan adamdardyń kóbisi jarylystan keıingi ýly shańǵa tunshyǵyp, ishki aǵzalarynyń búlinýinen birneshe kún boıy japa shegip kóz jumǵan. Endi bir bóligi jarylys kezinde radıasııalyq sáýle sińirgen zattar arqyly uzaq ýaqyt boıy taralyp turǵan radıasııaǵa ushyraǵan. Zardap shekkenderge medısınalyq kómek kórsetýge kelgen adamdar da osyndaı radıasııalyq sáýlelenýge ushyrap, olardyń kópshiligi kóp uzamaı ómirden ozǵan. 1945 jyly Hırosımada 350 myń halyq bolsa, jyl aıaǵyna deıin sonyń 140 myńy ólgen.
Iá, sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, Qazaqstan men Japonııaǵa atom qasireti ortaq. Qasıetti Semeı jerinde 1949 jylǵy alǵashqy synaqtan bastap, qyryq jyl boıyna úzdiksiz jasalǵan ıadrolyq jarylystardyń ultymyzǵa tıgizgen zııanyn sózben jetkizý múmkin emes. Osy kezeńde jasalǵan 456 ıadrolyq jarylystyń jalpy qýaty AQSh-tyń Hırosımaǵa tastaǵan bombasynan 2,5 myń esege asyp túsken. Alapat jarylystardyń saldarynan qara jer qaqyrap, qalyń el qan qusty. Onkologııalyq jáne basqa da aýrýlarǵa shaldyǵý kórsetkishteri eselep ósip, qanshama sharana genetıkalyq aýytqýlarǵa ushyraǵandyqtan ómirge kelmeı jatyp kóz jumdy. Qanshasy jarymjan, múgedek boldy. 500 myńnan astam adam túrli deńgeıde polıgon zardabyn tartty. Bul san is júzinde odan áldeqaıda kóp bolýy múmkin.
Qazaq pen japonnyń maqsaty bir
Adamzat balasy oılap tapqan alapat qyryp joıǵysh qarýdyń ýly zaharyna ushyrap, zarly qasiretin shekken qos halyq – qazaq pen japonnyń búginde nıeti bir, maqsaty ortaq bolýy zańdylyq. Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, áskerı qýaty jóninen álemdegi tórtinshi orynda turǵan ıadrolyq qarýdan bas tartqan táýelsiz Qazaqstannyń, onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq beıbitshilikti qamtamasyz etý baǵytyndaǵy barlyq bastamalaryn Japonııa tarapynyń únemi qoldap kelýi, sondaı-aq eki eldiń ıadrolyq qarýsyzdaný, álemdik qaýipsizdikti saqtaý máselesinde bir-birine halyqaralyq arenada udaıy qoldaý kórsetýi sonyń aıǵaǵy.
Sóz sońy: Búgingi Hırosıma aspanmen talasqan záýlim ǵımarattary, sáýleti jarqyraǵan úıleri men jasyl jelekke oranǵan saıabaqtary, tap-taza kósheleri bar zamanaýı qala. Iаdrolyq tajal qarýdyń adamzatqa qandaı sumdyq qasiret ákeletinin munda atom bombasynan qıraǵan kúmbezdi ǵımarat pen arnaıy memorıaldyq mýzeı ǵana áıgilep tur. Ondaǵy eksponattardy kórgende tula boıyńdy túrshiktirip Semeı qasireti de kóz aldyńa keledi.
Aıbyn ShAǴALAQ,
«Egemen Qazaqstan» –
Tokıodan (Japonııa)
