BBC arnasynyń habarlaýynsha, jastardyń otbasylyq ómirge asyqpaýy olardyń ata-analaryn ǵana emes, Qytaı úkimetin de tolǵandyryp otyr.
«О́tken onjyldyqta el ishindegi úılený kórsetkishi artqanyna qaramastan, ekinshi jyl qatarynan Qytaıda jańadan tirkelgen neke sany azaıyp barady. Shańyraq kótergender 2014 jyly 9,1 paıyzǵa azaıdy. 2015 jyly bul kórsetkish taǵy 6,3 paıyzǵa quldyraǵan. Sonymen qatar, nekege turý jasy da 1,5 jylǵa ósti», – deıdi BBC.
Qytaı úkimeti «quda túsip, quıryq-baýyr asatýǵa» 1950 jyly tyıym salǵan bolatyn. Alaıda, ata-analar áli kúnge deıin balalaryn atastyrýdy jón kóredi. Tipti, olar boıdaq balasy týraly aqparat almasý úshin arnaıy mekemelerge barady eken. BBC arnasy shyǵystaǵy kórshimizdiń qol qýsyryp otyrmaǵanyn aıtady.
«2007 jyly Bilim mınıstrligi 27 jastan asqan qyzdardy «otyryp qalǵan» dep resmı túrde málimdep, bolashaq jaryna qoıatyn «óte qıyn» talaptaryn azaıtýǵa shaqyrǵan bolatyn. «Otyryp qalǵan» uǵymy ulǵa da, qyzǵa da qoldanǵanymen, ǵalymdar ony synap, jas qyzdar qarsylyq kórsetti. 2016 jyly úkimet «kesh» úılengenderge (jigitterge 25, qyzdarǵa 23 jastan keıin) bal aıyna qosylatyn 7 kúndik merzimdi alyp tastady».
«Aspanasty eliniń» boıdaqtar taǵdyryna alańdaýynyń negizi bar. Qazirgi tańda Qytaıda saýsyldaǵan soqa bas erkekter mıllıondap sanalady. Olardyń naqty sanyn aıtý qıyn. Degenmen, eldegi buqaralyq aqparat quraldary túrli derekter keltiredi. Global Times boıdaq jigitterdiń sany 24 mıllıon shamasynda ekenin habarlasa, China Daily olardyń sany 33 mıllıonnan asyp túsetinin jetkizgen-di.
«Qytaı jáne jahandaný ortalyǵynyń» densaýlyq saqtaý boıynsha mamany Hýang Ýenjeng erkekter sanynyń artýyna eldegi «bir bala» baǵyty tikeleı áser etkenin aıtady. О́ıtkeni, ata-analardyń kóbi «Uldyń aty ul ǵoı, shirkin, qashanda» degendeı, jalǵyzynyń er bala bolǵanyn qalaıdy. Mamannyń sóziniń jany bar. People’s Daily habarlaýynsha, 1971-2012 jyldar aralyǵynda 270 mıllıon jasandy túsik tastatý oqıǵasy tirkelgen.
BBC arnasy boıdaq jigitterdiń kóbi shalǵaı aımaqta turatynyn jáne turmysy tómen ekendigin aıtady. Qytaı halqy olardy qarjylyq, áleýmettik turǵydan qoǵamǵa zııandy dep esepteıdi. Eki jyl buryn People’s Daily saıty «otyryp qalǵan» jigitterdiń jıi qylmystyq áreketke baratynyn, qumar oıynǵa beriletinin, jezókshelerdi jaǵalaıtynyn málimdegen bolatyn. Mamandar máseleni sheshýdiń túrli joldaryn usynyp jatyr. Ázirge onyń eshqaısysy qoǵam tarapynan da, úkimet tarapynan da quptalmapty.
Degenmen, boıdaqtardyń kóptigi Qytaıdyń ǵana máselesi emes. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń málimetine súıensek, kóptegen elde shańyraq kótergender sany burynǵydan azaıyp ketken. Qazaqstandaǵy jaǵdaı da máz emes. Jyldan- jylǵa otaý quratyndar sany azaıyp bara jatyr. Statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha, 2013 jyly 168 417 neke tirkelse, 2014 jyly 159 328 jańa otbasy qurylypty. 2015 jyly 148 769 jup shańyraq kótergen. Kerisinshe, ajyrasqandar sany jyl saıyn artyp keledi. 2014 jyly 52 673 jup ajyrassa, 2015-te bul san 53 293-ke jetken. Bıyl tamyzǵa deıin 75 701 neke tirkelse, 31 469 jup ajyrasqan.
Qaıbir jyly ataǵy dardaı bir aǵamyz 24 myń qazaq qyzynyń qytaıǵa turmysqa shyqqanyn jetkizip, dabyl qaqqan edi. Ol kisi qyzdy-qyzdymen aıtyp qalsa kerek. О́ıtkeni, resmı derekter basqasha sóıleıdi. Statıstıka komıtetiniń aqparaty boıynsha, búginge deıin sheteldikpen 54 myńǵa jýyq neke tirkelse, sonyń 700-i ǵana Qytaı azamattarymen arada jasalǵan. Jyl basynda 2010-2016 jyldar aralyǵynda 353 qarakóz Qytaı azamattaryna turmysqa shyqqanyn málimdeldi. Biraq, sonyń 190-y Qytaıdaǵy qandastarymyzǵa kúıeýge tıgen eken. Endeshe, statıstıkalyq derekter «qazaq qyzdary jappaı qytaıǵa kúıeýge tıip jatyr» degen álgi aǵamyzdyń baıbalamy orynsyz ekenin dáleldeıdi.
Áıtse de, Qytaıda sheteldikpen shańyraq kóteretinder kóp kórinedi. Olar negizinen ózderine mádenı, áleýmettik jaǵynan uqsas ulttarmen nekege turýdy jón kóredi eken. China Information jýrnalynyń 2013 jyly júrgizgen zertteýine sáıkes, Qytaı boıdaqtaryn eń kóp «ımporttaıtyn» elder qatarynda Gonkong (264 myń), Taıvan (133 myń) jáne Makao (17 myń) bar.
Qytaıdaǵy boıdaqtardyń kóptigi, birinshiden, ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty. Onyń ekinshi sebebi – eldegi qyz balanyń azdyǵy. Ázirge Qytaı turǵyndary halyqaralyq otbasyn qurýda ońtústiktegi kórshilerin durys dep taýyp otyr. Alaıda, kúni erteń olardyń basqalarǵa «kóz salmasyna» eshkim kepildik bere almaıdy. Endeshe, Qytaıda soqa bas erkekterdiń kóptigi kórshi elderdi beıjaı qaldyrmaýy tıis.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
