Keıbir derekterge qaraǵanda, Uıymǵa múshe memleketter basshylarynyń sammıtin ótkizý bastamasyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) Bas hatshysy kótergen. Osyndaı asa aýqymdy jıyndy uıymdastyrý jáne ótkizý jumystary Pákistan eline júktelipti. Biraq, Pákistan halyqaralyq deńgeıdegi mundaı is-sharany óz mindetterine alýǵa qaýqarsyz ekenin alǵa tartyp, odan bas tartqan. Qazaqstan basshylyǵy jan-jaqty oılastyra kelip, Uıym sammıtin bizdiń elimizde ótkizý týraly sheshim qabyldady jáne osyndaı jahandyq sharany uıymdastyrýdyń jumys josparyn bekitti. Barlyq is-sharalardy júzege asyrý Syrtqy ister mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligine júkteldi.
Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy óz qatysýshylarynyń sany, geografııalyq aýqymy men mamandandyrylǵan qurylymdary jaǵynan Birikken Ulttar Uıymynan keıingi 57 memleketti biriktirgen iri halyqaralyq uıym bolyp tabylady. Qazaqstan 1995 jyly Uıymnyń tolyq quqyly múshesi boldy. Mine, bul elimizdiń IYU-ǵa múshe memlekettermen baılanys ornatýǵa, ıslam keńistigindegi saıası-ekonomıkalyq úderisterge belsene qatysýǵa jol ashty. Al Qazaqstan Parlamentiniń «Islam konferensııasy uıymyna múshe elder arasyndaǵy ekonomıkalyq, tehnıkalyq jáne saýda yntymaqtastyǵy týraly bas kelisimdi» ratıfıkasııalaýy mańyzdy máseleniń biri sanalady. Sebebi, ol saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty reglamentteıtin IYU-nyń basty negizdemelik qujaty retinde erekshelenedi. Sondaı-aq, bul musylman elderimen tyǵyz seriktestik qatynastardyń damýyna serpin beredi, ıslam qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýttarymen baılanysty jandandyrady.
Osy jerde atap ótetin másele – qazaqstandyq taraptyń Uıymnyń bas kelisimine eki eskertpe engizip baryp qol qoıǵandyǵy. Onyń birinshisinde: «Qazaqstan Úkimeti bas kelisimniń 6-babyn osy kelisimge qatysýshylarǵa Qazaqstan Respýblıkasy qatysýshy bolyp tabylatyn basqa halyqaralyq sharttardan týyndaıtyn mindettemelerge zalal keltirmeı, kez kelgen ózge úshinshi memleket úshin qolaılylyǵy kem emes rejimdi usyný mindettemesi retinde qoldanatyn bolady» – dep kórsetilgen. Bul eskertpe ne úshin qajet? Sebebi bas kelisimniń 6-baby IYU-ǵa múshe elderdiń jumys kúshine jeńildikter men artyqshylyqtar berýdi kózdeıdi. Iаǵnı bul Uıymǵa múshe elder arasynda jumys kúshi erkin qozǵalady degendi bildiredi. Al Qazaqstan buǵan qazirshe bara almaıdy. О́ıtkeni «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańǵa sáıkes, ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda elimizdiń Úkimeti shetelden jumys kúshin tartýǵa qatań kvota belgilegen. Al ekinshi eskertpe Qazaqstan múshe bolyp tabylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda júrgiziletin syrtqy saýda saıasatyna baılanysty.
Elimizdiń Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, IYU-ǵa múshe memleketterdiń basym bóligi bizdiń basty saýda seriktesterimiz bolyp eseptelmeıdi. Degenmen, jyl ótken saıyn Qazaqstannyń jalpy taýar aınalymyndaǵy Uıymǵa qatysýshy eldermen saýda kóleminiń úlesi artyp kele jatqany qýantady. Mysaly, 2012 jyly elimizdiń Uıymǵa múshe memlekettermen saýda aınalymyndaǵy úles salmaǵy 7,2 paıyz bolsa, 2016 jyldyń qańtary men qazany aralyǵynda onyń kólemi 10,2 paıyzdy qurady. Bul máselede IYU elderin bizdiń elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin ótkizý naryǵy qyzyqtyrady.
Osydan alty jyldaı ýaqyt buryn, 2011 jyldyń maýsymynda Astanada ótken IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-sessııasynda Qazaqstan basshysy N.Á.Nazarbaev Uıymnyń jańa ınstıtýty – Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymyn qurý týraly bastama kótergen edi. Araǵa birer jyl salyp baryp ol uıym quryldy, onyń shtab-páteri Astana qalasynda oryn tepti. Búginde atalǵan qurylym Azyq-túliktiń ózara kómek qory dep atalady. Sarapshy mamandardyń pikirinshe, atalǵan qurylym Qazaqstanǵa azyq-túlik eksportynyń áleýetin arttyrýǵa tikeleı yqpal etedi. Jyl saıyn keminde 1 mıllıon tonnadan astam astyqty eksporttaýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, elimizde shamamen 180 mıllıon gektar jaıylymdyq jer bar. Tórt túlik mal sany da artyp keledi. Bul – musylman elderin tabıǵı taza etpen jáne et ónimderimen qamtamasyz etý úshin qosymsha múmkindik.
Jalpy, Qazaqstannyń Islam damý bankimen yntymaqtastyǵy joǵary deńgeıde dep aıtýymyzǵa bolady. Atalǵan banktiń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestısııasy 1,3 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Bul qarjyǵa avtokólik joldary, aýyl sharýashylyǵy jáne energetıka salalarynda ekonomıkalyq jaǵynan mańyzdy jobalar iske asyryldy. Sonymen qatar, Almaty oblysyndaǵy birqatar eldi mekenderge aýyz sý qubyrlary tartyldy jáne paıdalanýǵa berildi. Onyń ıgiligin búginde sol eldi mekenderdiń turǵyndary kórip otyr. Musylman áleminde aqparattyq, ónerkásiptik jáne qarjylyq salalarda tehnologııanyń ozyq úlgilerin, sondaı-aq, básekege qabilettiliktiń joǵary deńgeıin kórsetip júrgen elder de jetkilikti. Bul da ıslam áleminiń ótken zamandarda ǵana emes, bolashaqta da jedel qarqynmen damýdyń naǵyz úlgisin kórsete alatyndyǵyn dáleldep tur.
Sońǵy jyldary jetekshi musylman elderi, onyń ishinde munaı eksporttaýshy memleketter óz ekonomıkalarynyń shıkizat eksportyna negizdelgen damý modelin ózgertýge kúsh sala bastady. Soǵan baılanysty olar ekonomıkalyq jańǵyrtý saıasatyn júrgizýdi myqtap qolǵa alý arqyly aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalarǵa súıenetin ekonomıkanyń ozyq sektorlaryna mol qarajat baǵyttap jatyr. Qazirgi kezde Qazaqstan da osyndaı saıasat ustanyp otyr. Olarmen birlesip zertteýler júrgizý, tehnıkalyq múmkindikter boıynsha tájirıbeler almasý bizdiń el úshin de eshqashan artyq bolmaıdy.
Qazaqstan 2011-2012 jyldary Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etken edi. Tóraǵalyq barysynda elimiz birqatar ómirsheń bastamalarǵa uıytqy boldy. Mysaly, IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-sessııasynda Qazaqstannyń usynysymen Islam konferensııasy uıymy ataýyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy dep ózgertý týraly sheshim qabyldandy jáne Uıymnyń adam quqyqtary jónindegi turaqty komıssııasy quryldy. Sonymen qatar, IYU tarıhynda alǵash ret Uıymnyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq boıynsha is-qımyl jospary da qabyldandy. Taǵy bir erekshe atap ótetin másele – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń musylman úmbeti aldynda sóılegen baǵdarlamalyq sózi. Qazaqstan Prezıdentiniń sózin kúlli jurtshylyq jańa ǵasyrdaǵy ıslam álemi damýynyń negizi dep qabyldady jáne ol mazmundylyǵy jaǵynan Uıymnyń eń progressıvti qujaty boldy. Mine, osy boıynsha Astana deklarasııasynyń negizi qalandy.
IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń sessııalary men otyrystarynda ıslam álemine ǵana emes, búkil álem jurtshylyǵyna ortaq kóptegen qararlar da qabyldandy. Olardyń ishinde qazaqstandyq taraptyń bastamasymen usynylǵan Aýǵanstandaǵy zańsyz esirtki zattaryn óndirý jáne onyń aınalymymen kúresý, burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony men Aral teńizi óńiri ekologııasyn saýyqtyrý jáne basqa da qujattar bar. Syrtqy ister mınıstrleriniń Astanada ótken keńesinde oǵan qatysýshylar Uıym qaǵıdattaryn jaqtaıtynyn qýattap, ony jańasha damytýdyń joldaryn aıqyndady.
Elimiz IYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde 2011-2012 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy men baǵdarlamasynda kórinis tapqan basymdyqtardy júıeli túrde júzege asyrdy. Qazaqstan Uıymnyń Bas hatshylyǵymen, onyń ınstıtýttarymen, IYU-ǵa qatysýshy memlekettermen tyǵyz qarym-qatynasta jumys istedi. Bas hatshylyq pen múshe elder elimizdiń tóraǵalyǵy kezinde atqarǵan is-sharalaryn, kótergen bastamalaryn joǵary baǵalaýy sondyqtan.
Jasyratyny joq, ıslam álemindegi geosaıası jaǵdaı kúrdeli. Tóraǵalyq jyldary elimiz sol máselelerge de nazar aýdardy. Uıymnyń Atqarý komıteti Sırııa men Lıvııadaǵy saıası daǵdarysty retteýge arnalǵan tótenshe otyrystar ótkizdi. Sondaı-aq, Somalıdegi gýmanıtarlyq apatty eńserý, ıslamofobııamen kúres jáne dinaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alý máseleleri Uıym nazaryna alyndy. Al Astana sammıtinde ǵylym men tehnologııany damytýmen qatar, álem halyqtaryn tolǵandyryp júrgen ózekti máseleler de talqylanbaq.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
