Qazaq KSR Úkimetiniń tóraǵasy, Qazaq KSR Joǵary keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy, Qazaqstan Kompartııasy Gýrev oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetterin abyroımen atqarǵan ol ǵumyrynyń 25 jyl ómirin keńes-partııa qyzmetine arnady. N.Ońdasynov el basqarǵan kezeń, el tarıhyndaǵy naǵyz aýyr kezeń, saıası mindetti qyzmetin aıtpaǵannyń ózinde, ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, oǵan kúsh-kólik, azyq-túlik uıymdastyryp jetkizý, elde qalǵan ash-jalańash jetim-jesirler men kári kempir-shaldardy jubata júrip, sharýaǵa shyǵarý – ońaı jumys emes. Al soǵys aıaqtalǵan soń eldiń kóziniń jasy qurǵamaǵan, júreginiń jarasy jazylmaǵan qıyn-qystaý kezeńde qalpyna keltirý jumystary qolǵa alynǵan tus. Nurtas Ońdasynov bul aýyrtpalyqtardyń barlyǵyn naǵyz isker, bilimdi, utqyr oıly basshy azamatqa tán baısaldylyqpen, parasattylyqpen, iskerlikpen uıymdastyryp, qajetti máselelerdi der kezinde sheship otyrý arqyly ońtaıly júrgize aldy. Nurtas Ońdasynovtyń odaq basshylaryna, naqtyraq aıtsaq N.S.Hrýshev syndy qazaq dalasyna kóziniń suǵyn qadap, tiliniń ýyn tóge kelgen basshyǵa unamaýy, tipti onyń óziniń tyń ólkesin bólip alý, Mańǵystaýdy túrikmenderge berý syndy Qazaqstandy bólshekteýge baǵyttalǵan alyp ta aýqymdy saıası jobalaryn iske asyrýǵa kedergi bolýynan ses-kengen N.Hrýshev istegen isinen ilik taýyp, sóılegen sózinen sekem alyp qyspaqqa ushyratyp, aqyry naǵyz jumys jasar der shaǵynda eńbek demalysyna ketýge májbúr etti.
N.Ońdasynov týraly Mańǵystaýdyń aǵa býyny kúni búginge deıin asqan iltıpatpen eske alady. Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaıuly «Ol kisiniń tusynda Atyraý, Ústirt, Mańǵystaýǵa kópten jolamaı ketken Qyzyr Ilııas qaıtyp oralǵandaı boldy. Mal kóbeıip, jaıylys jetpeı, kórshi Aqtóbe men Túrikmenstandaǵy memlekettik jerlerden óris suraldy. О́ndiristiń de órkeni óseıin dedi. Shalshyqqa shashyp tastaǵan súıek-saıaqtaı qıqy-jıqy sıyqsyz qalaǵa kelbet kireıin dedi. Qulazyp jatqan Mańǵystaý dalasyna Almatynyń ekspedısııalaryn tobyqtan qaǵyp attatpaı qoıǵan ortalyq Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Ýfa ekspedısııalaryn ústi-ústine shubyrtyp, toltyrdy da jiberdi.
...Jergilikti jerlerdiń tabıǵı baılyqtaryna «yssylaı» suǵynǵanymen, adamdaryna muryn shúıire qaraıtyn mensinbeýshilikpen alǵash ret aıqasqa shyqqan da Nurtas Dándibaıuly Ońdasynov edi» deıdi «Basshy» atty esteliginde. Jazýshy esteliginde 1962 jyly Almatyǵa kelgen N.Hrýshev májiliste N.Ońdasynov usynyp júrgen úsh máseleni qaraıdy. Qyzmettik etıkany ysyryp tastap, tap-taza basynýshylyq, zirkil men zilge, kekesin men kelispeýshilikke toly bolǵan sózinde ortalyqtan kelgen ókil N.Ońdasynovtyń usynystaryn túkke alǵysyz etip, aıaqasty qaldyrady. Onyń biri – Mańǵystaý munaıyn ıgerý bolsa, ekinshisi Mańǵystaýdyń ulýtasyn óndirý, úshinshisi – Mańǵystaýǵa Maqattan temirjol tartý máselesi. Nurtastaı abzal uldyń qyzmetten óz erkimen bas tartýyna negiz bolǵan sol usynystary ekendigine búginde el kýá, sebebi dál sol sátte dókir basshy aldynda «túkke alǵysyz» usynystar bolyp qalǵanymen, artynsha úsheýi de dúrkireı kóterilip, búkil Mańǵystaýdyń mereıin asyryp, myńdaǵan urpaqtyń kúni búginge deıingi nápaqasyna negiz, eldiń ekonomıkalyq serpilýine ózek boldy. Mańǵystaýlyqtarǵa barynsha qajetti, tamyryn tap basqan usynystar N.Ońdasynovtyń jergilikti turǵyndar arasyndaǵy bedelin ósire tústi.
«Ońdasynov Gýrevte munaıdyń úlken bolashaǵy bar ekenin, ǵalymdardyń naqtyly dálelderin keltire otyryp baıandama jasady. «О́ndiristi damytsaq, halyqtyń turmysy kúrt jaqsarady» degendi jıi aıtatyn. Sondyqtan da ol kele munaıdy izdeý men burǵylaýǵa kóńil bólip, qolǵa aldy. Sol kezde Gýrevte munaı men gaz problemasymen aınalysatyn Geologııa jáne geofızıka ǵylymı zertteý ınstıtýty ashyldy. Ońdasynovtyń kelýimen Mańǵystaýda munaı izdeýshiler, burǵylaýshylar burynǵydan tórt-bes esege kóbeıip, dalanyń kelbeti ózgerdi, jańa qalashyqtar paıda boldy. Munaıshy, burǵyshy, ınjener, geolog mamandyǵyna qyzyǵýshylar sany artty. Kóp jasty Máskeý, Lenıngradqa oqýǵa jiberdi. О́ndiristiń ósýine baılanysty «Mangyshlakneftegazrazvedka» tresi quryldy» dep eske alady keıin Gýrev oblystyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń nusqaýshysy bolǵan T.Igilikov.
Odan bólek, Mańǵystaýdyń mádenı ómirin nazardan tys qaldyrmaı, jas mýzykant mamandardy aldyryp shyǵarmashylyq ujymdar quryp, mýzykalyq oqý oryndaryn, sondaı-aq sport komandalaryn ashqyzdy. Jastardy ónerge, sportqa, ádebıetke baýlyp, «jerimizge dym shyqpaıdy» dep aýzyn qý shóppen súrtip úırengen halyqqa aǵash ekkizip, aýzyn jemiske jetkizdi.
«Sharýashylyqqa baramyz» degen jalǵan uranmen mektepten soń eriksiz mal baǵýǵa qalyp jatqan Ábish pen onyń synyptastaryn «Mańǵystaýda mal tabylsa, baǵylatyn malshy tabylar, balalardyń obalyna qalmaıyq» dep oqýǵa jiberttirýinen N.Ońdasynovtyń jas Ábishtiń ómirine tikeleı áseri bolǵandyǵyn baıqaımyz, sondaı-aq áıgili jelaıaq Á.Tuıaqovtyń da sportpen aınalysyp, úlken bolashaqqa jol salýy osy salaǵa qoldaý kórsetken oblys basshylyǵyndaǵy N.Ońdasynovtyń qamqorlyǵynda jatyr. Odan basqa Erjan haziret, Sáttiǵul aqyndarǵa qurmet kórsetip, qazaqtyń jasaýly kıiz úıimen, asta-tók ulttyq dámderimen, ulttyq mýzyka-mádenıet kórinisterimen fes-tıval sánin asyrýy – Ońdasynovtyń ultyn súıgen ul ekendigin tanyta túsedi.
N.Ońdasynovtyń tikeleı basshylyǵymen Qazaqstanda Ulttyq Ǵylym Akademııasyn qurý, opera jáne balet teatrynyń irgetasyn qalaý, ArysTúrkistan kanaly men Moıynty-Shý temirjolyn salý, Qyzdar pedagogıka ıns-tıtýtyn jáne respýblıkada alǵash mektep-ınternattar ashý syndy qanshama el ıgiligine qajet jumystar júzege asty?! Máskeýde jatsa da júregi «el» dep soqqan, «elime tıtteı qyzmet jasaı alsam» dep armandaǵan abzal aǵa úsh tomdyq arabsha-parsysha-qazaqsha túsindirme sózdigin qurastyryp shyqty.
Eli úshin esepsiz eńbek etken erdiń esimin este saqtaý, laıyqty qurmet kórsetý – urpaq mindeti. Jańa oqý jylynda el Prezıdentiniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda qoıylǵan mindetterdi oryndaý aıasynda, Aqtaý qalasynyń №5 orta mektebine kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, elimizdiń, ultymyzdyń tarıhynda ózindik orny bar asyl azamat, lıngvıst Nurtas Dándibaıuly Ońdasynovtyń esimi berilip, músinshi, professor, Memlekettik syılyqtyń ıegeri E.Sirgebaevtyń syıǵa tartqan músini jáne uly tulǵaǵa arnalǵan mektep mýzeıi ashyldy.
Saltanatty jıynǵa Mańǵystaý oblysynyń ákimi E.Toǵjanov, Máskeý, Astana, Almaty, Shymkent, Túrkistan qalalarynan kelgen qonaqtar, sonyń ishinde ǵalym, N.Ońdasynovty zertteýshi Q.Eńsepov, N. Ońdasynov týraly úsh kitaptyń avtory G.Orazalıeva, qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, sot júıesiniń ardageri B.Turǵaraev, N.Ońdasynovtyń nemereleri men týystary, el aǵalary men aımaq ardagerleri, oqýshylar men qala turǵyndary qatysty.
N.Ońdasynovtyń eńbegi tek Mańǵystaý men Atyraýǵa ǵana emes, búkil qazaq dalasyna, qazaq eline sińdi. Ol ózine tán minezimen qazaq balasyn, qazaq dalasyn bólip-jarǵan joq. Sondyqtan, urpaqtyń da ony bólektep-bótensireýge haqy joq. Endi Almaty, Astana qalalarynda N.Ońdasynovtyń eskertkishi boı kóterip, mektep, kóshelerge, aýyl-aýdandarǵa aty berilip jatsa – erdiń elengeni, urpaqtyń saýapty isi bolmaq.
Mańǵystaý oblysy
