Bul baǵdarlamany ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń dintaný jáne mádenıettaný kafedrasynyń professorlyq-pedagogıkalyq ujymy memlekettik qujat ári tapsyrma retinde qarastyryp, stýdentterdiń oı-órisin, ulttyq mádenıetin, ulttyq rýh pen sanaly sezimin damytyp, el, memleket múddesine qaltqysyz qyzmet etýdiń úlgisin qalyptastyrýdy oqý jáne tárbıe jumysynyń basty máselesi retinde qarastyrýda.
Ǵylymı-pedagogıkalyq turǵydan alǵanda rýhanı baılyqty qalyptastyrý ata-babalarymyzdyń budan myńjyldar buryn tárbıelik jumysty kózdiń qarashyǵyndaı jınaqtap, tabıǵı qabilettik pen tabıǵı daryndylyqtyń arqasynda úlken ónegelikpen ıgerip ultymyzdyń biregeı mádenıetin, dástúrleri men saltyn qurǵany eshbir daý, talas týdyrmaıtyny anyq. Tarıhı-ǵylymı turǵydan osy rýhanı jáne mádenı qundylyqtardy zertteýde alǵashqy jol salýshylar bolady. Solardyń ishinde qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men rýhanı baılyǵyn ǵylymı-fılosofııalyq turǵydan alǵashqylardyń biri bolyp zerttegen Sadýahas Temirbekovtyń «Zakonomernostı kýltýrnogo razvıtııa derevnı v prosesse stroıtelstva sosıalızma» atty kandıdattyq dıssertasııalyq jumysy 1965 jyly Máskeýdegi M.V.Lomonosov atyndaǵy MGÝ-da qorǵalǵanyn atap aıtý kerek.
Qazaqstan egemen memleket bolyp jarııalanǵannan keıingi kezde Sadýahas Temirbekov óz ǵylymı zertteýlerin zaman talabyna saı Qazaqstannyń naryqtyq qatynastarǵa ótýi men damý máselelerine baǵyttaǵan bolatyn. Osy turǵyda onyń oılary men izdenisteri «Ulttyq mádenıet damýynyń zamanaýı máseleleri», «О́tpeli kezeńdegi qoǵam mádenıetiniń qurylymy týraly», «Naryq qushaǵynda», «Ulttyq mádenıet damýynyń jalpy órkenıettik aspektileri», «Bir irgeli qundylyq týraly», «Qazaqtardyń ulttyq minezindegi mádenı aspektler», «Mádenıet jáne órkenıet», «Qazirgi zamanǵy rýhanı-órkenıettik qundylyqtar máselesi» jáne t.b. eńbekterinde aıqyn ári jan-jaqty kórsetilgen.
Osy eńbekterinde ol zaman týdyrǵan qazaqstandyq qoǵam úshin ózekti bolyp tabylatyn máselelerdi qarastyrǵan. Olardyń ishinde ulttyq mádenıeti baz qalpynda, «... taza kúıinde saqtaý kerek» nemese «... sovettik dástúr men úlgilerdi tolyǵymen saqtaýymyz kerek» degen tartys týǵanda, ol «qazaq mádenıetin jańǵyrtýdyń jańa ulttyq-órkenıtetik jolyn jandandyrýdyń qajettiligi anaǵurlym basym ekenidigin» dáleldep baqty. О́z oıyn fılosofııalyq turǵydan tujyrymdaýǵa ol qazaq halqynyń tól qundylyqtaryna súıene otyryp aqıqatty ádipteýmen boldy. Namysyn qymbat, aryn symbat tutqan halqymyz eshýaqytta adaldyqtan jazbaǵan dep, «... ár iske ádil qaraýshynyń basyna bále kelmeıdi» degen halyq sózin óziniń ómirlik kredosy retinde ustandy. Sondyqan da óz ómirinde abyroıly adam bolý- adamgershil adam bolý dep túsinetin.
Ol stýdentterge dáris oqyǵanda, sabaqtan tys ýaqytta, qazaq halqynyń tárbıelik mańyzy tereń, «aldymen týǵan jerdiń jaqsylaryn tany» degen maqalyn qaıtalap aıtyp otyratyn. О́ıtkeni týǵan jerimen jarasqandar buryn-sońdy tańǵalarlyq tárbıelik istiń bastaýshysy bolǵan, eldiń birligin, tatýlyǵyn úılestiretin áreketter jasaǵan, ıgilikti ister jasaýǵa úndegenin basa eskertip aıtyp otyratyn. О́mir shyndyǵy turǵysynan alyp qaraǵanda árbir azamat týǵan elindegi jaksylardan alǵan tárbıe ómirlik sanany qalyptastyratyny da anyq.
Qandaı da bir tulǵany oı eleginen ótkizgende, ony óz zamany kontekstisinde qarastyrý metodologııalyq talap. Sadýahas Temirbekovtyń fılosofııa ǵylymdary boıynsha ǵalym bolýy, joǵary oqý oryndarynda alǵashqy ustazdyq qyzmetterdi atqarý kezi keńestik júıedegi totalıtarlyq zamanmen tuspa-tus ótti. Keńestik júıedegi fılosofııalyq oı-tolǵaýlar katań baqylaýda bolatyn. Sondyqtan qazaq halqynyń túbegeıli muddelerin ózine tý etip tutqan azamat óziniń ǵylymı zertteýlerine laıyqty dep izdegen baǵyty ıdeologııalyq qursaý sheńberine sııa bermeıtin fılosofııanyń tabıǵı suraqtary bolyp tanylatyn mádenıettaný máselerimen aınalysý qajet dep taýypty. Bul baǵyttaǵy dástúrli qazaq qoǵamynyń rýhanı irgeli negizderin; onyń ishinde ar, namys, jeke tulǵanyń rýhanı baılyǵy men ulttyq materıaldyq órkenıetke baılanysty máselelerdi zertteýi zamannyń ózekti máseleleri bolatyn. Sebebi, totalıtarızmniń antıgýmanıstik sıpaty ózge máselelerge qaraǵanda qazaq ultynyń mádenıetine, ulttyń rýhanı baılyǵyna óte zardapty edi.
Osy jaǵdaılardy eskere otyryp Sadýahas Temirbekov qazaq halqynyń ulttyq keńistiginiń fılosofııalyq rýhanı dúnıesin álemdik mádenı rýhanı dúnıeniń quramdyq bóligi retinde qarastyrdy. Sebebi, myńjyldyqtar barysynda Ortalyq Azııada ómir súrgen halyqtar, bir-birimen ortaq mádenı, úzdiksiz rýhanı qatynasta bolǵany belgili. Bul aqıqat ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqandyqtan qazaqtyń mádenı dástúrlerimen qaıshylyqta bolmaǵan. Qazaq mádenıetiniń jáne rýhanı baılyǵynyń kúshtiligi men tutastyǵy da osynda.
Sadýhas Temirbekovtyń eńbekterinde ulttyq mádenıettiń josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótý barysynda transformasııaǵa ushyraý úrdisi bolýyna baılanysty oı tolǵap, mundaı jaǵdaıda da tulǵalardyń (kósemder, danalar, danyshpandar) róliniń kúrt ósetinin de boljamdaǵan edi. Mundaı danalyqtyń kózin ol kóshpendi halyqtardyń ózge otyryqshy ulttar arasyna sińip ketýinen saqtap qalǵan minez-qulqyn qazaq halqynyń tabıǵı ımmýnıteti dep tanıtyn.
Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda kóterilgen máseleler Qazaqstannyń erteńgisi men keleshegi rýhanı, mádenı ósýiniń kósemdik, danyshpandyq baǵdarlamasy dep, osy oraıda atap kórsetetin Prezıdenttiń bir sózine toqtalaıyq. Maqalanyń basynda ol «rýhanı jańǵyrý tek búgin bastalatyn jumys emes» dep kórsetken. Baǵdarlamanyń «Taıaý jyldardaǵy mindetter» degen bóliminde «Biz zamanaýı mádenıetimizdiń qandaı ókilderi álemdik arenaǵa jol tartýy kerektigin anyqtap alýymyz kerek» dep, «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim jobasyn» usynyp, «jobada naqta adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómirbaıandary arqyly búgingi, zamanaýı Qazaqstannyń kelbeti kóris tabýy» kerektigin eskertip, osylaısha, myń jyldyń tarıhymyzda tól mádenıetimiz tuńǵysh ret álemniń barlyq qurlyqtaryna jol tartyp, basty tilderinde sóıleıtin bolady» dep jazǵan.
Osy turǵydan alǵanda Sadýhas Temirbekovtyń «Mádenıettanýǵa kirispe» (Vvedenıe v kýltýrologııý: ýchebnoe posobıe.- Almaty, 1996 g.) eńbeginde mádenıet týraly túıindi oı aıtyp, bylaı deıdi. «Mádenıet – adam álemi, ulttyq mádenıettiń káýsar bulaǵynan dám tatqan adam ana sútin emip ósken baladaı baqytty. Al adamzat mádenıetinen tolyqqandy nár alǵan adam, mine, naǵyz rýhanı tolyqqandy adam bolǵany» dep jazady. Bul turǵydan kelgende, elimizdiń mádenıettaný maıdanynyń ókilderin, óz tulǵalarymyzdy ulyqtaýdy áse esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp, bul baǵdarlamada týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrine aıryqsha ıgilikpen atsalysý-shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri degen. Elbasynyń osy jazǵandaryn keltirip otyrǵanymyz mádenıettanýshy ǵalym, professor Sadýhas Temirbekov ol dúnıelik bolyp ketpegende bıyl, 2017 jyly 85 jasqa tolatyn edi. Eger bul ómirdegi tiri bolǵanda bul jyl mereıtoı jyly bolar edi. Degenmen osy 2017 jyly Elbasymyz, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jarııalanýy mádenıettanýshynyń mereıin ústem etip, tiri ómirinde jasaǵan súbeli eńbegin biz úshin pash etkendeı bolyp tur.
Qazaqtyń «qanaǵaty bar adam qalpyn buzbaıdy» degen sózi bar Sadýhas Temirbekov ómirden qarapaıymdylyqpen ótti. О́zin túsingen ujymmen úılestikte boldy, qurmettegen toptarmen tatýlyqta qyzmetin ótkizdi. Muraly ortadan oı tapty, saýattylar arasynda sózin iske tutty. Artyna týra, batyl, qaraı alady. Olaı deıtinimiz 1996 jyly Qazaqstanda mádenıettaný boıynsha tuńǵysh ǵylymı-ádistemelik oqý quraly «Vvedenıe v kýltýrologııý» degen eńbegi jaryq kórdi. Kitapty qoldan-qolǵa tıgizbeı oqyǵandardyń qatarynda stýdentter, aspıranttar jáne doktoranttar, oqytýshylar boldy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetininń Ǵylymı keńesi bul oqý quralyn joǵary baǵalap, oǵan ýnıversıtettiń professory ataǵyn berdi, ál-Farabı atyndaǵy «Úlken altyn medalmen» marapattady. Osylarmen qatar onyń bilim-bolmysy eskerilip, Respýblıkalyq «О́negeli ómir» atty serııalyq kitaptyń 35-shi shyǵarylymy daryndy ǵalymǵa arnalayp 2014 jyly «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan jaryq kórdi. Qoǵamdyq qyzmetterde de asa iskerlik-izdenimpazdyq ári jańashyldylyǵymen kózge túsken azamat, oqý aǵartý jáne mádenıet salalarynda jumys istep júrgen halyqtyń zor senimi men jaýapkershiligin arqalap, qatarynan eki ret, 1980 jáne 1985 jyldary Qazaqstan KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Memleketke sińirgen eńbegi úshin «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen marapattaldy.
Ǵasyrlar boıy ulttyń mádenı-rýhanı qundylyqtaryn urpaqtan-urpaqqa mıras etip, máıegin buzbaı keleshekke tabystap, sol halyqtyń jarqyn bolashaǵy úshin búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan Sadýahas Temirbekovtyń ónegeli ómir jolyn keıingi urpaqqa úlgi etý ábden oryndy.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Týǵan jerge týyńdy tik» degen halqymyzdyń maqaly beker aıtylmaǵan depti. Soǵan baılanysty Sadýahas Temirbekovtyń týǵan eli Ońtústik Qazaqstan obylysy, Tóle bı aýdanyndaǵy bir oqý ornyna, nemese mádenıet uıymyna onyń esimi berilse, osy eldegi bolashaq urpaqtyń bilimdilikke, mádenıettilikke, rýhanı baılyqqa yntaly bolyp ósýine sebebin tıgizer edi dep tujyrymdaımyz.
Á. R. Masalımova, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
J.J. Moldabekov, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Dintaný jáne mádenıettaný kafedrasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
T.H. Ǵabıtov, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Dintaný jáne mádenıettaný kafedrasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
