11 Qyrkúıek, 2017

О́tinemin, tilime til tıgizbeńiz!

206 retkórsetildi

Trolleıbýsta kelemiz. Qurta­qan­daı qyzdyń tili baldaı tátti shyǵypty, ájesi ekeýi oryssha «sóı­lesip» otyrdy. Balanyń qyly­ǵyn qyzyqtap jaqyn turǵan jas jup erli-zaıypty eken, kenet jigi­ti sál ıligip: «Apaı, kelin­shegi­m­niń aıaǵy aýyr edi. Nemereńizdi al­dyńyzǵa alyp, oryn beresiz be?» de­di qysyla ún qatyp. Apamyz mo­ı­nyn da burmastan «Ný ı chto... ý nee toje nogı bolıat» dep nemeresiniń basynan sıpap, miz baqpaı emirenip otyra berdi. 

Búgingi baǵanda oı aıtýǵa shynynda da, ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeıtin halge dýshar etken osy oqıǵa túrtki berdi. Qazaqsha sóıleý óz aldyna, qoǵamda qazaqsha sózdiń tórkinin túsinýden qalǵanymyz janǵa jaman batady eken. Olaı demeıin deseń, «jahanǵa jar salǵan» kúni keshegi «kýrly-mýrly» oqıǵasy anaý! Bir táýiri, qazaq tilin qorlaýǵa burynǵydaı «aıta bersinmen» shektelmeıtin dárejege jetip qalyppyz. Reseılik KVN-­daǵy «Kamyzıak» komandasynyń kapıtany Azamat Musaǵalıev «kýrly-mýrly» dep orystar aıtatyndaı tyrnanyń tilinde «qazaqsha» sóılegeni úshin ońbaı taıaq jedi. Azamat týdyrǵan daýdan Reseıdegi eń tanymal «MýzTV»-nyń bas dırektory Arman Dáýletııarov pen almatylyq belgili kınorejısser-akter Nurtas Adambaıǵa deıin shet qalmady. Azamattyń qateligin betine basty. Elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri qandasymyzdy maqtaı otyryp, maqtamen baýyzdady, ońbaı súringenin eskertti. «Qazaq tiline tıispe, bilmeseń qorlama!» degen halyqtyq minez burynnan da bar, biraq, ısi qazaqtyń osy jolǵy óre túregelýi ózgeshe edi...

Siz bilesiz be, qazir qazaq tili úshin qazaqtar ǵana emes ózge ult ókilderi, sheteldikter de janyn salyp kúresýge ázir. О́tkendegi túrik jýrnalısiniń «Eır Astana» ushaǵynda bortserik qyzǵa qazaqsha eskertý jasaǵany sonyń aıǵaǵy. Alaıda, qaryndasymyzdyń qyzaryp keshirim suraý ornyna, nusqaý paraqshasyn ákelip, «biz tek orys jáne aǵylshyn tilinde sóıleımiz» dep, qonaǵymyzdyń murnyna taqap turyp, aıbat shegýi kóp jaıtty ańǵartty. Nusqaýda solaı-aq jazylsyn, biraq, seniń jeti atań tutynǵan tilde bir aýyz ún qatqan sheteldik ne úshin jazyqty?! Beıbastaqtyq jasap, qyzmettik etıket erejesin buzǵan bortserik «Eır Astananyń» qazaqtyń kompanııa­sy ekenin, onyń qyzmeti úshin kúlli Qazaqstan halqy mańdaı terin sylyp salyq tólep otyrǵanyn uqpady. Onyń ber jaǵynda Táýelsizdik araıynda týǵan qaryndasymyz orys tilinen sondaılyq qorǵanysh tilep turdy! Qorǵaýshysyna senimdi de edi. Nege? О́ıtkeni, osy tektes oqıǵalar elimizde sırek te bolsa boı kórsetýde ári bir-birine sebepshi, yqpal etýde. 
Qazaqstan Ulttyq bankiniń tóraǵa­sy Danııar Aqyshev ótken jyly 1 maý­symda 1 jyldan soń mindetti túrde qazaqsha suhbat beretinin jarııa etti. Bas bankırdiń qabiletine shúbá joq, biraq álemdik BAQ ókilderiniń aldynda bulaı kesimdi sózdi ózine óte senimdi ne syrǵytpa jaýapqa úırengen adam ǵana aıtatyny haq. Endi bir ártis baýyrymyz Ánýar Nurpeıisov ǵalamtordy sharlaǵan beınerolıkte «Men qaı tilde sóılesem de óz erkim. Biz adam quqyǵy demokratııalyq negizde qorǵalatyn zaıyrly memlekette ómir súremiz» dep keýdesin urdy. Orystildiler «Anýar Nýrpeısov sdelal vıd, chto ý nego ne polýchaetsıa proıznestı na kazahskom ıazyke slovo «quqyq» (pravo)» dep otqa maı quıdy. Mundaı «qoldaýǵa» masattanǵan biliktimiz «Mne kajetsıa, slovo «quqyq» – eto rezýltat zagovora mırovogo pravıtelstva. Ne mojesh vygovorıt – ne mojesh ı po­trebovat» dep ishtegi bar jynyn tókti de saldy. Iá, akter sóz joq óz quqyǵyn jaqsy biledi! Biraq, ol týraly el Konstıtýsııasynyń 1-bó­li­miniń 1-babynda taıǵa tańba basqandaı: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyq­­tyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep jazylǵanyn bilmeıdi. Iаǵnı, ózin oqytyp, alańsyz ósirip, aıalap tár­bıelep, qaq-soqtan qorǵap, qyzmetke qol jetkizgen Otany syılaǵan quqyǵyn bilmeıdi. Sóıtti de, ózin qoǵamda qorǵap otyrǵan zań aktilerine oılanbaı til tıgizdi... 

Atyraýlyq zamandasym, kásibı dáriger О́mirzaq Zınýllınniń aýzy­nan Azamattyń kádimgi Astrahan (Reseı) jerindegi ejelgi Qumózekten (qazir – Kamyzıak!) ekenin bildim. Aza­mat esti jigit eken, óreskel qylyǵy úshin qazaqtardan, Qazaqstannan ǵalam­tor arqyly keshirim surady! Ana tili­mizdiń janashyrsyz emestigi osy­laı­­sha saltanat qurdy. Qazir qazaq tili ótken ǵasyrdyń 90-shy jyl­­da­ryndaı qaýqarsyz da emes. О́zi­ne «tıiskenderdi» keshirýge beıil. Deı­ turǵanmen... baýyrlar, tilge til tıgiz­beńizdershi! 

Talǵat Súıinbaı,

"Egemen Qazaqstan"

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent qar tazalaý chellendjin qoldady

Prezıdent • Búgin, 09:19

Azyq-túlik baǵasy alańdatady

Parlament • Búgin, 08:12

Jyldyń jumys jospary naqtylandy

Parlament • Búgin, 08:06

Yqpaldastyqqa serpin beretin sapar

Saıasat • Búgin, 08:02

Uly hakim ulaǵaty urpaqqa úlgi

Rýhanııat • Búgin, 07:58

Alysqa qulash sermeýge úndeıdi

Qoǵam • Búgin, 07:54

Abaı murasyn jańasha zerdeleý kerek

Rýhanııat • Búgin, 07:50

18 myń Abaı bar

Qoǵam • Búgin, 07:44

62 kóshege jańa ataý berildi

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Mal urlaǵandar qatań jazalanady

Qoǵam • Búgin, 07:39

Túsim 5 mlrd teńgeden asady

Ekonomıka • Búgin, 07:36

Jańa týyndylar tanystyryldy

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Ájeler mektebi

Rýhanııat • Búgin, 07:29

Shırazdyń kóz jasy (Hıkaıat)

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Onlaın kitaphana – oqyrman talaby

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Arqada aqtútek boran

Qoǵam • Búgin, 07:13

«Halal standarty» degen ne?

Qoǵam • Búgin, 07:11

Aqyl-oıdyń brendi

Rýhanııat • Búgin, 07:06

Et óńdeýde ese jibermedik pe?

Ekonomıka • Búgin, 07:05

Qostanaılyq dıqandar tuqym tappaı otyr

Ekonomıka • Búgin, 06:59

Uqsas jańalyqtar