Bul kúnderi qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan eń negizgi máseleniń biri – latyn álipbıine kóshý máselesi. Eldiń keleshegi jazýmen tyǵyz baılanysty bolǵan soń qoǵamnyń kez-kelgen azamaty buǵan beı-jaı qaramaıtyny túsinikti de. Bul oraıda zııaly qaýym ókilderiniń pikirleri qandaı?
Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Ǵarıfolla Esim latyn árpine kóshýge qatysty óz oıyn tómendegishe jetkizdi: «Qazirgi eń birinshi másele – latyn álipbıine ótý. Árıne áleýmettik jelide túrli pikirler aıtylyp jatyr. Bul kerek. Ǵylymda ony dıskýrs deıdi. Biz latyn álipbıine kósher bolsaq, áripti kóbeıtpeýimiz kerek. Túrikter, ázirbaıjandar qosymsha sımvoldardy qosty. Biraq biz aǵylshyndyq alfavıtti tańdaýymyz kerek dep oılaımyn. Bul turǵydan kelgende keshegi usynylyp otyrǵan 25 tańbany negizinen durys dep esepteımin»-dedi ǵalym. Ol osy oraıda jıilik ádisi (chastotnyı metod) deıtin termınniń bar ekenin, soǵan sáıkes eki tańbany qosyp jazǵanda sóılemderdiń qanshalyqty uzaratynyn, qansha kólemdi alatynyn naqty zertteý kerek degen pikirin de qosty. Sondaı-aq, bir tańbadan ekinshisine aýysqanda mindetti túrde fonetıkalyq ózgeristerdiń bolatynyn da atap ótti. Tipti kırıllısamen de kóp dybystardy qate dybystap júrgenimizdi jetkizdi. 25 tańbaly álipbıge qatysty kózqarasyn Memlekettik syılyqtyń ıegeri, aqyn Esenǵalı Raýshanov bylaısha bildirdi: «Men 25 tańbany jaqsy da, jaman da dep baǵa bermeımin. Maǵan osy unaıtynyn jetkizgim keledi. Keıbir aqparat kózderi bastalmaı jatyp «nashar» ekenin aıtyp habar taratýda. Bizge osy máselede aýyzbirshilik kerek sııaqty. Mádenıet mınıstrligi uıymdastyrýshy alqa bolady dep senemiz» -degen aqyn latyn álipbıine kóshý máselesi der kezinde kóterilip otyrǵanyn aıtyp ótti. Qoǵamda qansha adam bolsa, sonsha oı-pikirdiń bolatyny da zańdy ekenin, sondyqtan qoǵamda bolyp jatqan keıbir túsinispeýshilikterdiń tabıǵı jaıt ekenine de nazar aýdardy.
Jalpy, dóńgelek ústelge qatysqan zııaly qaýym ókilderiniń kópshiligi latyn álipbıine kóshý máselesi der kezinde kóterilip otyrǵanyna mán berdi. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Amalbek Tshanov latyn álipbıine kóshý damyǵan elderdiń qataryna qosylýymyzdy jedeldetinin baıandady. «Qazir biz nanotehnologııa, bıotehnologııa, gendik ınjenerııa, aqparattyq tehnologııa boıynsha artta qalyp otyrmyz»-degen ol latyn álipbıine kóshý óz ýaqytynda aıtylǵanyn, biraq, jeti ret ólshep, bir ret kesý qajettigin málimdedi. «Eki túrli prınsıp bar. Biri – aǵylshyn tiliniń prınsıpi boıynsha tańbalaý, ekinshisi – ulttyq erekshelikti saqtap tańbalaý. Biz ózimizge qolaılysyn tańdaýymyz kerek»-dedi ol.
Osy jıynda eki tańbamen bir áripti berý qaǵıdatyna qosylmaıtynyn belgili qoǵam qaıratkeri Asyly Osman aıtty. «Men latyn árpine kóshýdi qoldaımyn. Biraq túsindirý, nasıhattaý jumystary kemshin bolyp jatyr. Bireý durys, bireý burys túsinýde. Biz latyn álipbıine kóshkende qazaq tilin latyn árpine emes, latyn árpin qazaq tiline baǵyndyrýymyz kerek. Qazaq tili óz áýezdiligin, shuraılylyǵyn, ereksheligin saqtaýy kerek. Al, biraq keshegi 25 tańbaly álipbıdi, eki áripti bir-birine qosaqtaǵandy jón kórmeımin», dedi ol.
Dóńgelek ústelge qatysqan zııaly qaýym ókilderiniń kópshiligi latyn álipbıine kóshýdiń tereń qısyny barlyǵyn, jahandaný dáýirinde munyń qajet ekenin de atap ótti. Latyn álipbıin jastardyń, ásirese, mektep oqýshylarynyń tezirek meńgerip ketetini de áńgimege aınaldy. Sondaı-aq, zııaly qaýym ókilderi latyn álipbıine kóshirý kezeń-kezeńmen júzege asyrylýy tıistigin de sóz etti. О́ıtkeni oqýlyqtar, ǵylymı, tanymdyq, kópshilik ádebıetter shyǵarý, túrli túsindirme sózdikter, atlastar, merzimdi basylymdar shyǵarý- munyń bárine ýaqyt, qarajat kerektigine mán berdi.
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
