2016-2017 jylǵy oqý jylynda elorda mektepterinde 76 257 bala – qazaq tilinde, 53 603 bala – orys tilinde, al 682 bala aǵylshyn tilinde oqyǵan eken. Astana qalasy bilim basqarmasynyń málimetinshe, elordada barlyǵy 95 mektep bolsa, onyń ishinde 32 qazaq mektebi, 17 orys mektebi, 41 aralas mektep jumys isteıdi. Sondaı-aq, 2 mekteptiń bas-taýysh synyptary aralas, 3 mektep 9-synypqa deıin oryssha oqytady. Bul – oılantarlyq kórsetkish. Jasyratyny joq, sońǵy jyldary balasyn orys tilinde oqytýdy qolaıly kóretin ata-analar qatary artyp otyr. Atalǵan úrdis Astanadaǵy №84 mektep-lıseıinen de baıqalady. Osy mekeme dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Záýresh Nurǵalıevanyń aıtýynsha, bıyl bilim ordasynda 762 bala qazaq synybyn, 548 bala orys synybyn bitirdi. Jańa oqý jylynda 1214 bala mektepke qabyldandy. Bastaýysh synyptar boıynsha 28 qazaq synybynda 768 bala oqysa, 14 orys synybynda 446 bala bilim alýda. Alańdatarlyǵy, orys synybynda oqıtyndardyń deni qazaq balalary eken.
– Bizdiń mekteptegi orys tili synyptarynyń 90 paıyzy – óz qarakózderimiz. Bul – qazaq ata-analarynyń tańdaýy. Aıtalyq, qazaq synybynda 38 ózge ult ókili oqysa, orys synybynda 336 qazaq balasy bilim alýda. Sebebi, halyq suranysqa oraı tańdaý jasaıdy. Kez kelgen dúnıe qoǵamdaǵy qajettilikke baılanysty, – dep túsindirdi bul jaıtty Záýresh Nurǵalıeva. – Negizgi nárse – ata-analardyń ishki senimsizdigi. Áıtpese, oqý ádistemesi ortaq. Barsha muǵalimge aqparattyń qoljetimdiligi birdeı.
Oqý isi jónindegi orynbasar mekteptegi kadr tapshylyǵy máselesine de toqtalyp ótti.
– Ásirese, bastaýysh synyp pen orys tili, fızıka, hımııa pánderiniń muǵalimderi jetkiliksiz. Orys synyptaryna maman óte tapshy. Qosymsha mamandar daıyndaı almaı jatyrmyz, – deıdi ol.
Álbette, balanyń otbasy men orta tárbıesine baılanysty til bilmeýi de kúrmeýi qıyn másele. Ata-analar osy sebeppen de bastapqyda qazaq synybyna barǵan balasyn ýaqyt óte kele orys synybyna aýystyryp jatady. О́ıtkeni, sabaq úlgerimi nashar. Biz mekteptiń aldynda 1-synypta oqıtyn balalaryn kútip turǵan ata-analardy áńgimege tartqan edik. Olardyń basym kópshiligi qazaq mektepterine qatysty negizgi eki máseleni alǵa tartty. Iаǵnı, pedagogıka mamandarynyń kásibı daıyndyǵyn arttyrý jáne kadr daıarlaýdy ekonomıkalyq qajettilikke sáıkestendirý – bilimniń sapasy men básekege qabilettilikti kúsheıtpek. Máselen, ózin Roza dep tanystyrǵan ata-ananyń biri 8-synypta oqıtyn balasyn osy mektep-lıseıge aýystyrǵysy keledi eken. Taıaýda Máskeýden kóship kelgen ol: «Qazaq synybyndaǵy balalar kóp nárseni túsinbeıtin sekildi. Munyń bir sebebi, qazaq tilinde sabaq beretin muǵalimderdiń pedagogıkalyq ádistemesi álsizdeý keledi. Balanyń úlgerimi áý bastan nashar bolsa, ony ári qaraı alyp ketýi múmkin emes. Osy turǵyda qazaq muǵalimderine janashyrlyqpen jumys isteý jetispeıdi», degen ýáj aıtty.
Ashyq pikirlesken ata-analar áleýmettik jeke máselelerin synypqa «ertip keletin» muǵalimderdiń bar ekenin de joqqa shyǵarmaıdy. Olarda balaǵa kóńil bólýge qulyq bolmaıdy. Muǵalimderdiń eńbekaqysy – az, nesıesi – kóp. Ásirese, otbasylyq áleýmettik máselelerdiń ádetten tys kóp bolýy oqytý úderisine áser etpeı qoımaıdy. Bul ata-analardyń birjaqty sheshim qabyldaýyna kedergi keltiredi de, kóp jaǵdaıda ulttyq sezimdi áleýmettik saraptaý ári sapaly bilim berý máselesi jeńip ketedi. Qazaq balalarynyń orys synyptarynda bilim alýynyń bir ushyǵy osynda jatqan sııaqty. Árıne, «Tárbıe – tal besikten» degendeı, teriskeı óńirlerde tálim-tárbıe alǵan ata-analardyń basym bóligi balalaryn «ózderine túsinikti tilde» oqytatyny shyndyq. Ata-analardyń taǵy bir parasy qazaq tilindegi oqý baǵdarlamasynyń túsiniksiz bolýy, tolymdy aqparattyń bolmaýy jáne ǵylymı eńbekterdiń aýdarylmaýy, praktıkalyq oqý-ádistemelik kesheni men quraldardyń kóńilden shyqpaýy da tańdaýǵa áser etetindigin aıtady.
Árıne, bul jerde áńgime qazaq synybyna qarsylyq emes, orys synybynda oqıtyndardyń úles salmaǵynyń kóbeıýi jáne onyń sebep-saldary bolyp otyrǵanyn basa aıtqymyz keledi. Áıtpese, «qazaqy ortada ósken bala meıirimdi keledi ári ulttyq salt-dástúrdi bilip ósedi», degen Narǵyz Shaımaǵambetova esimdi ata-ananyń tilegi kóptiń tilegi bolsa, qanekı!..
Qoryta kelgende aıtarymyz, orta bilim berý – tereń bilim men kásibı daǵdylar negizinde erkin baǵdarlaı bilý, adamgershilik turǵysynan jaýapty sheshim qabyldaý qabiletin qalyptastyrýdy kózdeıdi. Osy turǵyda búgingi bilim alýshy býynnyń ulttyq tulǵasyn qalyptastyrý boıynsha pedagogtardy qyrýar eńbek kútip tur. Maǵjan Jumabaevtyń ulttyq tárbıe quraly ispetti «Pedagogıka» atty eńbeginde: «Qazaqtyń taǵdyry da, keleshek el bolýy da mektebiniń qandaı negizde qurylýyna baryp tireledi» dep jazylǵan. Alash qaıratkeriniń alty qatparly sózi aldyńǵy býyn ókilderiniń jolbasshysy bolsa eken deısiz, osyndaıda...
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
