Latynǵa kóshý týraly ıgi jaqsylar ne deıdi?

Latyn álipbıine ótýimiz kerek – ol anyq dúnıe. Men bul bastamany qol­daı­myn. Biz ol arqy­ly túrki tildes halyq­tarǵa bir qadam jaqyn­daımyz. Túrki ha­lyq­tarynyń máde­nıeti, sózdik qu­ramy latyn álipbıinde jazyl­­ǵan­dyqtan, olardy zert­teý­ de ońaıǵa túsedi. Túp negi­zin­de latyn álipbıine kóshý – túr­­ki tildes baýyr­larmen tolyq ynty­maqtastyq ornatýmen teń. 

Negizi buryn biz de latyn álipbıinde jazyp, oqyǵanbyz. Sol kezde jazylǵan qanshama jádigerler zerttelmeı nemese aýdar­ma­nyń arqasynda óz qundylyǵyn joǵaltyp aldy emes pe?! Máńgi el bolamyz desek, onda biz máńgi qalatyn tili­mizdi, álip­bıimizdi jasaýymyz kerek. Bul jumysty óte muqııat jáne qoǵammen sanasa otyryp júrgizsek, jaqyn arada nátıjesine jetemiz dep oılaımyn. 

Serik QIRABAEV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, 
UǴA akademıgi

Men negizi 1940-jyldarda latyn álipbıinde oqyp, bi­lim ala bastaǵan jandardyń birimin. Sol sebepti onyń artyq­shy­lyǵyn kórgendikten, Elbasy­myz usynǵan bastamanyń qa­zirgi tańda qoldaý taýyp otyrǵanyna rızamyn. 

Men óner salasynda júr­gendikten, shet memleketterde kóp boldym. Sol kezde kórgenim, óner týyndy­lary­nyń kóbi latyn álipbıinde ja­zylǵan jáne ony aýdarý arqyly túpnusqasyn joǵaltý qaýipi bar. Sondyqtan tarıhı jádigerlerimizdi, óner týyn­dylarymyzdyń túpnusqasyn saqtap, tarıhı mańyzdylyǵyn joǵaltpaı jetkizý úshin latyn álipbıine ótkenimiz durys dep esepteımin. 

Sonymen qatar, bizdiń kele­shek urpaq ǵylymı-teh­nıka­lyq ınnovasııa dáýirinde ómir súrýde. Al tehnıka tili aǵyl­shyn emes pe? Sol úshin qazirden bastap latyn álipbıinde jazyp úırensin, daǵdylansyn deımin. 

Elbasy bastaǵan osy ju­mys­ty tııanaqtylyqpen, ja­ýap­ker­­shilikpen sońyna jetkizý kerek dep esepteımin.

Bıbigúl TО́LEGENOVA,
KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Men latyn álipbıine kóshý týraly bastamany 1994 jyldan qoldap, qolǵa alǵanmyn. Ol jyldary men A. Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnıversıtetiniń rektory edim. Sol kezde, Túrkııa, Qytaı, Mońǵolııa, Qyrǵyzstan jáne basqa da túrki tildes elderden stýdentter men muǵalimder kelip tájirıbeden ótetin. Sol ýaqytta týyndaǵan qıyndyq, bizdegi bar aqparatty olardyń meńgere almaýy, al olardyń zertteýlerin bizdiń mamandardyń túsinbeýi boldy. Osy rette, ýnıversıtet ishinde qoldaný maqsatynda qazaq latyn álipbıin oılap taptyq. Negizi retinde 1929-1942 jyldary qoldanylǵan latyn álipbıiniń úlgisin aldyq. Bul ýaqytta ańǵarǵanymyz, túrki tildes baýyrlardan bólek amerıkalyqtardyń ózi qazaq tilin jarty jylda tolyq meńgerip alǵany. Budan keıin, atalǵan álipbıimizdi jan-jaqty zerttep, tolyqtyryp otyrdyq.
Al búgingi tańda latyn álip­bıiniń bizge bereri mol, my­saly:

- Aǵylshyn tilin tez ári qıyn­dyqsyz úırený. Sonymen qatar, álem jańalyqtarynan ýa­qytynda habardar bolyp, kóshten qalmaýymyzdy qam­tamasyz etedi. Máselen, japondyqtar óz ana tilin óte qat­ty jaqsy kórip, qadirleıdi. Alaıda, ǵylymı ortadaǵy ja­ńa­lyqtarymen aǵylshyn tilin­de bólisedi. Ondaǵy maqsat, álemdi túgeldeı qamtý bolyp ta­bylady. О́ıtkeni ǵylymı-ın­no­vasııa tili aǵylshyn tili ekeni barlyǵymyzǵa málim;

- Túrki halqymen birigip, ynty­maq­tas­tyǵymyzdy ny­ǵaı­tý. Múmkin ózbek, tatar jáne uıǵyrdyń álipbıi bólek dersiz, alaıda negizgi 25 árip barlyǵyna ortaq. Sondyqtan, arada bolatyn birneshe árip ózgesheligin meńgerip alý qıyndyq týdyrmaıdy. Tarıhqa kóz júgirtsek, túrki tildes el­der­diń mádenıeti, ádet-ǵurpy bir-birine uqsas bolǵan.  Osy rette, latyn álipbıine kóshe otyryp, bizge beımálim dúnıe­lermen tyńǵylyqty tanysýǵa múmkindik alamyz;
- Ulttyq kodymyzdy saq­tap, tilimizdiń órken­deýine jol ashamyz. Jazýshy, aqyn jáne ǵalym­darymyzdyń shy­ǵar­malary men zertteýlerin álem aldynda terezesi teń memleket retinde kórsete alamyz.

Sondyqtan latyn álipbıine kóshýdegi qolǵa alynǵan jumys nátıjesin kóp kúttirmeı beredi degen oıdamyn. Bul eń aldymen, bolashaq urpaqtyń ıgiligi úshin jasalatyn ıgi dúnıe bolmaq. 

Murat JURYNOV,
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń prezıdenti 

Latyn álip­bıine kóshý – El­ba­symyzdyń alǵa qoıǵan aýqymdy maqsaty. Latyn álip­bıi – álemde keńinen taraǵan álip­­bı­lerdiń bi­ri. О́z bastaýyn ejelgi Grek jáne Rım elderi­nen alyp, búgingi tańǵa deıin jal­ǵasyp, ór­ken­deýde. 
Táýelsiz elimizdiń latyn álip­bıine kóshýi tegin emes, el úshin jeke basyn sıpattaı­tyn, eshkimge eliktemeı ulttyq ko­dymyzdy odan ári nyq qalyp­tastyrý maq­satynda iske asyrylyp otyr. 

Biz dara, talantty ha­lyq­pyz, bizdiń ultymyzǵa álipbı­diń aýysýy qıynǵa soq­paı­tyn­dyǵy barshamyzǵa málim. Onyń ústine latyn álipbıine aýysý elimizdiń óz damýyn jalǵas­tyrýda zor yqpalyn tıgizedi.

Latyn álipbıine kóshýdi oryn­dy, jurtymyzdyń sana-se­zimin arttyratyn jáne bo­la­shaǵy zor sheshim dep sanaımyn.

Shómishbaı SARIEV,
aqyn, «Platınalyq Tarlan» syılyǵynyń ıegeri
 

Men naǵyz qazaqı júre­gim jáne bolmy­sym­men týǵan elim, Qazaq­stanym ósse, álemniń alpaýyt mem­le­ket­terimen terezesi teń bolsa eken deımin. Sol sebepti búgingi kúni qolǵa alynyp jatqan latyn álipbıine ótý máselesin tolyǵymen quptaımyn.

Men ónerimniń arqasynda túrli jerlerde boldym. Sondaǵy kórgenim barlyǵy derlik latyn álipbıin qoldanady eken. Ol degenimiz – tarıhy, mádenıeti, óleń-jyr­lary, túrli jańalyq­tary latyn álipbıinde jaryq kóredi degen sóz. Osy rette, biz úshin bul qoljazbalardy óz deńgeıinde zertteý, sonymen qatar olarǵa óz dúnıemizdi tanytyp, kórsetýge múmkindikter joq ekendigin túsindim. Mysaly, ázerbaıjandyqtar 10 jyl buryn, ózbekstandyqtar 15 jyl buryn latyn álipbıine ótken eken. Bul jaǵynan biz kishkene keshigip qaldyq. Alaıda, «Eshten kesh jaqsy» deıdi. Sol sebepti Elbasymyzdyń bastamasyn tolyq qoldaımyn. Meniń oıyma óner adamdary da tolyǵymen qosylady dep senemin. 

Keleshekte bizdiń óskeleń urpaq búgingi istelgen jumystyń arqasynda básekege qabiletti, óz ana tilinde jazyp jáne oqı alatyn, ata-babasynyń mádenıeti men tarıhyn tolyq biletin azamat bolatynyna senimmen qaraımyn.

Altynbek QORAZBAEV,
Qazaqstannyń halyq ártisi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jańa «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda qazaq tilin latyn qarpine aýdarý qajettiligi týraly málimdedi. Sondaı-aq Memleket basshysy 2017 jyldyń sońyna qaraı ǵalymdar men qoǵam ókilderimen ózara tyǵyz baılanys jasaı otyryp, qazaq álipbıiniń biryńǵaı standarty men grafıkasyn qabyldaýǵa qajet bolatyndyǵyn naqty aıqyndady. Al, 2025 jyldan bastap iskerlik qujattama, merzimdi baspasóz, oqýlyqtar osynyń bári endi latyn qarpinde shyǵýy tıis bolady. 

Búgingi tańdaǵy álipbıdi aýystyrýdyń saıasatqa da, basqaǵa da qatysy joq, eń basty qajettiligin tildiń ózi talap etip otyrǵanyn jete túsinýimiz qajet. Qazaqstannyń qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý arqyly keń kólemdi, tereń deńgeıli ǵalamdasý prosesine enýi eń mańyzdy másele. Latyn grafıkasy qazirgi tańda dúnıejúzi bo­ıynsha keń qoldanylatyn jazý júıesi retinde tanylyp otyr. Osy turǵydan alǵanda qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi bir jaǵynan, qazaq tiliniń álemdik aqparattyq keńistikke erkin enýine, ekinshi jaǵynan, Qazaqstandaǵy aqparattyq jáne kommýnıkatıvtik tehnologııalardyń keń taralýy men damýyna múmkindik beredi.

Latyn álipbıine kóshý – ult úshin qajetti máselelerdiń biri. Olaı deýimizdiń sebebi, birinshiden, qazaqtyń dybystyq júıesin sol qalpynda tańbalap bere alatyn álipbıdi engizý bolsa, ekinshiden, sol álipbı qoǵam damýyna saı odan ári jetildirýge ilesip, damı alý deńgeıinde eskeriletin zańdylyqtardy engizý jáne qazaqtyń ulttyq jazýyn, álipbıin turaqtandyrýǵa, qazaq tildik qordy sol qalpynda saqtap qalatyn negizgi grafıkany engizýge baǵyttalady.

Latyn álipbıine kóshý – qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna jol ashady. Búgingi kompıýter zamanynda ınternet júıesinde ústemdik etetin latyn álipbıi ekendigin moıyndar bolsaq, qazaq tiline kompıýterlik jańa tehnologııalar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tıimdi joldar ashylady. Biz latyn álipbıine kóshe otyryp, órkenıetti elderdiń qataryna qosylyp, tilimizdegi dybystyq júıelerdi naq anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylamyz.

Álemdegi basqa ulttarmen básekege túsýde qazaq ultyna qajetti nárse jalpy zııatkerlik pen álemdik deńgeıdegi bilim. Al bularǵa bastar qadam jaqyn ýaqytta latyn álipbıine kóshý dep esepteımin. Latyn álipbıi jalpy túrki halyqtarynyń ortaq túsinisetin jazýy bolary sózsiz. 

Keshegi Parlamenttegi alqaly jıynda aıtylǵan utymdy oılar men usynystar jalpy elimiz úshin jasalyp jatqan ıgi qadamdardyń biri. О́z basym latyn álipbıine kóshýge qoldaý bildiremin.

Almas MUHTAROV,
«Ejelgi Taraz eskertkishteri» 
qoryq-mýzeıiniń bólim basshysy

Jalpy, qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý máselesi Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasyna engizilýi beker emes. О́ıtkeni mundaı qadam biz­diń ana tilimizdiń keń óris alýy­na jáne qolaıly damýyna zor múmkindikter beredi. Son­daı-aq latynshaǵa kóshý qazir­gi aqparattyq tehnologııalar za­manynyń talabyna saı kele­tin­dikten, elimizdiń álemdegi eń myq­ty damyǵan, órkenıeti joǵary otyz memlekettiń qataryna qo­sylýyna kómegin tıgizedi dep oı­laı­myn.

Árıne, osy til men el taǵ­dyry úshin asa mańyzdy isti jan-jaqty oılastyryp, kezeń-kezeńimen júıeli de keshendi túrde atqarý qajet dep sanaımyn. Parlamenttik tyńdaýda bul jóninde salıqaly áńgime órbidi. Tıisti usynystar qa­byl­­dandy. Aldaǵy ýaqytta da ju­mys toby atalǵan baǵyttaǵy jobany júzege asyrýda qoǵam únine qulaq asady dep sanaımyn. 

Al Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha, qazaq álipbıiniń jańa nusqasy osylaısha qyzý talqylanyp, kóp keshiktirilmeı qa­byldanýy tıis. Jalpy qoldanysqa engizilý kezeńi 2025 jyl­ǵa qaraı dep Memleket bas­shysynyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda naqty atap kór­setilgenin eskersek, bizdiń tyńǵylyqty daıyndalýymyz úshin ýaqytymyz jetkilikti, múm­kindikterimiz de az emes.

Káribaı MUSYRMAN,
Parlament Májilisiniń depýtaty

Álemde ár 10 adamnyń 8-i latyn grafıkasyn paıdalanady. Bul – tym kóp. Latynǵa kóshý máselesi oıdan shyǵarylǵan joba emes. О́rkenıet álemine qadam basqanda latyn álipbıimen birge barý – óte durys qadam. Shetelde turatyn qandastarymyzdyń bári latyn qarpin qoldanady. Jańa álipbı solardyń báriniń basyn biriktirýge jaǵdaı jasaıdy. Iаǵnı bul – biriktiretin prosess. Sonymen qatar, qazaq tilin órkenıetke jetkizip, ony oqyp-úırenýdi qalasaq, latyn álipbıine kóshkenimiz jón. 

Álbette, bul qadam barysynda qıyndyqtar kezdesetini anyq. Mysaly, jasy kelgen adamdar latynsha árip tanymaýy múmkin. Jaqsy dúnıege ońaılyqpen qol jetpeıdi. Menińshe, osy baǵytta kezdesetin keıbir kedergilerdi túıedeı etip kórsetýdiń qajeti joq. Latyn álipbıiniń halqymyzǵa, elimizge qandaı paıdasy bar degen másele bolýy tıis. Osy turǵydan alǵanda latyn grafıkasynyń bizge bereri mol. 

Latyn qarpine kóshý máselesin qoǵam bolyp, jýrnalıster, memlekettik qyzmetkerler sekildi ár salanyń ókilderi talqylasa, on­da eshqandaı qıyndyq týmaı­dy. Meni buǵan deıin jazylǵan qazaq ádebıetiniń, kóne týyndy­lary­myzdyń taǵdyry tolǵandyrǵan edi. Alaıda kompıýterlik baǵdar­lama arqyly olardy usynylǵan grafıkaǵa lezde aýystyrýǵa múm­kindik bar eken. Máselen, 3 sekýndta «Abaı jolyn» latynshaǵa aınaldyryp beretini týraly aıtyldy. Endeshe, budan artyq ne kerek?!

Latyn álipbıine aýysý – zaman talaby. Dúnıe júziniń 80 paıyzy osy qarip túrin tańdaǵan. Sondyqtan, Qazaqstan órkenıetten qol úzbeı, sol ıgilikti isti tezirek júzege asyrýy kerek.

Nurlan DÝLATBEKOV, 
Parlament Májilisiniń depýtaty

Búgingi tańda qoǵamda álipbıdi aýystyrýǵa baılanys­ty túrli pikirler aıtylýda. Bireýler latyn álipbıiniń ońtaıly tustaryn alǵa tartsa, endi basqalary bul iste asyǵystyq jasamaıyq dep saqtandyrady. Mundaı pikirlerdiń oryn alýy óte zańdy. Sonyń arqasynda kópshilik osy bir kúrdeli máselege oraı óziniń kózqarasyn qalyptastyrady. Alaıda anyq bolatyn bir másele bar. Ol – qazaq tili búgin be, erteń be mindetti túrde latyn álipbıine kóshedi.

Shynynda da, álipbı aýystyrýdyń saıasatqa da, basqaǵa da qatysy joq, eń basty qajettiligin tildiń ózi talap etip otyr. Tildiń ishki-syrtqy jaǵdaıy qazirgi jazýdyń (orfografııa) aıtylymǵa (orfoepııaǵa) keri áser etip, ózge tilden kirgen sózderdiń salmaǵy arta túsip, kirme dybystardyń tól sózderimizdiń fonetıka-grammatıkalyq talaptaryn buza bastaýy sekildi túrli jaǵdaılar álipbı ózgertý máselesin alǵa tartty. 

Latyn álipbıine kóshý – qazaq halqynyń alǵa jyljýyna, jańa zaman talabyna saı ósip-órkendeýine, bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýyna úlken úles qosyp, jemisi men jeńisin ákeleri sózsiz. Biz latyn álipbıine kóshe otyryp, órkenıetti elderdiń qataryna qosylyp, tilimizdegi dybystyq júıelerdi naq anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylamyz. Sondyqtan latyn álipbıine kóshý biz úshin, bolashaq úshin áldeqaıda mańyzdyraq.

Áıgerim JAŃBYRBAIQYZY,
«Aıyrtaý tańy» gazetiniń tilshisi

Soltústik Qazaqstan oblysy

Elimiz ben balalarymyzdyń bolashaǵyn oılaǵan adamǵa shyn máninde latyn árpine kóshý qajet dep oılaımyn. О́tken ǵasyrdyń 1929-1940 jyldary latyn árpinde boldyq. Búginde kez kelgen azamat latyn álipbıin bilmese de onyń ishindegi áripterdi oqı alatynymyzǵa senimdimin. Orys, aǵylshyn tilderin de úırenip, ana tilimizdeı meńgerip jatyrmyz ǵoı. Sondyqtan qıyndyqtar týmaıdy dep bilemin. Jastar qazirgi 42 áripke qaraǵanda 25 tańbadan turatyn latyn álipbıin tez úırenip alady. «Ne úshin latyn árpine kóshýimiz kerek?», degen suraq tóńireginde kóp ǵalymdardyń oı-pikirlerin oqyp, tanystym. Men de ustaz, matematıka páni muǵalimi retinde Elbasynyń pikirimen tolyq kelisemin. 

Damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi josparlap otyrǵan memleketimizdiń solarmen terezesi teń bolýy úshin de bul reforma qajet. Saıası mańyzdylyǵy jaǵynan aıtqanda, kırıllısamen sińip kirgen otarlyq sanadan arylý úshin de onyń saıası mańyzy zor. Ekinshiden, latyn jazýy qoldanysqa ońaı, ıgerýge yńǵaıly. Oǵan qosa jaratylys ǵylymdary jaǵynan da qoldanysta dáldiligi men qolaılylyǵyn dúnıejúziniń ómir tájirıbesi dáleldedi. Jer betinde latyn álipbıi barlyq salada qoldanylatyny baıqalady. Barlyq dári-dármek ataýlary, matematıka, fızıka, hımııa formýlalary, kóptegen termınder, mamandyqtarǵa qatysty ǵylymı ádebıetter – barlyǵy da latyn álipbıimen baılanysty ekenin baıqaýǵa bolady. Latyn grafıkasyn qoldanatyn barlyq elderdiń álipbıindegi árip sany tildegi fonemalar sanynan áldeqaıda az bolýy da onyń jetistigi bolyp tabylady. 

Latyn árpine kóshý − túbi bir, tarıhy ortaq túrki halyqtarymen jaqyndastyra túsetini de mańyzdy faktorlardyń biri. Olarmen birlese otyryp, gýmanıtarlyq ǵylymı-zertteýlerdi jańa satyǵa kóterýge múmkindikterimiz kóbeıedi. Týystas halyqtardyń yntymaqtastyǵynan eshkim utylmaıdy. 

Gúlmıra NURTAEVA, 
ál-Farabı atyndaǵy 
mektep-lıseıdiń matematıka pániniń muǵalimi