Ár azamattyń densaýlyǵy – ult jetistigi

Búginge deıin elimiz halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda «Sala­matty Qazaqstan» baǵdarlamasyn júzege asyrdy. Bul qujat belgili bir dárejede ózin-ózi aqtady deýge bolady. Endi byl­tyrǵy qańtar aıynan bastap, Prezıdenttiń Jarly­ǵy­men «Densaýlyq» baǵdarlamasy bekitildi. 2016-2019 jyl­darǵa arnal­ǵan baǵdarlamalyq qujat el turǵyndarynyń densaý­ly­ǵyn saqtaýdyń tıimdi ári ornyqty júıesin damytýdy kózdeıdi.

Álbette, densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy memlekettik baǵ­dar­lamany iske asyrýdyń paı­daly tustary kóp. Mysaly, sońǵy on jylda qolǵa alynǵan shara­lardyń arqasynda Qazaqstan medısınasy birtalaı jetistikke jetti. Sala mınıstrliginiń málimeti boıynsha, adamdardyń ortasha ómir súrý jasy 6 jylǵa uzardy, jalpy adam ólimi 27 paıyzǵa qysqardy. Ana ólimi – 4 esege, sábı ólimi 1,6 esege azaıdy. Al qaterli isik aýrý­lary – 20 paıyzǵa, týberkýlez­den ólim-jitim kórsetkishi 5 ese­­ge tómendedi. Bul – densaý­lyq salasynyń jalpy jaǵ­daıyn sıpattaıtyn mańyzdy kór­set­kishter. Endigi mindet – halyq­tyń densaýlyǵyn odan ári nyǵaıtyp, salanyń jaǵdaıyn meılinshe saýyqtyra túsý. Medısınada qordalanyp qalǵan túıtkildi máselelerdi sheshýdiń qazirgi zamanǵa beıim­delgen nebir ońtaıly tásilderin qarastyrý kún tártibindegi ózekti másele. Osy maqsatta al­dyń­ǵy baǵdarlamalardyń jal­ǵasy retinde «Densaýlyq» baǵdar­lamasy dúnıege keldi. Bul qujat densaýlyq problemalaryn sheshý­diń 7 mańyzdy baǵytyn qamtı­dy. Negizgi mindeti – qo­ǵam­­dyq densaýlyq saqtaý júıe­sin damy­ta otyryp, aýrý­lar­dyń al­dyn alýǵa baǵyttalǵan shara­­lar­ǵa kóńil bólý. Sondaı-aq, den­saý­­lyq saqtaý júıesin bas­qarý men qar­jy­lan­dyrýdyń tıim­di­li­gin arttyryp, salanyń ınfra­qury­lymyn jetildirýdi kózdeıdi. 

Jalpy, «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda jáne Elbasy­nyń basqa da Jol­daýlarynda elimizdiń aldynda turǵan basty meje – álemdegi eń damy­ǵan 30 el­diń qataryna qosylý ekeni atap kór­setilgen. «Densaýlyq» baǵ­dar­lamasy osy salanyń 2050 jyl­ǵa deıin­gi josparly damýyna negiz bol­maq. Mundaı stra­te­gııa­lyq maqsatqa qol jetkizý úshin Ekonomıkalyq ynty­maq­­­tas­­tyq jáne damý uıymy el­deri men Qazaq­stannyń damýy arasyndaǵy alshaq­tyq­tardy joıý qajet. Osyǵan oraı memleket medı­sına­lyq qyz­­met­­terdiń sapasy men qol­jetim­di­li­gin jaq­­sartýǵa, qolda bar resýrs­tar­dy utym­dy paıda­laný­ǵa baǵyttalǵan EYDU elderiniń standarttaryn kezeń-kezeńimen engizýdi qamtamasyz etýi tıis. Baǵdarlamada aıtylǵan maqsat-mindetter sátimen oryndalyp jatsa, 2020 jylǵa qaraı qazaq­standyqtardyń or­tasha ómir súrý jasy 73 jasqa jetpek. 

Sonymen, «Densaýlyq» baǵ­dar­lamasy nysanasyna alǵan jeti negizgi baǵyt qandaı?

Onyń birinshisi – halyq den­saý­­lyǵyn saqtaýdyń negizi retinde qoǵam­dyq den­saýlyq saqtaýdy damytý. Bul de­ge­ni­ńiz – halyqtyń sanasyna den­saý­lyq­­tyń qadirin uǵynýdy sińirip, aýrý­lar­­­dyń aldyn alýǵa aıryqsha kóńil bólý. Halyq­aralyq úzdik táji­rı­beler­ge súıensek, medısınany da­my­­tý­dyń bas­ty joly qoǵamdyq den­saý­­lyq qyz­­me­tin qalyptas­tyrý eken. Onyń min­deti – sanı­tarlyq-epı­de­mıo­logııa­lyq, eko­logııalyq, veterınarlyq qyz­met meke­me­lerimen birlese otyryp, halyq­tyń densaý­lyq týraly uǵymyn keńeıtý, tıisti keńes­ter berý, sala­mat­ty ómir sal­tyn na­sı­hattaý jáne osyn­daı júıe­li ju­mys­­tar negizinde eldiń den­saýlyǵyn nyǵaıtý. 

Al ekinshi baǵyt – medısına­lyq-sanıtarlyq ambýlatorııalyq kómekti jańǵyrtý arqyly den­saý­lyq saqtaý qyzmetterin pa­sıent­­tiń aınalasyna toptas­ty­rý. Sonyń aıasynda alǵashqy medı­­­sınalyq kómektiń ámbebap­ty­ǵy artyp, otbasylyq dáriger­ler­diń róli kúsheıedi. Mysaly, bir otba­sylyq dáriger sol otbasy múshe­leriniń den­saýlyǵyna ómir boıy baqylaý jasaǵan bolsa, onda olardyń qandaı aýrýlarmen aýyr­­­ǵanyn, qandaı syrqatqa beıim ekenin, aǵzasynyń erek­she­­lik­teri qandaı ekenin jaqsy bile­di. Demek, áıelder men erler­diń, balalardyń sozylmaly aýrý­laryn emdeý jáne ońaltý sha­ra­lary der kezinde júrgizilip, bul da adamnyń tezirek saýyǵyp, uzaq ómir súrýine septigin tıgizeri sózsiz. 

Bul baǵyt boıynsha jedel medı­sı­­nalyq járdem júıesi de oń­taı­lanyp, dárigerlerdiń qaǵaz­bas­tylyǵyn azaı­týǵa den qoıylmaq.

«Densaýlyqtyń» úshinshi ba­ǵy­ty – medısınalyq qyzmet­tiń sapasyn arttyrý. Osy maq­sat­­ta aldymen medı­­sınalyq uıym­­­­dar­daǵy barlyq óndi­ris­tik pro­­sesti standarttaýdyń negi­zin­­de sa­pany basqarý tásili júze­ge asy­­ryl­­maq. Klınıkalyq pro­ses­­­­t­er­di stan­darttaý úshin neǵur­lym tıimdi jáne qazirgi zaman­ǵy teh­­no­­logııalar men medı­sına ǵy­ly­­my­nyń jetistikteri negiz­ge aly­na­dy. Byltyrdyń ózin­de ar­naıy qurylǵan komıssııa dıag­nos­tıka men emdeýdiń 281 klı­nı­­­ka­lyq hattamasy men 40 me­dı­­­sı­­­na­­lyq tehnologııany jáne qyz­­met kórsetýdiń 8 stan­dartyn maquldapty.

Baǵdarlamanyń tórtinshi baǵyty – ulttyq dári-dármekpen qamtamasyz etý saıasatyn júr­gizý. Bul rette dári-dár­mek­tiń baǵasyn memlekettik ret­teý bo­ıynsha zańnamany jetildirý ju­mys­­tary júrgiziledi. Ári dárilik zat­tar­dyń ha­lyqqa qoljetim­diligi, sapasy, tıim­di­ligi men qaýip­siz­digi basty nazarǵa aly­nady. 

Besinshi baǵyt – yntymaqtas­tyqty engizý jáne qarjylyq ornyq­tylyqty arttyrý negizin­de densaýlyq saqtaý júıesin jetildirý. Medısına salasy­nyń ornyqtylyǵy oǵan baǵyttal­ǵan qarajattyń deńgeıine de baı­lanysty ekeni belgili. Sondyq­tan memleket osy salaǵa reforma júrgizip, bıylǵy shilde aıynan bastap, mindetti medı­sı­nalyq áleýmettik saqtan­dyrý júıesin engizip otyr. Saqtandyrý qorynan halyqtyń da, memlekettiń de kútip otyrǵan úmiti úlken. 

Bul baǵyt sondaı-aq, densaý­lyq­ty saq­taý men nyǵaıtý­da jergilikti at­qarý­­shy organ­dar­­­dyń rólin arttyrý da kóz­­­­de­­­lip otyr. Buǵan qosa, mem­le­ket den­­saý­­lyq saqtaý júıe­sin­degi kóshbas­shy­­­lyqty jáne zama­naýı me­nedjmentti damy­­­tý­­dy qolǵa aldy. Sa­rap­shylar­dyń bol­­­ja­­myn­­sha, memle­ket­tik medı­sınalyq uıym­­dar­dy bas­qarý tizginin qolǵa alǵan me­ned­­jer­ler osy mekemelerdiń qyzmet kór­­­­setý sapasyn artty­ryp, óndiristi tu­­raq­­­ty damytý­ǵa, naryq talaptaryna saı be­ıim­­­­deýge múmkindik beredi degen senimde. 

Baǵdarlamanyń altynshy baǵyty – densaýlyq saqtaý salasyndaǵy adamı resýrstardy basqarýdyń tıimdiligin art­tyrý. Álbette, medısınalyq qyz­met­ker­lerdi sapaly daıyndaý jáne eńbek naryǵyndaǵy suranysqa saı mamandardy durys bólý de – densaýlyq salasyn damy­tatyn negizgi faktor. Sondyqtan sala mınıstrligi halyqqa qyzmet kórsetetin dárigerler men med­bı­kelerdi daıarlaýǵa aıryqsha daıyn­dyqpen kelgeli otyr. Ol úshin álem­niń aldyńǵy qatarly oqý oryn­dary­men kelisimsharttar jasap, sheteldik seriktestermen birge, stra­tegııalyq jos­par­lar ázirleý baǵytynda jumystar júr­gizýde. Qazirdiń ózinde fın modeli negi­zinde qanatqaqty joba qolǵa aly­nyp, alty kolledjde oqytylyp jatyr. 

«Densaýlyqtyń» sońǵy jetinshi baǵy­ty – memleket-jekemenshik árip­tes­tigi jáne qazirgi zamanǵy aqpa­rat­tyq-kom­mý­­nıka­sııalyq tehno­lo­gııalar negizinde den­saýlyq saqtaý ınfra­qurylymyn odan ári damy­týdy qamtamasyz etý. Memle­kettik ınfra­qurylymdardy ońtaı­lan­dyrý sheń­berinde aýrýhana­lyq sektorda tıimsiz paıda­lanylyp otyrǵan resýrstardy bosatý men qaıta bólýge basty nazar aýdarylmaq, halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý maqsatynda eskirgen standarttar men norma­tıvter qoldanystan alynady jáne elektrondy densaýlyq qujaty biryń­ǵaı biriktirilgen platformaǵa orna­las­tyrylady. Bul qujatta adam ómiri­niń sońyna deıingi densaýlyǵy týraly máli­metter tirkeledi. 

Budan ózge, bıylǵy jyldyń sońyna deıin medısınalyq mekeme­lerdi aqpa­rat­tyq júıe­men – 50 paıyzǵa deıin, 2018 jyly 100 paıyzǵa deıin qamta­masyz etý mindeti tur. 

Mine, «Densaýlyq» baǵdar­lama­syn­da kórsetilgen osyn­daı sharalar legi Memleket bas­shysy júktegen min­detterdi júzege asyrýǵa múmkindik bere­di. Árıne, «Densaýlyq» baǵdar­la­ma­synda atalǵan maqsatty ındı­kator­­larǵa qol jetkizý – memlekettiń ıa bol­masa emdeý mekemeleriniń, dáriger­ler­diń ǵana quzyretindegi sharýa emes. Ár­bir azamat óz densaýly­ǵyna jaýap­ker­shilikpen qarap, ýaqyty­ly dári­ger­ge kóringende ǵana nátıje bol­maq. En­deshe, árkim densaýlyqtyń qadirin erte bastan uǵynyp, «aýyryp em iz­degen­she, aýyrmaýdyń jolyn izdegeni» jón. 
 

Qymbat TOQTAMURAT, 

«Egemen Qazaqstan»