Batys Qazaqstan oblystyq basylymdarynyń izashary – «Uran» gazeti Han Ordasynda (qazirgi Bókeı ordasy aýdany) 1917 jyldyń 28 shildesinen shyǵa bastaǵan. Aqpan tóńkerisinen keıin, patsha qulap, Ýaqytsha ókimet ornaǵan kezeńde bókeılik qazaq zııalylarynyń kúshimen shyqqan «Uran» gazeti Sovet ókimeti tusynda «alashordashyl basylym» retinde múldem aıtylmady. Mustafa Ysmaǵulov syndy biren-saran zertteýshilerdiń eńbegi jarııalanbaı, arhıvke jiberildi. «Uran» gazeti týraly aıtý, ony tolyqqandy zertteý tek Táýelsiz Qazaqstan kezeńinde múmkin boldy.
- Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵy qarsańynda «Jaıyq Press» JShS ujymy eleýli eńbek etti. Biz tý qylyp ustap júrgen «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetteriniń tarıhy, basylymdy jaryqqa shyǵarýshylar dál osylaı júıeli zerttelip, tolyqqandy jınaq bolyp shyqqan joq. «Qazaqstan», «Uran» gazetteriniń mátini, ony shyǵarýshylar týraly derekter kitap bolyp basyldy. Alash ıdeıasynyń basty taqyryby – jer máselesi boldy. Jalpy jańǵyrý degenimiz ne? Men jahandaný zamanynda rýhanı jańǵyrýdy «ulttyq maıdan, azamattyq kúres» dep qabyldaımyn. Osy ulttyq maıdandy burynǵy ordalyqtar, qazirgi batysqazaqstandyqtar erte bastap ketti. 100 jyldan keıingi jańǵyrý jańa bastaýǵa ulassyn, - dedi oblystyq basylymdardyń 100 jyldyǵyna baılanysty ótken respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada sóılegen sózinde «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, alashtanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaı.
Bul jıynǵa Astana, Almaty, Atyraý, Aqtaý t.b. óńirlerden ǵalymdar, jýrnalıster arnaıy kelgen. Konferensııany BQO ákimi Altaı Kólginov júrgizip otyrdy. Áńgimeniń negizgi túıini óńirlik basylymdardyń bir ǵasyrlyq tarıhy bolǵanymen, baıandamalar búgingi kún shyndyǵymen qabat órilip jatty.
- Qazir qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan latyn əlipbıine oralý məselesi – shyn məninde ótkenniń oralýy, óshkenniń qaıta janýy, bir sózben aıtqanda, rýhanı jańǵyrý. Bizdiń oblystyq gazetter 1930-1940 jyldar aralyǵynda latyn əlipbıimen taraldy. Iаǵnı, tarıhyn biletin búgingi urpaq úshin latyn əlipbıi tańsyq dúnıe emec, - dedi konferensııada Altaı Kólginov. Sóıtip, 1940 jylǵy «Ekpindi qurylys» gazetiniń latyn qarpimen shyqqan bir sanyn kópshilik nazaryna usynyp ótti.
Árıne, Qazaqstanda ǵasyr jasaǵan basylymdar kóp emes. Sondyqtan mundaı aıtýly sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi Aqparat komıteti tóraǵasynyń orynbasary Rýslan Alıshev, «Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazeti» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erbolat Qamenov arnaıy kelipti. Mınıstrlik ókili óńirlik basylymdar – respýblıkalyq aqparattyq saıasatty júrgizýshi negizgi jaýapty býyn ekendigin, oǵan qoldaý kórsetý, damytý, mamandardy kásibı jaǵynan jetildirý jumystary mınıstrliktiń basty nazarynda ekenin aıtyp ótti.
Oblystyq basylymdardyń 100 jyldyǵy qarsańynda qos oblystyq jáne 12 aýdandyq gazetti biriktirip otyrǵan «Jaıyq Press» JShS úlken jumys atqarǵan. Eki oblystyq gazettiń ǵasyrlyq tigindisi jınaqtalyp, sıfrlyq formatqa kóshirilgen. Elbasynyń «Sıfrli Qazaqstan» jobasymen úndesetin bul jumystar gazet tigindilerin der kezinde túgendep, retimen jınaýǵa jol ashty. Batys Qazaqstan óńirinde shyqqan gazetterdiń tarıhyna arnalǵan www.1911.kz saıty uıymdastyrylǵan. Bul saıttan oqyrmandar qos gazettiń 100 jyldyq tarıhyn kóre alady. Saıttyń «Tulǵalar» bóliminde «Qazaqstan» gazetiniń shyǵarylýyna qarjylaı járdemdesken Zeınel-Ǵabıden Taǵıevten bastap Shəńgereı Bókeev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırınder jáne «Oral óńiri» gazetinde búginge deıin qyzmet etken azamattar týraly derekter berilgen. Sondaı-aq saıtta «Qazaqstan», «Uran», «Habar-Izvestııa», «Durystyq joly», «Ushqyn» gazetterinde ár jyldary shyqqan maqalalar toptastyrylǵan. Sýret galereıasy bóliminde «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetterinde ár jyldary qyzmet etken aǵa býynnyń sırek kadrlaryn kóre alasyz. «Beıneqor» bóliminde Alashtyń «Urany» derekti fılmi, «Qazaqstan» fılmi ornalastyrylǵan.
- 1930 jyldary saıası repressııa kezinde «Qyzyl tý», «Ekpindi qurylys» gazetterinde qyzmet etken 16 jýrnalıstiń atylyp ketkeni anyqtaldy. Mekeme janyna qurylǵan Baspasóz tarıhyn zertteý ortalyǵynyń izdenisteri nátıjesinde olardyń aty-jóni anyqtalyp, UQK, IIM arhıvterinen qylmystyq isterimen tanystyq, ol arystardyń sýretterin, qujattaryn taýyp, tuńǵysh ret kórmege qoıdyq, arnaıy taqta uıymdastyrdyq, - dedi «Jaıyq Press» JShS bas dırektory J.Safýllın óz sózinde.
«Jaıyq Press» medıaholdınginiń uıymdastyrýymen Han Ordasy aýylynda 1917 jyly «Uran» basylǵan tarıhı úıdiń qabyrǵasyna gazettiń tuńǵysh redaktory Ǵabdolǵazız Musaǵalıevtiń sýreti beınelengen eskertkish taqta ornatyldy. 1911 jyly Ordada jaryq kórip, keıin baspahanasy Oral qalasyna kóshirilgen «Qazaqstan» gazetiniń baspahanasy ornalasqan ǵımaratqa da eskertkish taqta qoıyldy. Oblys ortalyǵynda gazet negizin qalaýshylar Ǵ.Musaǵalıev pen E.Buırınniń esimi qos kóshege berildi. Kóshe bastaýlaryna olardyń sýretteri men ómir joldary qysqasha baıandalǵan bılbordttar ornatyldy.
Zaman kóshinen qalmaǵan gazetterdiń derbes saıttary jasaqtalyp, elektrondy nusqasyn ǵalamtordan álemniń ár buryshynan oqýǵa múmkindik ashyldy. Oblystyń barlyq aýdandarynan kelgen aqparattardy zhaikpress.kz saıty qosymsha ortalyq retinde taratyp otyrady.
Mekeme tek gazet shyǵaryp ǵana qoımaı, túrli tarıhı beıne baǵdarlamalardy túsirýdi de qolǵa aldy. Búginde baspasóz tarıhyn zertteý baǵytynda birneshe baǵdarlama túsirildi.
Sonymen qatar ult zııalysy, Batys Qazaqstanda gazet isiniń negizin qalaýshy tulǵa Ǵ.Qarashtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly aqparat jınalǵan gumar.kz saıty óz jumysyn bastady. Saıtta shaıyrdyń ómir joly, shyǵarmalary jáne qyzmet etken eńbek joldary týraly keńinen aqparat berilgen.
Reti kelgende aıta keteıik, Ǵumar Qarashtyń qabiri – qanisherlerdiń qolynan jantúrshigerlik azaptalyp qaza tapqan Qunanshapqan mekeni – Qazaqstannyń jalpyulttyq 100 kıeli nysanynyń qataryna endi.
Júz jyldyq mereıtoı aıasynda Ǵumar aqynnyń óleńder jınaqtarynyń aýdıo nusqasy dıskige jazyldy. Aqyn shyǵarmalaryn oqyp qana qoımaı, mánerine salyp oqylǵan bul aýdıo kitap tyńdarmandarmen jyly qabyldandy.
Basylymdardyń ǵasyrlyq toıy saltanatty jıynmen qorytylandy. Jýrnalıster Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń, Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń arnaıy syılyqtarymen, alǵys hattarymen marapattaldy.
Qazbek QUTTYMURATULY
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Aıbatyr NURASh
