Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Ulttyq Banktiń sol kezdegi oblystyq esep aıyrysý-kassalyq ortalyqtarynyń arasyndaǵy óńiraralyq elektrondyq tólem Ulttyq Banktiń tólem júıesi arqyly júrgizilgen alǵashqy elektrondyq qujat bolǵandyǵy resmı túrde tanyldy. Bul oqıǵa 1992 jylǵy 1 jeltoqsanda tirkelgen bolatyn. Qujatty jibergen Turanbank, al alýshy “Qostanaımunaıónimi” bolatyn. Aqsha rýblmen ótkizildi, tólemniń maqsaty – eksportqa tıelgen munaı ónimderi úshin aqy tóleý. QR Ulttyq Bankiniń tólemder júıesin iske qosqan sátte 1992 jylǵy qolma-qol jasalmaıtyn esep aıyrysýlar týraly ýaqytsha erejemen rettelgen bir tólemdi ótkizý merzimi qala boıynsha 3 kúndi, oblys boıynsha 9 kúndi, respýblıka boıynsha 12 kúndi qurady. Búgingi kúngi jyldamdyq pen kólemderdi budan 19 jyl burynǵymen salystyrýǵa kelmeıdi: búginderi iri tólemder júıesi arqyly sekóntine 20-25 tólem ótedi. Olardyń úzdiksiz jumysyna úırengen paıdalanýshylardyń ishinde olardyń tetigi týraly oılanǵandary kemde-kem ekeni ras. Baılanys arnasy boıynsha qalaısha belgi beriletinin, pýlttiń bir túımesin basý arqyly qalaısha mýzykalyq júıeni, úı teledıdaryn basqarýǵa nemese garajdaǵy máshıneni jylytýǵa bolatynyn oılaǵandar da az. Soǵan qaramastan, eldegi aqsha aınalysynyń tetigin túsingisi, sondaı-aq tólem júıeleri, tólem kartalary jáne elektrondyq aqsha týraly bilgisi kelgen bilimpazdarǵa QR Ulttyq Banki Tóraǵasynyń orynbasary Áben BEKTASOV áńgimelep beredi.   FIFO qaǵıdaty:

Birinshisi kiriske, birinshisi shyǵysqa – Áben Aǵybaıuly, kóptegen adamdar tólem júıesin tólem kartalary júıesi dep qate túsinedi. Shyndyǵynda, Qazaqstanda  qandaı tólem júıeleri jumys isteıdi jáne olardyń erekshelikteri qandaı?

– Dálirek aıtqanda, damyǵan tólem júıesi ǵana Qazaqstanǵa tólemderdiń osy túrin óte tez ári jeńil engizýge múmkindik berdi. Qazir respýblıkada eki ulttyq tólem júıesi jumys isteıdi. Birinshisi – Bankaralyq aqsha aýdarý júıesi (BAAJ). Ekinshisi – Bankaralyq klırıng júıesi (BKJ). QR UB enshiles uıymy - “QR Ulttyq Ban­kiniń Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý orta­lyǵy” RMK olardyń operatory bolyp tabylady. Ár júıeniń óz ereksheligi bar jáne naryqtyń belgili bir bólikterine baǵdarlanǵan. Birinshisi, júıelik mańyzy bar tólem júıe­sin­de tólemder esebi naqty ýaqyt rejiminde júzege asy­rylady, ıaǵnı árbir tólem qujaty júıege túskennen keıin birneshe sekónt ishinde esepteledi. Júıe mereke jáne demalys kúnderin qospa­ǵan­da, aptanyń bar­lyq kúnderinde jumys isteıdi. Onyń operasııalyq kúni tańerteńgi 9-da bastalyp, saǵat 19-da jaby­la­dy. Alaıda júıeni paıda­la­ný­shy­nyń ótinimi boıyn­sha Ulttyq Bank opera­sııa­lyq kúndi uzarta alady. Tólem qujatynyń esebi úshin shottaǵy aqsha jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda júıege kelip túsken­nen keıin qujat birden kezekke qoıylady. Kezekte turǵan tólem qujattary basymdyq kodtaryna sáı­kes óń­deledi. Osy kodtar sheginde tólem qu­jat­tary olar­dyń kelip túsý tártibimen FIFO qaǵıdaty boıynsha oryndalady: birinshisi kiriske, birinshisi shyǵysqa. Júıeni paıdalanýshylar tó­lem qujattarynyń or­yn­dalý kezektiligin belgileýge jáne ózgertýge quqy­ly.  Budan basqa kezekte turǵan qujatty keri qaıta­ra alady. Júıe qarjy sektorynyń: baǵaly qaǵaz­darmen, bankaralyq depozıttermen, bankterdiń jáne olardyń klıentt­e­riniń menshikti qarajatyn aýdarý operasııalary, shetel valıýtasymen jáne qymbat metaldarmen operasııalar boıynsha iri jáne basymdyq berilgen tólemderdi júrgizýge baǵdarlanǵan.  

Klırıng formýlasy: T+3

Bankaralyq klırıng júıesi (ózara talaptar men mindettemelerdi esepke alý) qatysýshylardan kelip túsken tólemderdi netto-negizde kúnine tek bir ret qana esepteıdi. Klırıng nátıjeleri boı­yn­sha aqsha somasy BAAJ arqyly aýdarylady, sebebi klırıng júıesinde naqty aqsha joq. Tó­lem­derdi bolashaqtaǵy T+3 valıýtalaý kúnimen jiberý múmkindigi, sondaı-aq bir tólemniń eń jo­ǵar­ǵy somasy boıynsha shekteý­lerdiń bolýy bank­ara­lyq klırıng júıesiniń erekshelikteri bolyp ta­by­lady. Búgingi kúni ol 5 mln. teńgeni quraıdy. Bul júıe táýlik boıy aptasyna 7 kún jumys isteıdi. Bul rette munda negizinen sharýa­shylyq júr­gizýshi sýbektilerdiń taýarlar men mate­rıal­dyq emes aktıvter, kórsetilgen qyzmetter úshin esep aıyrysýlar boıynsha tólemderi, sondaı-aq bıýdjetke tólenetin tólemder men bıýdjetten tólenetin tólemder júrgiziledi. Aqsha tólemderi men aýdarymdarynyń ýaqty­ly júrgizilýin qamtamasyz etetin Qazaqstan tó­lem jú­ıeleriniń joǵary tıimdiligi men senimdiligin HVQ, Dúnıejúzilik bank sııaqty halyqaralyq qarjy uı­ymdarynyń sarapshylary birneshe ret atap ótkenin aıta keteıin. HVQ konsýl­tant­ta­ry­nyń baǵalaýy boıynsha bizdiń tólem júıelerimiz júıelik mańyzy bar tólem júıeleri úshin Halyq­aralyq  esep aıy­rysýlar banki belgilegen barlyq negizgi 10 qaǵıdatqa tolyǵymen sáıkes keledi.  

Jańartý bastaldy… – 1992 jyldyń sońynda alǵashqy elek­trondyq tólem júrgizilgen sátten bastap tó­lem júıelerin qurý jóninde úlken jumys júr­gi­zildi, olardy damytý jóninde sońǵy jyl­da­ry qandaı jobalar, qadamdar jasaldy?

– Jumystyń birinshi tólem júıeden ótkenge deıin bastalǵany túsinikti. Qazaqstannyń tólem júıe­lerin jańartý úderisi 1991 jyly bastaldy jáne birneshe mańyzdy damý kezeńderinen ótti. Má­selen, 1991 jyly kommersııalyq bankterdiń fı­lıalaralyq aınalymdar (FAA) shottary QR UB fılıaldarynda ashylǵan korrespondenttik shot­tarǵa aýystyryldy. Bul FAA-ny jaýyp, bank­­aralyq esep aıyrysýlardy uıymdastyrýdy naqtylaýǵa múmkindik berdi. 1992 jyly Ulttyq Bankte TMD elderiniń ulttyq/orta­lyq bankteri úshin korrespondenttik shottar ashyl­dy. Sol jy­ly barlyq aýdandarda, qalalarda, oblys ortalyq­tarynyń qalalyq aýdandarynda jáne Alma­tyda esep aıyrysý-kassa ortalyqtary quryldy. 1993 jyly tólemderdi jyldamdatý, sondaı-aq jal­ǵan avızolardy paıdalanýdyń aldyn alý maqsatynda Qazaqstan oblystary arasyndaǵy esep aırysý­lar­da elektrondyq tólemder engizile bastady. 1995 jyly alǵashqy Almaty klırıng palatasy quryldy. 1996 jyly Ulttyq Banktiń oblystyq fılıaldary jany­nan óńirlik klırıng palatalary quryldy, olar óńi­rishilik tólemderdiń bankara­lyq klırıngin júzege asyrdy. Sol jyly “elek­trondyq tólem tapsyrma­sy” degen uǵym normatıvtik turǵydan bekitildi, tó­lem júıesi qaty­sý­shy­larynyń arasyndaǵy tólemder boıynsha aqp­a­rat almasý úshin SWIFT-ke baǵdar­lanǵan elek­tron­dyq habarlamalar formattary ázir­lenip, engizildi. Sonymen qatar 1996 jyly Almaty klırıng palatasy Qazaqstan bankaralyq esep aıy­rysýlar ortalyǵy (QBEO) bolyp qaıta uıymdas­tyryldy. Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń QR UB ortalyq apparatyndaǵy korrespondenttik shottaryn orta­lyqtandyrý mańyzdy is-shara boldy. Bul jumys 1998 jylǵy qazan-qarasha aralyǵynda júrgizildi. Korrespondenttik shottardy ortalyqtandyrý Ult­tyq Bankke esep aıyrysý bankiniń jáne bank­terdiń banki fýnksııalaryn oralymdy júzege asyrýǵa, tó­lem júıesin jáne jalpy bank júıesin baqylaý fýnk­sııalarynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. 1999 jyly Ulttyq Bank amerı­ka­lyq avtomat­tan­dyrylǵan klırıng palatasyna uqsas ortalyqtan­dyrylǵan klırıng júıesin qurý týraly sheshim qabyldady. Nátıjesinde Bank­ara­lyq klırıng júıe­si qurylyp, qazirgi kezde tıimdi jumys isteýde. Esep aıyrysýdy jalpy negizde júzege asy­ratyn jáne perspektıvaly RTGS (naqty ýaqyt rejiminde jalpy esep aıyrysý júıesi) sıpa­tyn­daǵy iri tólem­der júıesin (ITJ) qurý 1996 jyl­dan bastalǵan bolatyn. Shveısarııa tájirıbesi, atap aıtqanda SIC - Swiss Interbank Clearing júıe­sin qurý tájirıbesi negizge alyndy. 2000 jylǵy aqpanda ITJ Bankaralyq aqsha aýdarý júıesi bo­lyp qaıta quryldy. Ony endirý júıe monıto­rın­giniń jáne júıege qatysýshy bankterdiń ótimdilik táýekelderin basqarýdyń tetikterin jetildirýge múmkindik bergen elimizdiń tólem júıelerin da­my­týdyń kelesi kezeńi boldy. Ulttyq Bank respýblıkanyń tólem júıelerin jańartý, operasııalyq senimdiligin jáne óndi­ris­tik tıimdiligin arttyrý jóninde, sondaı-aq halyq­aralyq standarttardy endirý jóninde únemi jumys júrgizip otyrady. Mysaly, 2008 jylǵy 1 jeltoqsanda res­pýblıkanyń tólem júıeleri 1048-2002 QR ST stan­dartyna negizdelgen, qazaq tiliniń sımvoldary bar jańa kodty kesteni paı­da­lanýǵa kóshti. 2010 jylǵy 7 maýsymda  tólem júıeleri qaýipsizdik deńgeıi jo­ǵa­­ry jáne ótkizý múmkindigi aıtarlyqtaı ulǵaıǵan jańa nusqaǵa ótti. Integrasııalyq úderisterdi damy­tý jáne ES standarttaryna jaqyndaý maqsatynda bank jáne tólem júıelerine bank shottary men banktik sáıkestendirý kodtary nómirleriniń tıisinshe ISO 13616: IBAN jáne ISO 9362: BIC halyqaralyq standarttary engizildi. 2009 jyldan beri QR UB múddeli memlekettik organdarmen birlesip ulttyq tólem júıelerin jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aqparat júıe­lerin “Sáı­kestendirý nómirleriniń ulttyq tizilim­deri týraly” QR Zańynyń normalaryn iske asyrý sheńbe­rinde sáıkestendirý nómirlerin paıda­la­ný­ǵa aýysty­rý jóninde jumys júrgizýde. Sondaı-aq Astana qa­lasynda jańa rezervtik ortalyq qurý Ulttyq Bank­tiń tólem júıeleriniń tıimdi jumy­syn qamtamasyz etý salasyndaǵy basym baǵyt­ta­rynyń biri bolyp tabylady. Bul shara negizgi ortalyq ornalasqan aýdanda shtattan tys jáne apat jaǵdaılary týyndaǵan jaǵdaıda Ulttyq Banktiń jáne tólem júıeleriniń úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etedi. Respýblıka táýelsizdigi jyldary júrgizilgen ju­mys qorytyndylary boıynsha ulttyq tólem júıe­leri arqyly júrgizilgen tólemder kólemi aıtarlyq­taı ósti. Mysaly, 2010 jyly tólemder kólemi 187,7 trln. teńge somasyna 29,7 mln. tran­zak­sııany qura­dy,  bul 2010 jylmen salys­tyr­ǵan­da sany boıynsha 2,8 ese jáne somasy boıyn­sha 18,3 ese kóp.  

Oversaıt onsha baıqalmaǵanmen, mańyzdy – Respýblıkanyń tólem júıeleri qalaı qadaǵalanýda?

– Tólem júıelerin qadaǵalaýdyń (oversaıt) ma­ńyzy týraly máseleni Ulttyq Bank 2000 jyldardyń basynda kótergen bolatyn. Ony qalyptastyrýdyń jáne iske asyrýdyń negizgi qaǵıdattary halyq­aralyq standarttarǵa jáne sheteldik tájirıbege negizdeldi. Tólem júıelerin qadaǵalaý uǵymy “QR Ulttyq Banki týraly” Zańnyń 48-babynda aıqyndalǵan. Ol QR UB qyzmetiniń tólem júıelerin uıymdas­tyrý­dyń jáne jumys isteýiniń talaptary men tártibin aıqyndaıtyn normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázir­leý; tólem júıeleriniń monıtorıngin júzege asyrý; tólem júıeleriniń uıymdastyrylýyn jáne jumys isteýin tekserý sııaqty negizgi baǵyttarynan turady. Uǵym sonymen qatar aqsha tólemi men aýdarymy, tólem júıeleriniń tólem júıeleri qatysýshyla­ry­nan jáne operatorlarynan jumys isteý máseleleri boıynsha aqparatty jınaqtaýdy jáne taldaýdy; tólem júıelerine qatysýshylardyń qyzmetin tekserýdi qamtıdy. BAAJ jáne BKJ ulttyq tólem júıe­leri, sondaı-aq bankter arasyndaǵy korrespondenttik qatynastar, tólem quraldary, tólem kartochka­lary jáne halyqaralyq aqsha aýdarymdary júıesi naryǵy tólem júıelerin qadaǵalaý obektileri retinde aıqyndalǵan. Bul rette Ulttyq Bank tólem júıelerin qada­ǵalaýdy júzege asyrý salasynda basqa ortalyq bank­termen tájirıbe almasý jóninde belsendi ju­mys júrgizýde. Máselen, 2001-2007 jyldary QR Ult­tyq Banki TMD elderiniń, alys shetelderdiń ortalyq bankteriniń ókilderi úshin tólem júıeleri boıynsha jeti semınar ótkizdi, olarda da tólem júıeleriniń oversaıty máseleleri talqylandy. 2011 jylǵy qyrkúıekte EýrAzEQ qatysýshy elderdiń ortalyq (ulttyq) bankteriniń ókilderi úshin “Tólem júıelerin qadaǵalaý (oversaıt) jáne ony júrgizý ádisnamasy” degen taqyrypta úsh kúndik semınar ótkizildi.  

Qashyqtan qyzmet kórsetý: odan jaqyn bolmaıdy – Bank qyzmetterin elektrondyq tásilmen kórsetýge kóshý tólemder júrgizý júıesine ózgeris engizdi me?

– Árıne. Elektrondyq bank qyzmetteri – bul Internet-dúńgirshekterdi qosa alǵanda,  Internetke shyǵa alatyn kompıýter, telefondar, elektrondyq termınaldar sııaqty baılanys arnalary boıynsha bank operasııalaryn qashyqtan júrgizýden turatyn bank qyzmetin júzege asyrýdyń jańa tásili, sapalyq  turǵydan jańa deńgeıi. Ol úshin paıdalanylatyn tá­silderden elektrondyq bank qyzmetterin damy­týdyń birneshe negizgi baǵyttaryn atap kórsetýge bolady. Telefon bankıngi – daýystap habarlaýdyń bank júıesi negizinde. “Bank-Klıent” júıesi – arnaıy baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ornatý arqyly klıentke (zańdy tulǵaǵa) qashyqtan qyzmet kórsetý. Internet bankıng – dúnıejúzilik jeli arqyly qashyq­tan qyzmet kórsetý. Mobıldi bankıng – mobıldik tehnologııalar negizinde qashyqtan qyzmet kórsetý. О́zine ózi qyzmet kórsetýdiń avtomattandyrylǵan termınaldary arqyly bank qyzmetteri. Kóptegen qazaqstandyqtar olardyń yńǵaıly ekendigin baǵalap úlgerdi, sebebi árbir klıent úshin bank qyzmetterin qashyqtan kórsetý – eń aldymen, ýaqytyn jáne bank operasııalaryn kezeksiz jumsaý­ǵa ketetin óziniń uıymdastyrý shyǵyndaryn aıtar­lyq­taı únemdeý, paıdalanýda yńǵaıly jáne bank qyzmetteriniń aptanyń 7 kúninde 24 saǵat boıy jyldyń 365 kúninde qoljetimdiligi. Geografııalyq ornalasqan jerine qaramastan. Mundaı qyzmetterdi damytý bankter men olardyń klıentterine ǵana emes, taýarlar men qyzmetterdi usynýshylarǵa da paıdaly. Anyq basymdyǵynyń arqasynda qashyqtan qol jetkizý júıeleri bankter men olardyń klıent­teriniń arasynda keńinen qoldanylýda.  

Kartochkamen qyzmet kórsetý halyqty tarta tústi – Endi tólem kartalaryna toqtalsaq. Elde bul naryq qanshalyqty tabysty damýda?

– Aıtarlyqtaı serpindi. 2001 jyly ortasha alǵanda Qazaqstannyń 12 turǵynyna bir tólem kartochkasy tıesili boldy, al qazirgi ýaqytta 2 turǵynǵa bir kartochkadan keledi. Sońǵy bes jylda aınalystaǵy kartochkalar sany eki ese ulǵaıyp, qazir 9,1 mln. danany qurap otyr. Ony ustaýshylar sany 8,5 mln. adamǵa jetti. Bul eldiń ekonomıkalyq turǵydan belsendi halqynyń jalpy sanynyń 97%-yn quraıdy. Aınalystaǵy kartochkalardyń negizgi bóligi debettik kartochkalarǵa tıesili. Olardyń úlesi kartochkalardyń jalpy sanynyń 87,6%-yn quraıdy. Kredıttik lımıti bar debettik kartochkalardyń úlesi 1,6%-dy, kredıttik kartochkalar 10,8%-dy, aldyn ala tólengen kartochkalar 0,1%-dy quraıdy. Bul naryqty damytý dárejesi olardyń tarmaq­talǵan qyzmet kórsetý jelileriniń bolýyna baıla­nys­ty. Qazir elde tólem kartochkalaryn qabyldaı­tyn 11 491 saýda kásiporny jumys isteıdi. Bul olar­dyń 2010 jylǵy 1 qyrkúıekte belgilengen sanynan 9,6%-ǵa artyq. Bul rette saýda kásipkerleri taýarlar men qyzmetter aqysyn tólem kartalary arqyly tóleýge múmkindik bolý úshin jabdyqtardy 17 489 saýda núktesinde ornalastyrǵan. О́sý 11,6%-dy qurap otyr. Tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetýge arnal­ǵan jabdyqtar sany jyl saıyn ósýde. Aǵymdaǵy jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha respýblıkada 27 409 saýda termınaly, 7 873 bankomat jáne 615 ımprınter ornatylǵan. 2010 jylmen salystyrǵanda saýda termınaldary sanynyń 12,2%-ǵa, bankomat­tar­dyń 6,2%-ǵa artqany jáne ımprınterler sanynyń 22,7%-ǵa azaıǵany baıqalady, bul bankterdiń máshıneler parkiniń jańarýymen jáne eskirgen ımprınterlerdi óndiristen alýmen túsindiriledi. Tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetetin jab­dyq sanynyń ósýine baılanysty jalpy alǵanda osy qondyrǵylarǵa túsetin júkteme deńgeıiniń saqtalý úrdisi baıqalady. Eger 2000 jyldardyń basynda qolma-qol aqshany alý jóninde bir bankomattan ortasha alǵanda kúnine shamamen 70 tranzaksııa jasalsa, 2011 jyly bul kórsetkish shamamen 46 tranzaksııa bolyp otyr. Bul rette 2011 jyly bir POS – termınalǵa kúnine shamamen 3 tranzaksııadan keledi. Jabdyq pen tólem kartochkalaryn ustaýshylar araqatynasynda da oń dınamıka baıqalady. 2001 jyly bir POS – termınal men bankomatqa tıisinshe 456 jáne 2182 kartochka ustaýshydan kelgen. 2011 jyly bir POS – termınal men bankomatqa tıisinshe 309 jáne 1 074 kartochka ustaýshydan keledi. Tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp júrgi­zil­gen operasııalar kólemi naryqtyń mańyzdy kór­set­kishi bolyp tabylady. Jyldyń 8 aıynda (qańtar-tamyz) qazaqstandyq emıtentterdiń tólem kartoch­ka­lary paıdalanyla otyryp Qazaqstan aýmaǵynda jáne odan tys 2,7 trln. teńge somaǵa 97,8 mln. tranzaksııa júrgizilgen. 2010 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda tranzaksııalar sany men somasy tıisinshe 12,3% jáne 27,4%-ǵa ósken. Olardyń ishinde qolma-qol jasalmaıtyn jolmen 359,7 mlrd. teńge somaǵa 19,5 mln. tranzaksııa jasalǵan, bul 2010 jyl­­dyń osyndaı kórsetkishterinen tıisinshe 20,8% jáne 42,8%-ǵa artyq. Qolma-qol aqshany berý jó­nin­degi operasııalar ótken jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda sany boıynsha 10,4 %-ǵa jáne somasy boıynsha 25,3%-ǵa ulǵaıa otyryp, 2 296,3 mlrd. teńge somaǵa  78,3 mln. tranzaksııany qurady. Tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp qolma-qol aqshany alý jónindegi operasııalardyń basym úlesi bankomattar arqyly júrgiziledi, jalpy sany­­nyń 97,2%-yn, somanyń 87,9%-yn quraıdy. Tıisinshe 2,8% jáne 12,1% POS-termınaldarǵa tıesili. Qolma-qol jasalmaıtyn tólemder kóbine POS-termınaldar arqyly júrgiziledi, jalpy sanynyń jáne somasynyń tıisinshe 40,4% jáne 73,7% quraıdy jáne bankomattar arqyly tıisinshe 49,6% jáne 19,4% quraıdy. Sońǵy ýaqytta qolma-qol jasalmaıtyn tólemderdiń Internet, mobıldi telefondar, bank dúńgirshekteri arqyly jasalýynyń oń dınamıkasy baıqalady. Bul qondyrǵylarǵa tólem kartochkalaryn paıdalana oty­ryp júrgiziletin qolma-qol jasalmaıtyn tólemder sanynyń jáne somasynyń 7,9% jáne 5,4% tıesili.  

Ámııan vırtýaldy, aqsha naqty – Jaqynda elektrondyq aqsha týraly zań kúshine endi. Ol qanshalyqty ózekti?

– О́te ózekti, sebebi búginde Internet kóptegen qazaqstandyqtardyń ómirine bite qaınasyp ketti. О́z kezeginde Internetti paıdalanýshylar jelide on­­laın arqyly satyp alýǵa degen suranysty ósirip otyr, al kásipkerlerde óz qyzmetterin jańa bala­maly tásilmen kórsetýdiń qosymsha múmkindigi týyp otyr. Elektron­dyq aqshany paıdalaný artyq­shy­lyq­tarynyń eki jaq úshin de ózara paıdaly ári qaýipsiz ekendigin eskersek, onlaın qyzmetteriniń jańa túrleri árbir jeli paıda­lanýshysynyń kúndelikti turmysyna shapshań enýde. – Áben Aǵybaıuly, elektrondyq aqshany kim jáne qashan paıdalana alatynyn oqyrmandarǵa aıta ketsek. – Elektrondyq aqsha – bul ony shyǵarýshynyń (banktiń) elektrondyq tasymaldaýyshta elektron­dyq nysanda saqtalatyn aqshalaı mindettemeleri. QR-nyń qabyldanǵan zańy elektrondyq aqsha uǵy­myn alǵash ret engizip, onyń quqyqtyq mártebesin bekitip otyr. Qabyldanǵan zańǵa sáıkes EA-ny paıdalaný basqa da tólem kartochkalary, chekter, vekselder, tólem tap­syr­malary jáne t.b. sekildi tólem quraldarymen qa­tar tólemderdi júzege asyrýdyń tásiline jatqyzylǵan. EA-ny elektrondyq kommersııa salasyndaǵy saý­da-sattyq operasııalaryna tıimdi qyzmet kórsetýge múmkindik beretin jańa tóleý quraly dep qaraǵan jón. Elektrondyq aqshany jeke tulǵalar satyp ala alady. Ol úshin emıtent-bankke qolma-qol emes nemese qolma-qol nysanda tıisti aqsha somasyn aldyn ala engizý qajet. Sodan keıin alynǵan somaǵa emıtent-bank elektrondyq aqsha shyǵarady. Rásim paıdalanýshynyń elektrondyq “ámııanyna” onyń engizgen aqshasynyń qunyna balamaly aqshany salý arqyly júrgiziledi. Osy soma sheginde ol elek­tron­dyq aqsha júıesinde saýda jáne ózge de opera­sııalardy jasaı alady.  

Elektrondyq aqsha úshin qatań reglament – Elektrondyq aqshanyń shyǵarylýyn jáne aınalymyn zań qalaı retteıdi?

– Kez kelgen bank EA-ny shyǵarýǵa quqyly. Bul rette bank óz betinshe, óziniń ishki bıznes-strate­gııa­syna sáıkes jumys modelin tańdaý jáne elektron­dyq aqsha júıesiniń ınfraqurylymyn uıymdastyrý jó­nin­­de sheshimder qabyldaıdy. Meniń oıymsha, bar­lyq múddeli emıtentterdi tarta otyryp elektron­dyq aqsha­nyń biryńǵaı ınfraqurylymyn qurý elek­trondyq kommersııa naryǵyn odan ári damytýdyń aıtarlyqtaı ońtaıly jáne utymdy sheshimi bolar edi. Mundaı jú­ıeni endirý bankter úshin ınves­tı­sııalyq jaǵynan da, tutynýshylardyń qyzmetterge qol jetimdiligin ke­ńeı­tý múmkindigi turǵysynan da tartymdyraq bolar edi. Bul usynysty iske asyrý júıeniń negizgi qaty­sýshylarynyń jalpy shyǵasylaryn tómendetýge, EA-ny el kóleminde paıdalana otyryp tólemder júr­gizý­diń tıimdiligin arttyrýǵa kómektesedi. Qazaq­stan úshin elektrondyq aqshany endirý elektrondyq kom­mer­sııa­nyń odan ári damýyna jańa serpin beredi, sebebi ony halyqtyń qarjy operasııalaryn júrgizý úshin belsendi jáne barlyq jerde paıdalanýy logıstıkanyń da­mýy­na jáne saýda uıymdarynyń qolma-qol jasal­maı­tyn tólemderdi qabyldaýyna ótýin yntalandyrýǵa túrtki bolady. Ulttyq Bank osy baǵyt sheńberinde el­ek­trondyq aqsha naryǵy­nyń tıimdi jumys isteıtin já­ne perspektıvaly modelin qalyptastyrý jóninde bir­qa­tar sharalardy josparlap otyr. Elektrondyq aqsha­ny aınalysqa engizýmen baılanysty 2012 jyly jańa jobalar týyndap, iske qosylady dep boljap otyrmyz. Sonymen qatar, árbir bank tek ishki naryqtaǵy saýda operasııalaryna ǵana qyzmet kórsetýge baǵyt­talǵan óziniń jeke elektrondyq aqsha júıesin qurýǵa quqyly. Mundaı jaǵdaıda EA-ǵa qyzmet kórsetetin árbir bankte tólemderdi ótkizýdiń túrli tehnologııa­la­ry men stan­darttary qoldanylatyn bolady. Alaı­da mundaı tásil túrli bank júıeleri men olar­dyń klıentteri arasyn­daǵy aqparattyq-tehno­logııa­lyq ózara is-qımylmen baılanysty belgili bir pro­blemalardyń týyndaýyna ákep soǵady. Naryqta bir-birimen ózara is-qımyl jasa­maıtyn birneshe elek­tron­dyq aqsha júıeleriniń paıda bolýy elek­tron­dyq kommersııanyń keńinen jáne jyl­dam engizilýine kedergi jasap, sol arqyly ınvestı­sııalardyń aqta­lýyna jáne osy júıelerdiń odan ári tehnologııalyq turǵydan damýyna qıyndyq keltiredi.  

Emıtent– rezıdent emes pe? zańdy emes! – Elimizdiń zańnamasyna sáıkes otandyq bank­ter ǵana EA-nyń emıtentteri bola alady. Qa­zaqstandyqtardyń sheteldik emıtentter bergen qoldanystaǵy elektrondyq ámııandary týra­ly ne aıtasyz?

– Respýblıka zańnamasynyń talaptary Qazaq­stan azamattarynyń qyzmetimen jáne olardyń el aýma­ǵyn­da túrli operasııalar júrgizýimen baılanys­ty qaty­nas­tarǵa ǵana qoldanylady. QR rezıdenti emes sheteldik kompanııalardyń elektrondyq aqsha­syn qazaq­stan­dyq zańnama rettemeıdi jáne olardyń qyzmeti rettelmeıtin bolyp tabylady. Sheteldik emı­tentter shyǵar­ǵan elektrondyq aqshanyń el aýma­ǵynda esep aıyry­sý­dyń zańdy tásili bolyp tanyl­maıtynyn atap ótken jón. Tıisinshe, el ishinde respýblıka rezıdentteri ara­synda saýda jáne ózge operasııalardy júrgizý kezinde olardy paıdalaný QR zańnamasynyń talap­ta­ryna qaı­shy keledi. Bul rette zańnama Qazaqstan azamattary­nyń sheteldik kompanııalardyń elek­tron­dyq aqsha júıele­riniń qatysýshylary bolý quqyǵyn shektemeıdi. Rezıdent emesterdiń elektrondyq aqsha­sy jeke sheteldik tólem júıeleri qunynyń elek­tron­dyq birlikteri bolyp tabylady. Olar túrli elder­diń ıýrısdık­sııa­synda. So­ǵan baılanysty sheteldik júıelerdiń EA-nyń Qazaq­stan­daǵy ıeleri zańnamamen qorǵalmaǵan, sheteldik kom­panııalar – sheteldik emıtentterdiń tara­pynan olar­dyń talap­tarynyń ótelýine naqty kepildik joq, tıisinshe barlyq táýekelderdi azamattar ózderi jeke kóteredi.  

Elektrondyq kommersııanyń bolatyndyǵy sózsiz! – Sizdiń oıyńyzsha Qazaqstanda elektrondyq kommersııanyń damýyna ne kedergi?

– Elektrondyq kommersııany damytý – memleket saıasatynyń halyqty qol jetimdi (eldiń kez kelgen óńirinen), eń bastysy qaýipsiz tólem qyzmetterimen qamtamasyz etýdegi basym mindetteriniń biri. Bul baǵytta birqatar máselelerdi sheshý jóninde jumys júrgizilýde. Atap aıtqanda, qazir elektrondyq kommersııa salasyndaǵy zańnama quqyqtyq sıpattaǵy problemalyq máselelerdi sheshý baǵytynda jetildirilýde. Mundaı jumystyń mysaly - ótken maýsym aıynda qabyldanǵan “QR keıbir zańnamalyq aktilerine elektrondyq aqsha máseleleri boıynsha ózgeris pen tolyqtyrýlar engizý týraly” Zań. Qujatqa elektrondyq aqshany shyǵarý jáne onyń aınalysy máselelerin retteıtin túzetýler engizildi. Meniń oıymsha, respýblıkada Internet tólem­der segmentiniń qarqyndy damýyna kedergi keltiretin mynadaı máselelerge kóńil bólýge bolady. Birinshisi – tólem servısiniń damymaýy. Iesine ashyq qu­ral paıdalanýyna múmkindik beretin, satýshylar úshin de, tutynýshylar úshin de aqy tóleý tetigi ta­lap­tary boıynsha yńǵaıly elektrondyq aqsha naryq­tyń da­mýyna jańa serpin beretin qural bolyp tabylady. Logıstıka – taýarlar men qyzmetterdi jetkizýdiń da­mymaýy kedergi keltiretin ekinshi faktor bolyp ta­bylady. Úshinshi faktor – eldiń saýda uıymda­­rynyń, kásipkerleriniń balamaly on-line ótkizýin aıqyn yntalandyrýdyń bolmaýy. Biraq bul problema ýaqyt óte kele sheshiletin bolady jáne kóptegen qazaq­stan­dyqtar jaqyn ýaqytta servıstiń osy túrine ózderi kóshedi. Osy jáne basqa da q­uramdas bólikterdi sheshken kezde bizde elektrondyq kommersııany qarqyndy damytýǵa jaqsy múmkindik týyndaıdy. – Mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken  Alla DEMENTEVA. RSS

*         *         *

Materıal basýǵa daıyndalyp jatqan kezde “QR UB Banktik servıs bıýrosy” RMK-niń ashyq konkýrsty jeńip, Túrkimenstannyń Ortalyq bankimen ulttyq tólem júıesin jetkizýge jáne endirýge kelisim-shartqa qol qoıǵany belgili boldy. Kelisim-shartqa sáıkes BSB naqty ýaqyt rejiminde jalpy esep aıyrysý júıesinen (RTGS) jáne klırıngtik esep aıyrysý júıesinen turatyn baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi, sondaı-aq basqa ınfraqurylymdyq quramdas bólikterdi jetkizýdi jáne endirýdi qamtamasyz etedi.