Endi menen alyńdar: áne arýana, anaý sý tógilmes jorǵa, mynaý túrikpen kilem, minekı temir tulpar» deıdi. Biraq quda: «Kóńilińe razymyn, almaımyn, rahmet. Endi ózderiń kelip, jol-joralǵy, tartý-taralǵylaryńdy alyp ketińder» deıdi. Sonan qyz jaǵynan qundyzdaı shubap, qudalar kelip, keremet ulan-asyr 4-5 kún toı jasap, máre-sáre bolyp, aqyrynda belgi bolsyn dep olarǵa at, túıe, kilem syılaıdy. Qyz ákesi azar da bezer bolyp: «Kerek emes, keregede kitap ilýli tur eken. Sol meniń taba almaı júrgen kitabym, sony ber» deıdi.
Uldyń ákesi: «Joq, bere almaımyn. Bul meniń tirligimdegi qyzyǵym, ermegim», – deıdi. Qyzdyń ákesi «Kitapqa tatymaıdy ekenmin, men qyzyma bata bermeımin, óz erikteri bilsin» – dep, ol qasarysyp kónbeıdi. Sóıtip daǵdarǵan, tuıyqqa tirelgen qarttyń Sábıt Muqanovqa «Botagózińdi» taýyp ber dep jazǵan haty eken. Qaıran Sábeń aıtady: «Almatynyń magazınderine shapqylap, bolmaǵan soń ózime tanys, Sarqand aýdanynyń bir sovhozynyń dırektoryna buıymtaıymdy aıtyp, hat jazyp, áıteýir, 20 danasyn aldyrdym», «zakaznoı banderolmen» eki aqsaqalǵa on-onnan teń bólip: «Aljymańdar, shataq shyǵarmańdar» dep aqyl aıtyp, hat jazdym. Jarty aıdan soń «Toıǵa kelińiz degen telegramma aldym» deıdi Sábeń. Osylaısha «Botagóz» romanyna qyzyǵýshylyq týdyrǵan ult qaıratkeri, dańqty Sábıt Muqanov HH ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda qalyń mal ornyna kórkem ádebıet júrgenine, ásirese, bul ǵajap oqıǵa halqymyzdyń mádenı tilegi men dárejesiniń bıiktep óskendiginiń kepili ekendigine shattanady.
Kitaptyń qasıeti, qudireti degen osy. «Uzyn, uzyn, uzyn jol, Ushyna jetken bar ma eken? Túbi tereń qara sý, Túbine jetip sol sýdyń, Qanyp ishken bar ma eken?!» – dep, qazaq oqý-bilimniń túpsiz tuńǵıyǵyn osylaı jumbaqtapty. О́rkenıet bıigine jetkizetin qudiretti qarý kitap – tunyp turǵan danalyq, bilim, aqyl, til, mádenıet, tarıh, sana, rýh, ǵylym, tájirıbe álemi. V.Shekspır aıtqandaı, patshanyń taǵynan da qymbat, oı kemesi (F.Bekon), aqyl eskertkishi (Devenant), zamana týdyrǵan tulǵalarmen áńgimelesý, Gomer men Sıseron oılarymen ortaqtasý (L.Tolstoı, R.Dekart, A.Lamartın). Bir sózben aıtqanda, kitap – zamanalar shejiresi, memleket, el, halyq taǵdyry.
Akademık Á.Marǵulan: «Kitaphanany súıińder. Kitaphanashylarmen dos bol!» dep otyratyn. Jáne de aspırant ýaǵyndaǵy Lenıngrad kitaphanasyndaǵy myna bir jaıtty aıtatyn edi. Kitap jyrtatyndardy erteden keshke sheıin kireberiske tik turǵyzyp, kirgen-shyqqandar betine túkiredi eken. Sonda men de bylsh etkizdim degeni bar.
Fızıolog Ch.Darvınniń «Kórkem kitap oqýǵa áýestigim azaıyp bara jatyr. Sondyqtan osynyń ózi meniń jan dúnıeme kelgen jamandyqtyń belgisi me dep qorqamyn»-degeni, ult kósemi Ahańsha aıtqanda, «aıdaı anyq, kúndeı jaryq aqıqat». Bul rette kórgenimdi aıtsam, oqymysty bıolog T.Darhanbaev kóligine mingizip alyp, Almaty dúkenderin sharlap, O.Súleımenovtiń «Az ı Iа»-syn áreń degende taýyp alǵanymyz bar. Nemese Á.Sháripov tarıhshy K.Esmaǵambetovtyń «Deıstvıtelnost ı falsıfıkasııa» degen kitabyn (1976) qalaı izdegeni esimde. Iа bolmasa matematık O.Jáýtikovtiń kórkem ádebıetke qumarlyǵy ózgeshe edi. Lenındik syılyqtyń laýreaty, 1986-1987 jyldardaǵy Qazaq SSR ǴA-nyń prezıdenti Murat Aıthojın kún saıyn «Ortalyq ǵylymı kitaphanada» qanshalyqty ǵylymı qyzmetkerler daıyndalǵany jóninde málimetter suratatyn. Al synshy Saǵat Áshimbaevtyń kitaphanasy – adamzat aqyl-oıynyń ensıklopedııasy sııaqty edi. Konfýsıı, Sokrat, Platon, Arıstotel, Farabı, Iаsaýı, J.Balasaǵun, M.Qashǵarı syndy danalardyń oı asyldarynan bas-tap, odan bergi Abaı ilimi, Sultanmahmut, Maǵjandardyń sap tolǵaýlary – osyndaı adamzattyń rýhanı ıgilikterinen bezý, kitapqa degen yntadan aırylý – daýasyz dertke, qalyń qasiretke ushyraǵanmen birdeı. Kórip júrgenimizdeı, shynaıy túbegeıli is-áreket emes, ánsheıin jarnamalaý, ıaǵnı Abaısha aıtsaq, «ózin kórsetpek, ózin-ózi bazarǵa salyp, bir aqyly kózindegi aqymaqtarǵa «bárekeldi» degizbek» órtshe laýlap, des bermeı ketti. Múmkin, osyndaı jelbýazdyq, qysyr da qyzyl sóz keıingilerdi jırendirip jibermedi me eken?
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Úırený degenimiz – oqý» deı otyryp: «Mádenıet kúsheıtedi – óner-bilim kúshimen, óner-bilim kúsheıedi – oqýmen. Oqý isi sabaqtas ádebıetpen. Oqý ádebıetti kúsheıtedi, ádebıet oqýdy kúsheıtedi... Azattyq asyly – mádenıette, mádenıet kúsheıýiniń tetigi – oqý men ádebıette» dep, danalyq negizi – bilim alýdyń birneshe tásilderiniń biri – «oqýmen nárlenip, toqýmen árlený ekendigin» shegelep aıtty emes pe.
Kitap – mádenıet pen órkenıet aıǵaǵy, adamzattyń aqylshysy, adamdyq aınasy... Abaıdyń: «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge. Artyq ǵylym kitapta, Erinbeı oqyp kórýge» degeni qaı zamanda bolmasyn rýhanı jetilýdiń minsiz múmkindigi ekenin dáıim qaperde ustaıyq.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
