EKSPO – jańǵyrýdyń qozǵaýshy kúshi

Uly tabystarymyzdy jalǵastyryp, damytyp, sony halyqtyń boıyna sińirý maqsatynda Elbasy Qazaq eliniń máńgilik bolýyna oraılastyryp, onyń qol jetken tabystaryn ári qaraı órkendetý úshin alǵa mynadaı mindetter qoıdy:

1) Rýhanı jańǵyrý;
2) Týǵan jer;
3) Sana;
4) Pragmatızm;
5) Nurly jol.

Sóıtip, Elbasy bolashaqqa baǵdar re­tin­de «Rýhanı jańǵyrý» ıdeıasyn ortaǵa sal­­dy. Ult rýhynyń arqaýy nede? Keıingi jas­­tar ony jetkilikti túsinbedi, rýhanı jań­ǵyrý joly jaıly aqparattyq júıe jet­kilikti deńgeıde másele kótere alǵan joq edi. 

Ras, týǵan jerdiń mereıi, ádet-ǵuryp pen dástúr aqparat kózderinde jıi kó­te­ri­ledi. Biraq jańǵyrý degen ne? El­ba­sy osy máseleni jalpy teorııalyq tur­ǵy­dan kó­terip, onyń praktıkalyq iske asýy­na jol nusqady. 

Elimiz jańa tarıhı kezeńge aıaq basty. Elbasy bıylǵy Joldaýynda elimizde úshin­shi jańǵyrý bastalǵanyn jarııalady. Sóıtip, biz qaıta túleýdegi aıryqsha ma­ńyzdy eki úderisti – saıası reforma men eko­nomıkalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq. Maq­satymyz aıqyn, baǵytymyz belgili. Álem­­degi eń damyǵan 30 memlekettiń qa­ta­ry­­na qosylý atalǵan jańǵyrý prosesiniń naqty maqsaty men mindeti bolatyn. Saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýdy damytyp qana qoımaı, ony qoǵamdyq ózgeristerdiń ózegine aınaldyrý qajet boldy. Rýhanı jańǵyrý tek búgin bastalǵan jumys emes. Táýelsizdik kezeńinde birneshe ba­ǵyt­­ta tarıhı, mádenı nysandardy jań­ǵyr­­ttyq, tarıhtyń jańa betterin ashtyq, kóp­­t­egen umyt qalǵan, halyqtyń jady­nan óshirilgen mádenı muralar, arhıvter men qujattardan izdep alyndy, zer­delendi. Elimizdiń jaýapkershiligi jo­ǵary birtutas ult bolýǵa umtylysy, bo­la­shaqqa qalaı qadam basatynymyz, sa­nany qalaı ózgertetinimiz jaıynda kóp oılar týyndady. Solardy zerttep, ha­lyqqa kerek sózdi Elbasy aıta bildi. Bú­kilálemdik deńgeıde Qazaqstan kóz aldymyzda ózgerip jatqanyn túsinsek te, sana-sezimimizge ábden sińip qalǵan qasań qaǵıdalardan arylmasaq, ozyq órkenıetti elderdiń qarqynyna ilese almasymyz tú­sinikti boldy. Qazaq tarıhynyń te­reń­de jatqan tamyryn arshyp, 300 jyl boıy bodandyqta bolǵanymyzdyń syr-sı­paty halyqqa dáıekti túsindirildi. Ár halyqtyń ózindik erekshelikteri, artyqshylyǵy men kemshiligi bola tura, sonymen birge sol erekshelikterin saqtaǵan ulttyq rýhanı kody bolýy kerektigi aıtyl­dy. Osy oraıda Qazaqstandy jań­ǵyrtýdyń birneshe baǵyttary ataldy: Ulttyq birlikti saqtaý, bilimdi je­til­dirý, Qazaqstannyń evolıýsııalyq damýy, sananyń ashyqtyǵy. Osy aıtylǵan stra­tegııalyq baǵdarlamalar kópshiliktiń tal­qysyna túsip, onyń árqaısysyna tán erekshelikterdi halyq bilip te, taldap ta jatyr. Qazaqstannyń túbegeıli jańǵyrýy qoǵamdaǵy jańa ıdeıalardyń bo­lashaǵyn baıan­dy etýdiń teńdessiz tar­ıhı múm­kin­digi deýge bolady. Bul baǵ­dar­la­malar ar­qyly qazaqstandyqtar, ási­rese jas ur­paq jańǵyrý jónindegi usy­nys­tardyń mańyzyn tereń túsinetini daý­syz.

25 jyl ishinde naryqtyq ekonomıkaǵa kir­dik, halyqtyń turmys deńgeıin kóte­rdik, damyǵan 50 memlekettiń qata­ryna qo­syldyq. Bul jeńisterdiń barlyǵy – osy ýaqytqa deıin qabyldanǵan stra­te­gııalardyń nátıjesi. Álemdik deńgeıde bu­ryn-sońdy kóterilmegen baǵdarlamalar ja­saldy. Azǵantaı ýaqyttyń ishinde eldiń eko­nomıkasyn jaqsartý úshin Elbasy bir­neshe strategııalyq jobalar jasady. Ol jobalar álemdik mańyz alyp, Batys elderimen saýda júrdi, ıaǵnı Qazaqstan DSU-ǵa múshe boldy, Jibek jolyn jań­ǵyr­typ, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» ba­ǵytynda jańa dáliz tartyldy. 

Buryn uzaq jyldar otar bolǵan, táýelsizdigine nebári shırek ǵasyr tolǵan eldi búgin álem moıyndaýynyń qupııasy qazaq sııaqty daryndy halyqtyń ishinen shyqqan, tarıhyn jaqsy biletin, sol eldiń ishinde qalyptasqan tulǵanyń el basqarýdaǵy artyqshylyǵynda ekeni aıan. Jas memleketti, jańa júıeni, jańa qo­ǵamdy qalyptastyrý, óz ultynyń arma­nyn júzege asyrý, ekonomıkanyń ilge­ri­leýi zańdy jolmen ótti. Kezek pen kezek, biri­nen keıin birin, halqyna strategııalyq tu­jyrymmen dáleldeı otyryp júrgizdi. Sonyń bir mysaly retinde 2012 jylǵy 22 mamyrda shetel ınvestorlarynyń plenarlyq otyrysynda «Jańa Jibek joly» jobasyn usynǵanyn eske alýǵa bolady. Qazaqstan óziniń tarıhı rólin qaıta kóterip, Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy iri iskerlik jáne tranzıttik jol salýǵa muryndyq boldy. Bul jol Eýropa-Azııa arasyndaǵy kópir bolýǵa tıis-tin. Birinshisi – geografııalyq ornalasýynyń tı­imdiligi, ekinshi – júk aǵynynyń artýy, úshinshisi – keden odaǵy elderiniń naryqtaryna tikeleı jetýi, tórtinshi – artyqshylyǵy – 5 prınsıpten turatyn jyl­damdyq, servıs, baǵa, saqtalý jáne tu­raqtylyqty júzege asyrýy. Osyndaı aýmaqtyq jáne fýnksııalyq ózara baı­la­­nystyń sınergetıkalyq nátıje be­retindigi aıǵaqtalyp aıtyldy. 

Qazaqstanǵa memlekettik saparmen kel­gen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tó­raǵasy Sı Szınpın Elbasy ıdeıasynyń qun­dylyǵyn atap ótti. Bul aımaqta 3 mlrd-tan artyq adam tura alatyndyǵyn, jer­gi­likti aımaqtaǵy naryq aýqymy men áleý­eti jóninen ǵajap ósetinin sarala­dy. Sondaı-aq, Qytaı men Qazaqstan arasynda Jibek joly ekonomıkalyq dálizin qurýdyń qajettiligin kórsetti. Qazaqstan jaqyn jáne alys jerlerdegi na­ryq­qa qol jetkizý arqyly Eýrazııa keńis­ti­gindegi geostrategııalyq ornyn al­maq. Bul kóliktik-logıstıkalyq júıeniń da­mýy­nan kórinedi. Qazaqstannyń kóne ke­rý­en joldarynyń marshrýtyn jańartý tý­raly sheshim Elbasynyń ekonomıkany da­mytýdaǵy óte bir ońtaıly qadamy bolyp tabylady. Bul rette barlyq kerý­en joldarynyń marshrýttary qaras­ty­ryl­ǵan. 

«Jańa Jibek joly» boıynsha negizgi júk aǵyny Shyǵystan Batysqa qaraı bet túzeıdi. Búgingi tańda júkti Eýropaǵa te­ńizben emes, temir jol arqyly jetkizý or­ta eseppen 2-3 ese jyldam ekeni esep­te­lip, anyqtalyp otyr. 

Eýrazııalyq alys-beris alamanyna Qazaqstan úsh tranzıttik baǵyt boıynsha qatysady: onyń birinshisi – Eýropa – Reseı – Qytaı; ekinshisi – Eýropa – Qytaı (Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq uıymy mem­leketteri arqyly: Aýǵanstan, Ázer­baı­jan, Iran, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Pákis­tan, Tájikstan, Túrkııa, Túrik­men­stan, О́z­bekstan); úshinshisi – Reseı – Ortalyq Azııa. 

Elbasy azǵantaı ýaqyttyń ishinde qanshama teorııalyq strategııalyq jobalardy birinen keıin birin jalǵastyryp, damytýǵa kúsh salýda. Osy oraıda Qazaqstannyń ekonomıkasyn ári qaraı jańǵyrtý úshin EKSPO-da týǵan oılar men jańa ıdeıalar dúnıege keldi. 

Elbasynyń eliniń bolashaǵyn alystan oılaıtynyn, ekonomıkalyq damýdyń túrli, qıyn joldaryn keship ótýge táýekeli baryn, álemdik deńgeıde úlken basshylarmen teń túsetinin, aıtqanyn oryndata alatynyn qazir jer-jahan bilip otyr. HHI ǵasyrdy jańa qala salýdan bastaýy halqyn rıza etti jáne ol barlyq jańalyqtarǵa jol saldy. Kúni búginge deıin kóshpendi qazaqta bolmaǵan elektr qýatyn jınaqtaýǵa umtylýy, álemde jer qoınaýyndaǵy baılyqtardyń keleshekte taýsylatynyna baılanysty týyndaǵan úlken energııa kózin tabý týraly armandary EKSPO-ny jeńip alýǵa jeteledi.

Ekspo kórme aýdany Astana qalasy mańyndaǵy 175 ga jerdi alyp jatyr. Kórmeniń sáýlettik sımvoly – «Nur Álem» or­talyq nysany. Nysannyń dıametri 80 metr, bıiktigi 100 metr. Sferalyq ǵımarat­tyń joǵarǵy jaǵynda 2 jel generatory ornalastyrylǵan.

 Kórmege qatysýshylar – álemniń 115 memleketi jáne 21 halyqaralyq uıym. Kórmege 5 mln týrıst qatysatyny aldyn ala boljanyp esepteldi. Kórmege qatysýshylardyń 85%-y qazaqstandyqtar, al qalǵan 15%-y shetel azamattary bolady dep mejelengen.

HHI ǵasyr – jańa tehnologııalar dáýi­ri. Bizdiń qoǵam qysqa merzim ishin­de álemdik deńgeıde damyǵan elder­diń qa­taryna jetti. Damyǵan elderdiń ara­syn­da úlken alshaqtyqtar paıda boldy. Biz­diń memleketimiz tolyp jat­qan qıyn­shy­lyqtardy jeńe otyryp, eko­nomıkanyń barlyq salalaryn naryq­tyq damýdyń joldarynan ótkizdi. Sóıtip, naryqty naqty ıgergen elge aınaldyq.

Jas memlekettiń damýy, qalyptasýy, búkil sharýashylyqtyń qaıta qurylýy op-ońaı ótken jol emes. Buryn tarıhı qalyptaspaǵan ekonomıkasynyń damýyn izgilendirý úshin Elbasy azǵantaı ýaqyttyń ishinde birneshe strategııalyq jobalardy iske qosyp, sonyń oryndalýyn qadaǵalaı otyryp, birtindep damyǵan elderdiń kóshine ilesti.

О́ndiris pen sharýashylyqtyń barlyq salasynda mamandar jetispeı, syrttan ákelýge májbúr bolǵan elde ishki mamandardy daıarlaý qolǵa alyndy. Ekonomıkany kóterý arqyly eldiń ál-aýqatyn kóterýge, ony jetildirýge Elbasy barlyq kúsh-jigerin jumsady.

Buryn bizdiń ekonomıkamyz basqa elderdiń damýyna táýeldi bolsa, endi óz ekonomıkamyzdy derbes túrde damytyp, jumys jasaý mindeti qoıyldy. Elbasy syrtqy elderge barǵanda sol jaqtyń ekonomıkalyq damýynyń ádis-tásilderin úırene bildi. Syrttan ınvestorlar tartty. Memleketimizdiń qysqa merzimde damýynyń negizgi ereksheligi syrtqy damyǵan elderdiń ereksheligin kóre otyryp, ony ózimizde paıdalanýdyń negizgi kózderin tap basyp taba bilýde. Bizdegi baılyqtardyń kóbisi shetelik ınvestorlardyń ıeliginde bolsa, endi solardy keıin qaıtarý tabysty iske asýda. 
Az ǵana merzim ishinde ekonomıkanyń negizgi salalaryn damytý bizge ońaıǵa túsken joq. Álemdik deńgeıde damyǵan memleketter qataryna jetkizý maqsatynda barlyq salalardyń qurylymyn qaıta quryp, olardy jetildirý úshin ozyq tehnologııalardy ózimizde paıdalaný eń birinshi nysanaly maqsat etip qoıyldy. Sonyń bir aıǵaǵy – qazaq halqyna onsha tanymal emes búkil sharýashylyqtyń kórmesin ashýdyń qıyndyǵyna moıymaı, EKSPO-ny elimizde ótkizý.

HKB EKSPO halyqaralyq bıýrosy bas Assambleıasynyń 152-shi sessııasy barysynda jasyryn daýys berý qorytyndysy boıynsha 103 múshememleket Astanany qoldap daýys berse, básekelesimiz bel­gııa­lyq Lej qalasy 44 daýys jınaǵan. Biz­diń jeńisimiz bolashaqtyń qýaty sarapshylardyń kópshiliginiń kóńilinen shyq­ty. Sóıtip, EKSPO-2017 taqyryby ózektiligin tanytty. Qazaqstannyń atynan barǵan uıymdastyrýshylar tarapynan usynylǵan «FUTURE ENERGU», ıaǵnı «Bolashaq qýatty el» taqyryby sarapshylardyń kókeıine dóp qonyp, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń basty brendine aınaldy. «Bolashaqtyń energııasy» jobasynyń ómirsheń ózektiligi energetıkadaǵy sapaly ózgerister joly men ony tasymaldaý tásilderin izdestirýge baǵyttalǵandyǵynda bolyp tabylady. Álem­dik deńgeıde damyǵan elder ekono­mıkany damytýdyń negizgi kózi bolyp tabylatyn energııa qorlaryn paıd­ala­nýdyń, ony damytýdyń joldaryn ǵy­lymı turǵydaǵy jańa tehnologııalaryn er­teden-aq qoldana bastaǵan.

EKSPO-ny ózimizde ótkizý, ony jeńip alý bizdiń ekonomıka salalarynyń damýyna zor yqpal jasaıtynyn Elbasy erteden-aq ańǵaryp bilgen. 
I. Elektr qoryn jınaý men ony paıdalanýda bizdiń eldiń onshalyq tájirıbe-saýaty joqtyǵyn túsine otyryp, EKSPO-ny ótkizý barysynda burynnan damyǵan elderdegi ǵylymı jetistikterdi paıdalanýdy oılaǵan.

II. Qazaqstanǵa kelgen EKSPO damyǵan elderdiń teorııalyq jańalyqtaryn biz­diń jastarǵa úıretip, sony paıdalaný jol­darynyń kózin ashqan.
III. EKSPO jaı kórme emes, bul búkil álemdegi energııa qoryn paıdalana bilýdiń teorııalyq tájirıbesin kórsetý (tabıǵı qorlardyń azaıýyna baılanysty ekonomıkasyn damytý úshin kóptegen damyǵan elder qosalqy energııa qoryn damytyp, ony paıdalanýdyń joldaryn anyqtaǵan).
IV. Qazaq halqy kóshpeli el bolǵan­dyq­tan, ǵylymı turǵydan elektr energııasy qýatyn paıdalanýdyń joldaryn bilmegen. Ony sharýashylyq salalaryn damytý úshin qoldaný oraıynda tájirıbesi bolmaǵan.

V. EKSPO-daǵy ǵylymı jetistikterdi jaı ǵana kórme deńgeıinde qaldyrmaı, tııa­naqty túrde taldap, ony úırený kerek­ti­gin uqtyryp, jańa tehnologııalardy ón­diris oryndarynda paıdalaný joldaryn kór­sete bilgen.

VI. EKSPO-ǵa 160 elden sol kórmeni túsindiretin, kórsetetin ǵalymdarmen birge basshylary da keldi. Elbasy olardyń meı­mandostyqpen qabyldanýyn bar­lyq jaǵynan qamtamasyz etti. Deleg­a­sııa­lar basshylarymen kezdese oty­ryp, álemdik deńgeıdegi «Bolashaqtyń ener­gııasy» mán-mazmunyn keńinen tú­sin­dirip, olardyń ǵylymı tájirıbesin paı­dalandy.

VII. Ǵylymnyń barlyq salasynan ókilder keldi. «Jasyl ekonomıka» taqy­ry­by memlekettik baǵdarlamaǵa engen, biraq sonyń ózinde de bizdiń zııaly qaýymnyń osyǵan áli de bolsa jete kóńil bólmeýi ókinishti.

VIII. EKSPO kórmesi Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytýda úlken ról atqarady. Eger de biz EKSPO kórmesine qatysyp jatqan memleketterdiń ǵylymı jetistikterin ornymen durys paıdalana bilsek, ekonomıkanyń barlyq salasynda úlken jetistikterge jetýimiz anyq. Elbasynyń kóregendiligi osynda, Qazaqstandy ındýstrııalanǵan elge aınaldyrý úshin ǵylym tájirıbesiniń áleýetine júginýde jatyr.

HIH. Keńes dáýirinde iri óndiristerdi damytý úshin joǵary voltty paıdalandy. Onyń ózinde saýatsyzdyq oryn alyp, josparsyz, tek sol óndiris oryndarynyń mańynda joǵary kerneýli jeliler qurdy.

H. Qazba baılyq qorlary azaıǵan órkenıetti elderdiń barlyǵy da elektr energııasynyń jańa, balamaly kózderin qarastyryp jatyr.
HI. Biz áli de elektr qoryn jınaýdyń, paıdalanýdyń joldaryn jete zertteı almaı kelemiz (mamandardyń joqtyǵynan). О́rkendegen elderde mektepte elektr qýa­tyn jınaýdy, paıdalanýdy úıretedi. Qaý­ipsizdik jaǵdaıdy olar erte úırenedi. 

HII. Memleket basshysynyń joǵar­ǵy rýhanı damýǵa qatysty sózi, dú­nıe­tanymdyq saladaǵy jańǵyrý boıynsha qol­danylǵan jańasha uǵym – «Bolashaqtyń ener­gııasyn» damytýdyń basqa elderdegi qalyptasqan, ǵylymı túrde dáleldengen ǵylymı jańalyqtar bizdiń jastardyń sanasyn jańǵyrtýdyń mazmunyn negizdeıdi.

«Bolashaqtyń energııasy» taqyry­byn­daǵy EKSPO-2017 kórmesinde eń úzdik álemdik energııa saqtaý tehnologııasy qoldanyla otyryp, Kún, jel, teńiz tolqyny, teńiz-muhıt, termaldy sý, ıaǵnı búginde bar balamaly energııa kózderin tıimdi paıdalanýǵa arnalǵan jobalar josparlanǵan. Bul budan ári osy saladaǵy jańa tehnologııalyq jetis­tik­terge jol ashady. Astana atalmysh sala­daǵy eń úzdik álemdik ázirlenimder men trendterdi kórsetý úshin tıimdi de tanymal alańǵa aınaldy. Kórme jetistikterin biz óndiristik qýatty arttyrý, ǵylymı bazany tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtý jáne ekonomıkany júıeli túrde ártaraptandyrý úshin tıimdi paıdalanýymyz qajet. Taǵy bir anyq nárse, EKSPO-2017 kórmesi – álemde jerasty qorlaryna táýeldiliktiń aıaqtalyp kele jatqanyn aıǵaqtaıtyn tarıhı oqıǵa.

Iаǵnı bul qoǵamdy ekonomıkalyq damý táýeldiliginen aryltyp, ınnovasııalar ústemdik quratynyn, sol úshin alǵyshart ábden qalyptasqanyn dáleldeıdi. Osy turǵyda qazaq qoǵamy ne isteý kerek degen zańdy suraq týady. Meniń oıymsha, mundaı tarıhı oqıǵa kezinde qazaq qoǵamy tek tamashalaýmen, tamsanýmen, konserttik shoýlarǵa qol soǵýmen shektelmeýi qajet. Eger bizdiń halqymyzdyń saýattylyǵy, qyzyǵýshylyǵy osymen shektelse, bul bizdiń qoǵamnyń degradasııasyn, toǵy­shar­lyǵyn bildiredi. Kórmeni kórgen árbir azamat ózine qajetti oı túımegi lázim. Ol onyń ǵylymı sanasynyń oıanýyna, jetilýine múmkindik týǵyzady. Shyndyǵynda, árbir kórmege kelýshi qazaqstandyq meıli ol jas bolsyn, ǵalym bolsyn, órkenıet kóshine ilesýge, álemdik jetistikter bazarynda básekelestikke túsýge búginnen bastap daıyn bolýy tıis. Búgingi Qazaqstannyń energııalyq qordy jınaýy osy órkenıet kóshine ilesýge kómektesedi. Ol úshin ne isteý kerek? Negizinen, adam kapıtalyn damytý, jastarymyzdyń boıyndaǵy energııa qýatyn ashý úshin durys baǵytqa jol silteýge qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis.

Búgingi jastardyń oı-órisi kórme­degi alǵan aqparattaryn bolashaq ekono­mı­ka­­nyń damýyna paıdalana alatyndaı deń­geı­de bolmaǵy – qajettilik ári ýaqyt talaby. Ondaı jastardyń Nazarbaev ýnıversıtette jasap jatqan ǵylymı izdenisteri úlken úmitke jeteleıdi. Elbasynyń talaby jas-
tardy tehnologııa tetikterin úırenýge, ǵylymı jańalyqtar ashýǵa, burynǵy qalyptasqan sanany ózgertip, ǵylymnyń órisin keńeıtýge baǵyttaıdy.
Jańa tehnologııalyq tetikter eldiń ár saladaǵy ekonomıkasyn damytýǵa baǵdarlanǵan. Bizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi joǵary 9-10-11 synyptar oqýshylarynyń jańalyqqa beıimdelýine, tehnıkalyq ǵylymdardy ıgerýine kóńil bóle otyryp, onyń tıimdiligin aldyn ala arnaıy josparlaýy qajet edi. Osy rette de bul kórmeden alarymyz – ushan-teńiz. Onyń tájirıbesi men tárbıesi ǵylymnyń, mádenıettiń, tarıhymyzdyń qalyptasýyndaǵy zańdylyqtardy asha bilýge, túsinýge, ony qoǵamnyń damýyna paıdalana bilýge jeteleıdi. Ár elde ótkizilgen EKSPO ózderiniń jetistigin halyqqa jarııalaı otyryp, basqa elderdiń de jańalyǵyn paıdalanýǵa jaǵdaı jasaýy tıis. 

Qazaqstan EKSPO-ǵa kelgen qonaq­tar­dyń jaǵdaıyn aldyn ala daıyndap, meı­linshe joǵary mádenıetti qonaqjaılylyq tanytyp, olardyń bizden alatyn, kóretin, baǵalaıtyn jańalyqtaryn kórsete bildi. Astananyń EKSPO alańyndaǵy basty ǵımaraty – «Nur Álem» ortalyq nysany otandyq jańalyqtardy jınaı bildi.

Eń úzdik tehnologııalyq, ǵylymı, máde­nı jetistikterin kórsetetin «EKSPO-2017:

bolashaqtyń energııasy» kór­mesinde álem­niń barlyq memleketteri jahan­dyq da­mýdyń jańa kún tártibin qalyp­tas­ty­ratynyn aıta kelip, Memleket basshy­sy Nursultan Nazarbaev bul alqaly ala­mannyń Astana tórinde tý kóterýi be­ker emes ekenin jetkizdi. Birinshiden, elordamyzdyń álemdik deńgeıdegi sharany laıyqty ótkize alatyn ortalyq retinde qalyptasqany barshaǵa belgili boldy. Ekinshiden, tańdaýdyń Qazaqstan paıdasyna sheshilýi memleketimizdiń tabystary joǵary baǵalanǵanyn bildiredi jáne Eýrazııa óńirinde de onyń damý keleshegi kemel ekenin aıǵaqtaı túsedi. Úshinshiden, bizdiń «Bolashaqtyń energııasy» atty ózekti taqyrypty usynýymyz jeńiske jetýimizge kómektesti. Is júzinde III ındýstrııalyq revolıýsııa «jasyl ekonomıkadan» bastalmaq. Qaı elde «jasyl ekonomıka» bolsa, sonyń qolynda jańa tehnologııalar bar. Al jańa tehnologııalarsyz damý joq. 

Astanaǵa 3 aıdyń ishinde 3 mln adam keledi degen jospar qazir artyǵymen oryndalyp jatyr. Bul mıllıondardyń ishinde ınvestorlar da, jýrnalıster de boldy. Demek, Qazaqstanǵa týrıstik qyzyǵýshylyq zor. Sol sııaqty, ınvestısııalyq aýan jaǵy­nan bolsyn, bul kórme Qazaqstanǵa ábden tıimdi jaǵdaıda ótýde. Kórme Asta­nanyń ınfraqurylymyna da úlken ser­pilis ákeletinin kóptegen sarapshy mama­ndar aıtýda. Jańa qonaqúıler salyndy, jańa jumys oryndary ashyldy. Úlken jańalyq – jeńil relsti tramvaı joldary salynyp, saýda-sattyq damydy. Shaǵyn jáne orta bıznes órkendedi. Bul kórme eldegi ınnovasııalyq rýhty jandandyrýdyń, ǵylymǵa umtylýdyń taptyrmas tetigine aınaldy. 
Endi búkilálemdik EKSPO kórmel­e­ri­niń qalyptasýy men damý tarıhy jó­nin­de az sóz. 

Búkilálemdik kórmeler tarıhy 1851 jy­ly Londonda ótkizilgen «Barlyq ha­lyq­tardyń óndiristik jumystarynyń uly kórmesinen» bastalyp, búgingi kúnge deı­in jalǵasýda. 1928 jyly Parıjde kórme qyzmetin retteý maqsatynda halyq­ar­alyq kórme bıýrosy quryldy (HKB). Búgingi kúni ol kóne halyqaralyq qu­ry­lymdardyń birine aınaldy. Oǵan 166 el múshe. Halyqaralyq kórme bıýrosy halyqaralyq yntymaqtastyq, bilim be­rý, ınnovasııalar salasynda jalpy adam­zattyq máseleler boıynsha pikir al­masýlar, ǵalamdyq suhbat, kezdesýler uıymdastyrýdy qadaǵalaıdy. 

1851 jyly Londonda alǵash ret Búkil­álemdik kórme qala ortalyǵyndaǵy barlyq eksponattar sııatyn bir ǵımaratta ótkizildi. Ol úshin sol kezde jańalyq bolyp tabylatyn Hrýstal saraıy salyndy. 

1855 jyldan bastap Búkilálemdik kórmeni bir ǵımaratta ótkizý tujyrym­da­masy eskirip, kórme keńistigin uıym­das­tyrýdyń jańa nysany – kórme alań­dary týyn­dady. Sóıtip, halyqaralyq kórme qala­shyqtary paıda bola bastady. 

1893 jylǵy Chıkagodaǵy «Aq qala» – osyndaı qalalardyń alǵashqy qarlyǵashy. 

1937 jylǵy Parıj kórmesi zamanaýı ónerdiń saltanatyna aınaldy: Raýl Dıýfı «Elektr Feıasy» pannosyn usyndy, al Robber Delone avıasııa pavılonyn rásimdedi. Eıfel munarasy XIX ǵasyrdaǵy Búkilálemdik kórmelerdiń sımvolyna aınaldy. 300 metrlik záýlim bıiktikke kóterilgen kórermen naqty ómirden qol úzip, qııalǵa shyrqaýǵa jáne ınjenerlik ónerge shynaıy baǵa berýge múmkindik aldy.

 1939 jyly Nıý-Iorkte alǵash ret teledıdar salasynda RCA jetistikteri men alǵashqy sý týrbınasy usynyldy.

1962 jylǵy Sıetldegi Búkilálemdik kórmeniń taqyryby – «Ǵarysh dáýirindegi adam». 

1967 jylǵy AQSh-tyń Monreal qa­lasyndaǵy pavılonda kórermenderge ǵarysh kemeleri usynyldy. Kanada konfe­de­rasııasynyń júz jyldyǵyn toılaý jy­ly Sent-Ekzıýperıdiń shyǵarmasy «Adam­dar planetasy» Monrealdaǵy kór­meniń taqyryby boldy. Turaqty damý, qa­lypty ósim, qorshaǵan orta problemalary, tehnologııa shekaralary – onjyldyq kórmeleriniń ózekti máseleleri. 

2000 jylǵy Gannoverdegi kórmeniń taqyryby «Adamzat, tabıǵat jáne tehnologııalar». XXI ǵasyr búkil adamzat ómirine jańa tehnologııalardyń nebir túrlerin ákeldi: kompıýter, ınternet, jahandaný úrdisi adamnyń kúndelikti ómirin túbegeıli ózgertti. Bul – jańa tehnologııalar dáýiri.
2005 jyl. Aıchı – «Tabıǵat danalyǵy»,

2008 jyl. Saragosa – «Sý jáne turaqty damý». 

2010 jyl. Shanhaı – «Jaqsy qala – jaqsy ómir». Munda bolashaqtyń qala­la­ryn modeldeý arqyly resýrs­tardyń azaıý­yna, qylmys deńgeıiniń tómendeýine, qor­shaǵan ortanyń lastanýyna qatysty máse­lelerdi tujyrymdamalyq sheshý usy­nyldy.

2012 jylǵy Ońtústik Koreıanyń Iosý qa­lasy «Jandy muhıt jáne jaǵa­laý» ta­qyrybyndaǵy halyqaralyq maman­dan­­dy­rylǵan kórmeni qabyldady. Iosý EKSPO-2012 halyqaralyq qaýym­das­tyq­tyń álem­dik muhıttyń jáne jaǵa­laýdyń qyzmeti men qundylyqtary týraly tanymyn ke­ńeı­tip, teńiz salasynda yntymaqtasýdy jol­ǵa qoıý qajettigin kóterdi.

Búkilálemdik kórmeler – óziniń aýqymy, jańashyldyǵy jáne kelýshiler sany boıyn­sha biregeı oqıǵalar. Búgingi kúni HKB-ge múshe 166 memlekettiń barlyǵy óz elinde EKSPO-ny qabyldap, osyndaı eleýli oqıǵany óz jerinde ótkizgisi keledi. Bolashaqqa baǵdarlanǵan kórmeler: Búkilálemdik ámbebap kórme 2015 jyly Mılanda – «Planetany tamaqtandyrý, ómirge arnalǵan energııa»; Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórme, 2017 jyl Astana (Qazaqstan) – «Bolashaqtyń energııasy».

Álemdi jáne onyń turaqtylyǵyn saq­taý úshin jylma-jyl EKSPO kórmesi ótki­zilýi tıis. EKSPO kórmeleri – adamzat ıgi­ligi. Onyń Astanada abyroımen ótip ja­týy – Qazaqstan úshin, qazaq halqy úshin úlk­en mereı, zor maqtanysh.