Arheolog jumys istegen kabınetke bas suqtym. Tórde atanyń aq shapany ilýli tur. Mýzeıde ótetin ıgi sharalarda ony únemi ústinen tastamaıtyn. Qazba jumystaryna barǵanda arqasyna ilip júretin jol sómkesi de osynda. Endi mundaǵy zattardyń bári qundy jádigerlerdiń birine aınalyp ketkendeı.
Bárin ret-retimen baıandaıyn. О́zderińiz bilesizder, 1969 jyly Esik qalasy mańynan Altyn adamnyń múrdesi tabyldy. Jer qazyp jatqan ekskavatordyń shómishi sandyq sekildi zatqa tıip shaq ete qalǵan. Munyń tegin emestigin sezgender dereý jumystaryn toqtatyp, Almatyǵa habarlaıdy. Álgi zatty anyqtaý arheolog ǵalym Kemal Aqyshevtyń tobyna júkteledi. Mamandar shuǵyl iske kirisedi. Sol kúni múrdeni óz qolymen alǵash ashqan, kórgen, túgendegen búgingi áńgimemizdiń keıipkeri Beken ata bolatyn.
Odan keıingi kezeńderde Bekmuhanbet Nurmuhanbetov Altyn adamǵa qatysty zertteýlerdi, ǵylymı izdenisterdi toqtatqan emes. О́miriniń sońyna deıin osy mýzeıde qyzmet etti. Bizdiń alǵash tanysqanymyz qyzyq. Aldymen baıqaǵanym, kózderi qyrannyń janaryndaı ótkir, júzi susty eken. Senimen tildesýden buryn «meni túsinýge jaraısyń ba, qalaısyń?» degendeı, betińe barlap qaraıdy. Ashylýy qıyn qulyp sekildi. Áńgimelesýden buryn biraz aqpar jıǵannyń paıdasy tıdi. Sonshalyq jymııa qoımasa da, jylýyn sezdirdi.
– Sender mynany bilińder. Altyn adam men altyn kıimdi adam eki túrli sóz. Maǵynasy da bólek. Qazaq jaqsy kórgenin «altynym» deıdi. Has sheberdiń qolyn «altynǵa» balaıdy. Al tabyttaǵy hanzadanyń kıimi olardan basqa. Altyn adam ataýyn ǵylymı qoldanystaǵy uǵym dep qarastyrǵan jón.
Qazir birqatar óńirlerden Altyn adamdar tabyldy. Bul – sol kezdegi dáýir sıpatyn dáleldeıtin belgiler. Sondyqtan, olardy ár aımaq ózderine menshiktemeı, jeke-jeke ańyzǵa aınaldyrmaı, bárin birtutas zerttegeni abzal, – dep sózin bastady.
Beken atanyń úni aldymen baıaýlap shyǵady. Bara-bara arqasy qozady. Sol kezde daýysy áýelep, bıikke kóteriledi. Baýyrjan Momyshulynyń osylaı sóılegenin radıodan talaı estigenmin. Bul da týra sondaı. Ol kisilerdiń ózara uqsastyqtary meni qaıran qaldyrdy.
Ata sózinen uqqanym, Esikten tabylǵan jádiger – bizdiń zamanymyzǵa bútin jetipti. О́rnek-ábzelderiniń bári ornynda tur. Mundaı olja arheologtarǵa óte sırek kezdesedi eken. Osy suhbat kezinde múrdelerge túsetin urylar týraly estidim. Olardyń da júrmeıtin jeri joq. Muryndaryna altynnyń ıisi kelse, qorymdy arheologtardan buryn qazady. Kádimgi tún jamylyp jortatyn kórtyshqandar sekildi. О́zderiniń ákkiligi sondaı, ońaılyqpen qolǵa túspeıdi. Al ǵylymǵa tıgizetin zııany shash etekten. Qudaı ońdaǵanda, urylar Esikte jatqan Altyn adamdy bilmeı qalǵan.
– Bul habar jergilikti mamandar turmaq, máskeýlik ǵalymdardy da eleń etkizdi. Dese de, joǵarǵy jaq Altyn adam tabylǵan jerde qazaqtyń atababasy ómir súrdi deıtin qorytyndy jasaýǵa asyqpady. Tipti ony aınalyp ótip, jalpylama sıpattaýǵa tyrysty, – deıdi Beken ata.
О́ıtkeni, keıbir áriptester ejelgi órkenıetti qazaqtarǵa qımaǵan. Olardyń búgingi urpaqtary babalarynyń ómirin qarabaıyr kúıde kózge elestetkenin qalaǵan. Altyn kıimdi, altyn áshekeıdi jergilikti saqtar qaıdan jasasyn? Qaıtys bolǵan hanzadasyn jerleý úshin Irannan aldyrǵan degen sekildi pikirlerdi taratqan. Ol kez – kúshtilerdiń kezi ǵoı. Az halyqty eriksiz kóndiretin, senbeseń májbúrlep sendiretin zaman.
Sátin salǵanda, osy oqıǵadan keıin Esik kóliniń aınalasynan taǵy bir olja tabylypty. Ol jerden altyn kıimderge arnap áshekeıler quıatyn qalyptar shyqqan. Qorymnan alynǵan altynnyń synamasyna ǵylymı saraptama jasalady. Bári óz ólkemizdiń shıkizaty, irgedegi Jińishkeniń rýdasy eken. Sóıtip, jónsiz kúmán keltirýshilerdiń aýzyna qum quıylady.
О́zińdikin ózimdiki deı almaýdan asqan qandaı qorlyq bar?! Qazaq jerinen bir qundy jádiger tabylsa, oǵan baǵa qoıatyn jo-ǵarǵy jaq. Solar ne aıtady dep jaltaqtaǵan kúnderdi de bul el basynan keshirgen.
«Esik» mýzeıine kirseńiz, kóne jádigerler sizge qarap sóıleıdi. Tebirenesiz, tolǵanasyz. Sizdi mundaı áserge bólegen arheologtardyń eńbegi.
Altyn adam shyqqan qorymnan ári qaraı úlken qalanyń orny tabylypty. Ony saqtar patshalyǵynyń ordasy dep boljaǵan. Qalanyń teriskeıi Asy jaılaýy. Ondaǵy jartastarda tańbalar men beıneler az emes. Bul neni kórsetedi? Bul áli qaǵazǵa túspegen ult tarıhynyń jer qoınaýynda mol ekeninen habar beredi. Arheologtardyń aıtýynsha, ol jerden tabylǵan dúnıeler saq dáýiriniń ǵana emes, qola dáýiriniń de belgilerine keledi eken. Beri qaraı syrǵytsań, kók túrikter mádenıetine jalǵasady. Zertteýshilerin kútken qat-qat qazynalar, mine, osyndaı. Beken ata óz ómirinde sharshamaı, talmaı qazaqtyń joǵyn solardyń arasynan izdedi.
– Alashtyń keńdigi bar da kemdigi joq. Sondyqtan, basqalardyń qańsyǵyn tańsyq kórýge tıisti emespiz. Qolyńnan kelgenshe tereńge kóz sal. Taıaz áýesqoılyqtan aryl. Izdenisterdiń negizgi bastaýy – ólketaný bolýy kerek. Jer-jerde sony damytqanymyz jón. Meniń keıde renjıtinim, aramyzda ultynyń tarıhyna qyzyqpaıtyn jastar bar. Bul bolmaıtyn nárse. Tarıh – seniń óziń, tegiń, búkil ómiriń.
Maǵan báribir deıtin nemquraıdylyqtan qorqamyn. Babalardyń basqan jeri de, jatqan jeri de qasıetti. Sony bilý, anyqtaý, zertteý – paryzyń. Olaı degende túske, aıanǵa senip mazar salýdy aıtyp turǵanym joq. Ǵylymı izdenisterdiń órisin keńeıtelik. Bul oraıda «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy kóptegen ıgilikti isterdi bitirdi. «Esik» mýzeıiniń qaıta jandanǵany – sonyń bir dáleli, − dedi Beken ata.
Ol kisi eshnárseni asyryp ta aıtqan joq, jasyryp ta aıtqan joq. «Altyn adamnyń baǵasy Sankt-Peterbýrgtegi orys patshasynyń tájinen kem emes», dedi. Altyn adam beınesi – bizdiń sımvolymyz. Endeshe, Esik óńiri áli-aq mıllıondardyń nazaryn aýdaratyn altyn mekenge aınalady. Munda álemdik týrızmniń damıtyny anyq.
Eger Beken atanyń armandary oryndalsa, odan eshkim utylmaıdy. Qoryq mańyndaǵy kórinisterdi Altyn adam dáýirindegi kezeńderge saı etip jasaqtaı alsaq, qandaı keremet! Sonda bul jerge kelýshiler bir sát kóne tarıh qoınaýyna súńgip, saqtarmen birge júrgendeı áserge bólenedi.
Beken atanyń endigi bir qyry – jazǵyshtyǵy. Ol júzdegen ǵylymı maqalalardyń avtory. Biraq, osynshalyq zor tanymmen, mol múmkindikpen ǵalym atanbaǵan. Adam senbeıtin qyzyq paradoks. Eńbeksúıgishtigi eren, enjarlyqqa jany qas. Qaǵazy qasynda, qalamy qolynda júrdi. Endeshe, bul jerde biz bilmeıtin qandaı qupııa bar? Onyń jaýabyn da arheologtyń óz aýzynan estigenbiz.
– Ras, kezinde men de ǵalym bolýdy armandadym. Daıyndyǵym da jetkilikti edi. Biraq... Barlyq másele osy biraqqa kelip tireledi. Eger sol shaqta tarıh ǵylymyna den qoısań, jazylmaǵan qasań bir qaǵıdaǵa kezdesesiń. Qazaqy paıymǵa, ulttyq kózqarasqa jolamaý kerek. Ony oryndamasań, óz obalyń ózińe.
Máselen, Altyn adam bizdiń ólkeden tabyldy. Ol – shyndyq. Biraq sen ony bizdiki emes, bul ólkede aqsúıekter, hanzadalar bolǵan joq dep at tonyńdy ala qashýyń kerek. Kıimderin, áshekeılerin ózge eldiń sheberleri jasady dep monografııa jazýyń qajet. Osy sekildi seniń muratyńa sáıkes kelmeıtin tolyp jatqan qıturqylyq aldyńdy kes-kesteıdi.
Meniń arym da, janym da mundaı ustanymdardy qabyldaı almady. Sol sebepti jaman ǵalym bolǵansha, jaqsy arheolog qalpymda qalaıyn degen berik sheshimge keldim. Eń bastysy, adal qyzmetimdi halqyma, Alashyma arnadym. Men alǵash arheolog jumysyn bastaǵan sátte jeti atamdy ǵana biletinmin. Qazir 77 babamnyń bar ekenine kózim tolyq jetti.
Eńbegim esh, ómirim zaıa ketken joq. Bári bir Allanyń, táýelsizdiktiń jáne Elbasynyń arqasy. Jastarǵa aıtatyn ósıetim mynada: ultyńdy súı, ultyn súıgen azamat qana álemniń barsha halqyn súıe alady. Osymen bitti, – dedi áńgimesin aıaqtap.
Bolat MÁJIT,
jýrnalıst
Almaty oblysy
Sýretterde: Bekmuhanbet Nurmuhanbetov; mýzeıdiń syrtqy kórinisi
R.S. Meniń sezetinim, Beken atamyz bolashaqta talaı shyǵarmalardyń keıipkerine aınalady. Soǵan laıyq tulǵa. «Tik júrip, tik ketti», deıdi áriptesteri. Qarýyna balaǵan qalamyn qolynan tastamapty. Ápsanalarda aıtylatyn ańyz bar. Shyńǵyshannyń sarbazdary at ústinde sheıit bolǵandy armandaǵan eken. Bekmuhanbet atamyz da solarǵa uqsas kıeli taǵdyrdy qaıtalaǵan sııaqty.
