A.Kvochýr – Reseı batyry, KSRO-nyń eńbek sińirgen synaqshy-ushqyshy, Reseı Federasııasynyń «Ushý-zertteý ortalyǵy» federaldy memlekettik birtutas kásipornynyń Bas konstrýktory. Batyrmen ótken jyly Astanada, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń mereıtoıynda tanysqan edik. Reseı batyry sonda tildeı málimet paraqshasyn usynyp, bolashaqta habar alysyp turýǵa qulyqty ekenin aıtqan. Jaqynda Anatolıı Nıkolaevıchtiń elektrondy mekenjaıyna hat jazyp, eger ýaqyt tapsa kásibı maman bir kezdegi úzeńgiles dosy, ustazy Toqtar Áýbákirov týraly eki-úsh suraqqa jaýap berse degen ótinish jasaǵanbyz.
Máskeýden telefon shalyndy. Reseı batyry birden qazaq batyry týraly bylaı dedi: «Teńdesi joq ustazym – qazirgi zamannyń naǵyz qaharmany Toqtar Ońǵarbaıuly týraly lebiz bildirýge men qaı kezde de ýaqyt tabamyn!..». Mundaı júrekjardy syr ashýdy shynynda da kútpegen edim, qýanǵanymdy jasyra almaı halyqaralyq baılanys jelisiniń qymbat tarıfin eskerip, «Trýbkany qoıyńyz, men ózim habarlasaıyn...» degen ıshara jasadym. «Jo-joq, o ne degenińiz. Tús aýa ózim habarlasamyn. Qazir Úkimettiń óte bir mańyzdy jınalysyna ketip bara jatyr edim» degen reseılik Bas konstrýktor ýádesinde turdy.
– Toqtar Áýbákirovpen eń alǵashqy kezdesken sátińiz esińizde me? Esińizde bolsa, beıtanys azamattyń boıynan sol sátte qandaı erekshelik belgiler kórdińiz?
– Jýkovskııdegi (Máskeý) synaqshy-ushqyshtar mektebine emtıhan tapsyrýǵa kelgenmin, umytpasam, 1976 jyl edi. Bıýrodaǵy qyzmetkerler arasynan suńǵaq boıly jap-jas, óte óńdi ári jyly shyraıly azamattyń sulbasy birden kózge uryp turatyn. Onyń sálemdesý ısharasy esimde saqtalyp qalypty, áriptesterine ózgeshe bir qurmet kórsete turyp, hal-jaǵdaı surasatyn. Eki jyldyq oqýdan soń Amýrdaǵy Komsomolsk qalasyna sapar shegip, ondaǵy synaqshylar bazasynan tájirıbıden ótip, Jýkovskııge qaıta oraldym. Toqtar Ońǵarbaıulymen aramyzdaǵy jas aıyrmashylyǵyna qaramastan bir-birimizge degen dostyǵymyz sol 1981 jyldan qalyptasty.
– Konstrýktorlyq bıýroda sizderdi jaqyndastyrǵan «MıG-29K» (korabldik) áskerı ushaǵynyń «Tbılısı» (qazirgi – «Admıral Kýznesov») avıatasymaldaǵysh kemesine qonyp, ushyp shyǵýy ekeni daýsyz. Iаǵnı sol kezdegi bas konstrýktor E.Menıskııdiń tilimen aıtqanda, «teńiz jobasy» emes pe edi?
– Keńes odaǵynyń áskerı teńiz flotynda bul «teńiz jobasynyń» mańyzy aıryqsha zor boldy. Baǵyma qaraı ol jobaǵa qatystym. Joba jetekshisiniń biri – Toqtar Ońǵarbaıulymen qoıan-qoltyq aralasyp qyzmet ettik. Eń alǵash 1986 jyly umytpasam, qazan aıynda, Toqtar Ońǵarbaıuly «Tbılısı» avıatasymaldaǵyshyna «MıG-29K» ushaǵyn qondyrdy. Qondyryp qana qoımaı, qaıtadan ushyp shyqty. Teńdessiz erlik jasady. Kúzdiń qara sýyǵy bet qaratpaı turǵan kezi tolqyǵan teńizde teńselgen korablge eń tómengi jyldamdyǵy 270 shaqyrymdyq áskerı ushaqty qarý-jaraǵy syqıǵan kúıi qondyrýdyń adam aıtqysyz qıyndyǵyn bizder, onyń áriptesteri ǵana túsiner edik. Toqtar Ońǵarbaıuly bul mindetti tamasha sheberlikpen oryndap shyqty. Keıin ýaqyt óte Toqtar Ońǵarbaıulynyń izimen men ol áskerı ushaqty kemege tún mezgilinde qondyrdym. Bul arada da Toqtar Ońǵarbaıulynyń tájirıbesiniń tıgizgen paıdasy az bolmady.
– 1989 jylǵy 8 maýsymdaǵy ataqty Le-Býrje avıasalonyndaǵy (Fransııa) «Mıg-29» áskerı ushaǵynyń apatqa ushyraýyn, sizdiń tosynnan aman qalǵanyńyzdy áriptesińiz Toqtar Áýbákirov qalaı qabyldady?
– «Kemedeginiń jany bir» deıdi ǵoı, árıne, Le-Býrjede Toqtar Ońǵarbaıulynyń qandaı kóńil kúıde bolǵanyn men aıta almaımyn... (Kúldi.) Ol eldiń basqa qıyrynda júrgen. Bir ǵana aıtarym, ondaı apatty oqıǵa bizderge, synaqshylarǵa tańsyq emes. Alaıda sońǵy sekýndqa deıin ushaqty aman saqtaý – mindet sanalady.
– Toqtar Ońǵarbaıulynyń azamattyq qalpyndaǵy qandaı adamı qasıetterin erekshe baǵalar edińiz?
– Bir qaraǵanda, keıde onyń túsi sýyq ári susty bolyp kórinedi. Biraq onyń jan júreginiń únemi meıirim shashyp turatynyn kópshilik birden ańǵara qoımaıdy. Toqtar Ońǵarbaıuly naǵyz jigittiń jigiti ǵoı! Bilimine túri, qabiletine isi saı ondaı azamattar jer betinde sırek. Ol týraly konstrýktorlyq bıýroda «kenen bilimdi, qyran qaıratty Áýbákirov» degen sóz qalǵan. Aqyl-oıyna atletter sekildi qoladan quıǵandaı músini saı kelip, jarasyp turar edi.
– Eńbegi sińgen synaqshy-ushqysh retinde aıtyńyzshy, Toqtar Ońǵarbaıuly konstrýktorlyq bıýromen qoshtasyp, «ǵarysh ıgerýge» attanǵanda ishińiz ashyǵan joq pa?
– Men joǵaryda aıttym, Toqtar Ońǵarbaıuly erekshe qabiletti jan. Bıýroda júrgende de ol eń joǵary laýazymdy qyzmetti atqardy. Bola-
shaqta onyń odan da joǵary laýazymdyq mindetter atqaratynyna áriptesteri sendi de. Tabıǵaty ózgeshe konstrýktorlyq bıýroda ondaı talantty azamattar erekshe baǵalandy. Toqtar Ońǵarbaıulynyń bilimi men kásibı biliktiligi óte tuńǵıyq tereńde ekenin sezetinbiz. Bizder tájirıbeli jetekshimiz – KSRO-ǵa eńbegi sińgen synaqshy-ushqyshy Toqtar Ońǵarbaıulyna elikteı júrip, onyń ustaz retindegi aıtqan aqyl-keńesterine, úıretken tálim-tárbıesine tánti boldyq. Men ol kezde áldeqaıda jas edim. О́ziniń synaqshylyq ǵumyrynda ólimmen san ret betpe-bet kelse de jalt bermegen, jeńilmegen júrekti aǵa-dosymnyń boıynda alapat tasqyndy kúsh-jigermen qatar, áldeqandaı bir fılosofııalyq tylsym kúshtiń, tereń oı ıirimderiniń baryn baıqaıtynmyn. Sózimniń dáleli – ol keıin Táýelsiz Qazaqstannyń Áskerı áýe kúshterin basqardy, qorǵanys mınıstriniń orynbasary, Qazaqstanda qurylǵan ǵarysh agenttiginiń tuńǵysh tóraǵasy boldy emes pe?!
– Anatolıı Nıkolaevıch, ár mınýtyńyzdyń qymbat ekenine qaramastan gazet oqyrmandary úshin ýaqyt bólgenińizge myń da bir rahmet! Munyń bári sizdiń ózińiz aıtqandaı – ustazyńyz ári baýyryńyz Toqtar Áýbákirovke, qazaqtyń birtýar azamatyna kórsetilgen qurmet dep qabyldaımyz. Degenmen oraıy kelip qaldy ǵoı, sońǵy bir suraǵyma jaýap berińizshi... Sol Le-Býrjedegi qulaǵan «MıG-29» ushaǵynan sońǵy sekýndtarda myltyqtan atylǵan oqtaı bolyp ushqanyńyzdy dúnıe júziniń halqy kórdi. «Sol ushýdyń» keıin densaýlyqqa zııany bolmady ma? Esińizge túskende shoshynbaısyz ba?
– Apatqa nebary 2-aq sekýnd qalǵanda katapýlttiń tutqasyn tartyp úlgerdim. Eń bastysy, bura tartqan ushaqty qalyń kórermennen aýlaq jerge sonshalyqty arpalyspen alyp kelgen edim. Aqyrǵy sátte... snarıad sekildi atyldym. Amanmyn. Qazir siz esime saldyńyz. Jaı kezde umytyp ketemin. synaqshy-ushqyshtardyń úırenshikti ómiri ǵoı...
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
