Tabıǵat tálkekke tózbeıdi

Asqaq Amerıkany apattar­dyń astyna alǵan qudiretti Tabıǵat AQSh-tyń astamshyl bıligine eskertý jasap, pla­netamyzdyń bolashaǵyna kesel keltiretin kesirli she­shim­der qabyldaýdan saqtan­dyryp turǵan sııaqty. Kúni keshe Amerıka Qurama Shtat­tary klımat jónindegi Pa­rıj kelisiminen shyǵý shara­laryn bastaǵan edi. Eske sala ketetin bolsaq, AQSh pre­zı­denti Donald Tramp «ame­rı­ka­lyqtar úshin tıimsiz má­mile» degen syltaýmen Parıj kelisimin moıyndamaıtynyn málimdegen bolatyn.

Búkil álem qoldaǵan bul kelisim AQSh Prezıdentine qalaı jaqpaı qaldy? Planeta­myzdaǵy aýa raıynyń ózge­rýine qarsy kúres sharalary­ jó­nindegi Parıj kelisimi 2015 jyly jeltoqsanda qabyl­dandy. Oǵan Qytaı, AQSh jáne Reseı bastaǵan álemniń 197 memleketiniń ókiletti ókil­­de­ri qol qoıdy. Parıj kelisi­mine­ qol qoıý arqyly álem mem­­­­­le­­ketteri qorshaǵan ortaǵa ta­ra­latyn zııandy parnıktik gaz­dyń kólemin qysqartyp, aýa raıynyń ortasha jylyný deńgeıin 2 gradýstan asyrmaý jóninde adamzat urpaǵy aldynda tarıhı jaýapkershilik qabyldaǵan bolatyn. Osy kelisim boıynsha, klımattyq problemalardy sheshý úshin damýshy memleketterge 100 mıllıard dollar qarjy bólý qarastyrylǵan. Eń bastysy, bul kelisimde álemde aýa­ǵa taralatyn búkil zııandy parnık­tik gazdardyń 38 paıyzy eki-aq memleketke – AQSh pen Qy­taı­ǵa tıesili ekendigi atap kórse­tilip, AQSh-tyń 2025 jylǵa de­ıin aýany lastaıtyn ýly gaz­dar kólemin 2005 jylǵy deń­geımen salystyrǵanda 26-28 paıyzǵa azaıtýy qa­jet ekendigi mindettelgen edi. Mine, planetamyzdyń bola­shaǵy úshin aýadaı qajet bul keli­simge alǵashqyda, ıaǵnı 2015 jyly qol qoıǵan AQSh, endi odan shyǵý sharalaryn bastap otyr. 

1997 jyly BUU-nyń Kıo­­to­daǵy halyqaralyq sam­­­mı­tinde «Atmosferaǵa ta­ra­latyn zııandy gazdardy shek­teý týraly hattama» qa­byldandy. Kıoto hattamasyn álemniń 181 memleketi res­mı túrde bekitti. Kıoto hat­tamasy – halyqaralyq deń­geıde ekologııalyq problemamen birlesip kúresý jónindegi adamzatqa ortaq al­ǵashqy mańyzdy qujat. Hat­tamada kómir jáne janar-jaǵarmaıdan aýaǵa taralatyn zııandy gazdardyń mólsherin 1990 jyl­ǵy deńgeı­ge qaıta jetkizip, 2008-2012 jyl­da­ry 5,2 paıyzǵa deıin azaıtý qarastyrylǵan. Ol úshin Eý­ro­odaqqa kiretin elder onyń mólsherin arnaıy kór­se­tilgen mejege deıin qys­qartyp, qalǵan elder onyń mólsherin belgilengen bir jyl­dyq mejeden asyrmaýǵa ke­lisken bolatyn. Eger hattama­ny qabyldaǵan elder óz min­dettemelerin naqty oryndaıtyn bolsa, 2012 jyly aýaǵa taralatyn gaz kólemi 1990 jyl­ǵy deńgeıge deıin qaı­ta tómendeýi múmkin edi. Alaı­da hattamaǵa kelisken el­der­diń barlyǵy birdeı min­dette­melerin oryndaýda adal­dyq tanytpady. Ásirese, «ór­kenıet kóshbasshysymyz» dep keýde qaǵatyn AQSh búkil adam­zat múddesin aıaqqa basty. AQSh alǵashqyda bul bastamany qabyldaýda belsendilik tanytqanymen, keıinnen Kıoto hattamasyn oryndaýdan bas tartty. 

Adamzat úshin alańdamaıtyn AQSh bıliginiń sabasy­na­­ tú­s­ýin kútip, arqany keń­ge salatyn múmkindik qalǵan joq. Jahandyq toıymsyz su­ra­­nys­ saldarynan jer pla­ne­­ta­sy aýyr apat aldyn­da tur. «Asaý tabıǵatty baǵyn­dy­rý­dy» kóksegen adamzat áreketinen tabıǵat ananyń tynysy taryldy. Tarylǵany sol emes pe, HHI ǵasyrdyń ekin­­­shi onjyldyǵy tabıǵı apat­­­tar men silkinisterden es jıǵyzbaı barady. Máńgi jasyl qurylyqtardy jaz ortasynda qar basyp, Grenlandııanyń muz qursaýlarynyń jyl sa­ıyn 250 mlrd tonnasy erip, bý men sýǵa aınalyp jatyr.­ Kári qurylyqty topan sý ba­syp, Eýrazııa keńistigin qurǵaq­shylyq jaılap, orys ormany otqa orandy. Shilde men tamyz aılarynda Reseıde myń­daǵan orman órti tirkeldi. Orta­lyq Reseıdiń ormanda­ryn túgelge derlik otqa oraǵan órt­ apatynan júzdegen úıler ja­­nyp, tutas eldi mekender kúl­ge aınaldy. Munyń bá­ri tabıǵı tepe-teńdiktiń buzy­lýy, jahandyq jylyný úde­risiniń shıelenisýiniń zalaly ekenin endi ǵalymdar ǵana emes, qarapaıym adamdar da tú­sine bastady.
Iá, jahandyq jylyný ańyz­­­dan aqıqatqa aınaldy. Qa­zirgi tańda jahandyq jylyný úrdisiniń qorshaǵan ortaǵa ora­san zor qaýip tóndirip kele jatqanyna eshqandaı kúdik qalmady. Jer shary qyzyp barady. О́tken ǵasyrda aýanyń temperatýrasy búkil dúnıe júzinde Selsııa boıynsha 0,7 gradýsqa jylynǵan. Sonyń saldarynan Kılımandjaro shyńdaryn ǵasyrlar boıy qursaǵan qarlar erip, teńiz túbindegi marjandy jartas­tar izsiz joǵalýda. Sonymen «ja­­han­dyq jylyný qateri» degenimiz ne? Klımattyń ózge­rý qaýpi týraly eń alǵash 1975 jyly sóz qozǵaldy. 1975 jy­ly 8 tamyzda «Science» at­ty jýrnalda amerıkalyq klımatolog Ýolles Broker aýa ra­­­ıynyń kúrt ózgere basta­ǵanyn alǵa tartyp, alǵash ret «jahandyq jylyný» ter­­mınin ómirge ákeldi. Aýa raıy­nyń ózgerý qubylysyn eki myń jylǵa tarta tarıhy bar klımatologııa ǵylymy zert­­tep keledi. Alaıda ótken ǵa­syrdyń sońyna deıin bul ǵy­lymnyń izdenisterine adamzat qaýymdastyǵy tarapynan asa bir qyzyǵýshylyq tany­la qoıǵan joq. Tipti ótken ǵasyr­dyń 60-jyldarynda eń alǵash klımattyń kúrt jylynyp bara jatqandyǵy týraly dabyl qaǵyp, jerdiń joǵary qa­batynyń qyzýy artqanyn baıqaǵan belgili keńestik klımatolog A. Býdkonyń bol­jam­­­da­ryn basqalar túgili, keı­­bir ǵalymdardyń ózi júre tyń­­dady. Mine, endi tórtkúl dú­nıe­niń tórt buryshynda da jer­diń joǵarǵy qabatynyń qyzýy joǵarylap ketkendigi talas týdyrmaıtyn shyndyqqa aınaldy. 

Aldaǵy ýaqytta adamzat­ úshin­ apat­­qa para-par ta­ǵy bir úl­­ken qaýiptiń ushy Ar­k­­­­tı­ka­­dan bastalatyn túri bar. Soń­ǵy derekter boıynsha, dúnıe júzindegi endigi qal­ǵan munaı-gaz qorynyń tórt­ten biri arktıkalyq akvatorııa­da shoǵyrlanǵan kórinedi. Máse­len, tek Barens teńiziniń Re­seıge qarasty Shtokman ke­ni­shin­de 4 trıllıon tekshe­ metr­ gaz kondensatynyń qo­ry shoǵyrlanǵan. Shtokman ke­ni­shiniń qazirge deıingi anyq­talǵan baılyǵynyń ózi 500 mıl­lıard dollardan asady.­ Sóıtip taıaý bolashaqta Ark­tıka álemniń aldyńǵy qatarly memleketteriniń ara­syndaǵy energetıkalyq tartys ala­ńyna aınalmaq. Polıar­lyq memleketter quramyna kire­tin AQSh, Reseı, Kanada, Norvegııa jáne Danııa arasynda Arktıkanyń batpan quıryq energetıkalyq baılyǵyn ıgerý jolyndaǵy alǵashqy saıa­sat maıdany bas­talyp ta ket­ti. Kúni erteń Ark­tıka ener­­getıkalyq qýat kózderi úshin tartys alańyna aınalyp, Soltústik jarty shardyń en baılyǵy jappaı ıgerile bas­tasa, jahandyq jy­­lyný úde­risiniń eselene tú­setini aıdan anyq. Tipti bú­ginde belgili bo­lyp otyrǵan ja­handyq jylyný qaýpi oıyn­shyq bolyp qalmaq. 

Arktıkanyń en baılyǵy jolyndaǵy «qyrǵı qa­baq»­ so­ǵys bastalyp ta ket­ti­.­ Qa­zir­diń ózinde Kanada ózi­niń­ arktıkalyq jaǵalaýyna on myńdyq áskerin shoǵyrlan­dyryp úlgerdi. Reseı óziniń Arktıkaǵa «qaıta oralýyn» asa jedeldikpen júrgizip jatyr. AQSh-ta Arktıkadaǵy «maı­ shelpekten» ońaı aıyryla qoımaıtynyn kórsetýde. Soltústik jarty shardaǵy mol baılyqty jyldamyraq ıe­le­nip qalýǵa asyqqan der­ja­valar jahandyq jylyný qasiretin ýaqytsha ysyryp qoıdy. Son­dyqtan da derjavalyq ús­tem­d­ik qandaryna sińgen bul el­derdiń ǵalymdary da adamzatty tolǵandyrǵan jahandyq jylyný úderisteriniń sebebin adam áreketinen emes, tabıǵı qubylystardyń áseri dep dá­lel­deýge tyrysýda.

Qalaı bolǵanda da, aqyr zamanǵa alyp kele jatqan bul jahandyq jylyný qateriniń aldyn alý úshin ne isteý kerek? Aqıqatyn aıtar bolsaq, bul rette adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy qol qýsyryp otyrǵan joq. Alǵash ret ór­kenıetti adamzat 1972 jyly qor­shaǵan ortanyń problemalaryn kótergen Stokgolm konferensııasynda BUU-nyń qorshaǵan ortany qorǵaý týraly baǵdarlamasy (IýNEP) belgilenip, 26 qaǵıdattan tura­tyn is-jospar qabyldady. 1992 jyly Rıo-de-Janeıroda ótken qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi Jer sammıtine álemniń 182 memleketiniń delegasııasy qatysty. Rıodaǵy Jer sammıtinde «21 jospary» nemese «21 is-qımyl» baǵ­darlamasy qabyldandy. 40­ bólimnen turatyn bul jos­par qorshaǵan ortaǵa adam qyz­metiniń áseri bar salalarǵa qa­tysty 2500 is-shara men usy­nys belgiledi. 1997 jyly BUU-nyń bastamasymen ótken Kıotodaǵy halyqaralyq sammıtte «Atmosferaǵa taralatyn gazdardy shekteý týraly hattama» qabyldanyp, álemniń 181 memleketi qol qoıdy. Eń­ sońynda, BUU-nyń Aýa raıynyń ózgerý jónindegi konvensııasynyń aıasynda 2015 jyly jeltoqsanda Parıjde ótkizilgen halyqaralyq konferensııada «Parıj kelisimi» qabyldandy. Álemniń 197 mem­leketi qol qoıǵan bul tarıhı qu­jatty BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy Pan Gı Mýn «soń­­ǵy múmkindik» dep atap kór­­­setti. 

Adamzat bolashaǵynyń taǵ­dy­ry tarazyǵa salynǵan soń­ǵy múmkindikti AQSh bıligi ta­ǵy da tálkekke salyp, Aq úı­diń jańa qojaıyny Donald Tramp ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Parıj kelisiminen shy­­ǵatynyn málimdedi. Onsyz da tynysy tarylǵan tabıǵatqa bul ońalmastaı aýyr soqqy bolǵaly tur. О́zderińiz oılap qarańyzdarshy, ǵalamshar klımatynyń kúrt ózgerýine basty sebep bolyp otyrǵan par­nıktik ýly gazdardyń 38 paıyzyn AQSh pen Qytaı, 13,34 paıyzyn Eýropalyq odaq memleketteri, 7,5 pa­ıy­­zyn Reseı, 4,1 paıyzyn Úndis­tan, 3,79 paıyzyn Ja­po­nııa shyǵarsa, álemniń qal­ǵan barlyq memleketi 33,26 pa­ıyzyn shyǵarady eken. Atmosferaǵa taralatyn búkil ýly gazdyń basym bóligin shy­ǵa­ryp otyrǵan AQSh «adam­zattyń sońǵy múmkindigi» – Parıj kelisiminen bas tartsa, basqalaryna ne joryq?! 

AQSh bıliginiń aqylǵa syımaıtyn qaýipti sheshimi álemniń esti jurtyn eseńgiretip tastady. «Aldaýsyratýdyń reti joq. Klımat boıynsha «B» jos­pary bolmaıdy, sebebi «B»­ planetamyz da joq. Búgin AQSh búkil álemge syrt aınaldy», dep atap kórsetti Fransııa prezı­denti Emmanýel Makron. «Tramp Parıj kelisiminen shy­ǵý arqyly bolashaqtan bas tartty», dedi burynǵy prezıdent Barak Obama ózegin órtegen ókinishin jasyrmaı.
Iá, qudireti kúshti Tabıǵat saıası oıynnan týǵan tálkekke endi tózbeıdi. Tórtkúl dú­nıe­niń jer-jerin jıi-jıi kúńi­rentip jatqan tabıǵı apattar­ sonyń aıǵaǵy. Amerıka shtat­ta­rynyń birinen soń birin kúı­zeliske ushyratyp, topan sýǵa toltyrǵan «Harvı», «Ir­ma» jáne «Katıa» daýyldary AQSh bıligin aqylǵa shaqyrǵan aqyr­ǵy tabıǵat eskertýleriniń biri bolmasyna kim kepil?! 

Jylqybaı JAǴYPARULY, 

«Egemen Qazaqstan»