Kerýlennen - Keńgirge
Quramy 35 adamnan jasaqtalǵan ekspedısııa Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» Baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda jolǵa shyqqan bolatyn. Professor Darhan Qydyráli bastaǵan quram Mońǵolııanyń Kentaı aımaǵynan bastalǵan sapardy Ulytaýda aıaqtady. Tarıhtyń tereń qatparyna boılap, bolashaq urpaqqa ulaǵatty amanatty jetkizýdi ózderine paryz sanaǵan aǵartýshy toptyń quramynda 10-nan astam shetel ǵalymdary men BAQ ókilderi jáne qazaqstandyq bedeldi de belsendi top bar. Atap aıtqanda, Mońǵolııa ulttyq mýzeıi dırektorynyń orynbasary Jamsranjav Baıyrsahyn, RF Joǵarǵy keńes komıteti tóraǵasynyń orynbasary Mýrad Zargıshıev, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteninen Aıbolat Qushqymbaev, QR Qarýly kúshteriniń Áskerı-tarıhı mýzeıiniń dırektory Perızat О́tepova, Qyrǵyzstandaǵy Manas ýnısersıtetiniń túrkology Nýrdın Ýseev, Ázerbaıjan Ulttyq akademııasynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Azad Zeınalov, Túrkııadaǵy «NTV» telearnasynyń baǵdarlama redaktory Zorlý Kúrshad, «Discovery Azerbaijan» bas redaktory Aıda Eıvazova, QR Parlamenti Senaty Apparaty Basshysynyń orynbasary Darhan Jazyqbaev, «Kıeli Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Berik Ábdiǵalı «Qazaq radıolary» JShS dırektory Mádı Manatbek bar.
Sonymen...
Joshy han mazary
Túbi bir túrki halyqtaryna ortaq Kentaı aımaǵyndaǵy Shyńǵys hannyń týǵan jeri Býrhan Haldýnnan bastalǵan baısaldy kerýen Uly Dalanyń tósin dúbirge bólep kele jatty. Sarysýdy saǵalap, Qarakeńgirdi jaǵalap Ulytaýdy betke alǵan toptyń ańsaryn oıatqan dańqty babalar rýhy olardy jebep turdy. Uly Dala únsiz tynystaıdy. Biraq, sol únsizdikten syr uqqan jannyń qulaǵyna shyń basyndaǵy ulardyń daýysy men mıdaı jazyq daladaǵy qulannyń shabysy jetkendeı bolady. Bul – shyn máninde jadynyń jazyq dala men jabyq sanada jańǵyrý edi...
Alqaly top saıyn dala Saryarqaǵa bettegen saıyn tarıh tápsirlenip, tanym tereńdeı túsedi. Ekspedısııa músheleri «Biz ótken jyly О́túkenge bardyq» deıdi birde. Onyń aldynda Altaıǵa sapar shekkenderin esterine túsiredi. Qarap otyrsańyz, ekspedısııa músheleri bir atanyń balasyndaı aralasyp ketken. Mine, búgin ult uıasy – Ulytaýǵa kele jatyr.
- Bul úsh meken, birinshisi Altaı – búkil kóshpeli jurttyń Altaı tobyna jatatyn Baıkaldan Balqanǵa deıingi aımaǵy, tipti ár jaqtaǵy japon, káristerge deıin, amerıkalyq úndisterdiń ózi osy Altaıdan tarıhı tamyr tartamyz dep jatatyn qasıetti meken. Ekinshisi – О́túken. Ol – Ǵundar men Kók Túrikterdiń mekeni. Al, endi búgin biz kelip otyrǵan Ulytaý – ol Altyn Ordanyń qurylǵan qasıetti oryny. Ulytaý – ol aty aıtyp turǵandaı Uly Dalanyń Uly taýy. Kentaı – uly qaǵandar ómir súrgen qasterli aımaq, Shyńǵys qaǵannyń týǵan topyraǵy bolsa, Ulytaý olardyń ımperııasy saltanat qurǵan tarıhı oryn bolyp qadyrlenedi. Altyn Ordanyń dáýirlep kóterilýi de Ulytaýǵa baılanysty. Sol alyp ımperııanyń quldyraýy da osy Uly Dalada bolǵan. Sebebi, Toqtamys han, Edige bı, Ámir Temirdiń tarıhy da osy Ulytaýǵa baılanysty. Ulytaý tek Qazaq halqynyń, Qazaq handyǵynyń tarıhı mekeni ǵana emes, túbi bir túrkilerdiń, sondaı-aq kóshpeli jurttyń da kıeli ordasy, qutty mekeni. Elbasynyń jýyrda jaryq kórgen baǵdarlamalyq maqalasy Ulytaýdan bastaý alatyny belgili. Osydan eki jyl buryn Elbasymyz osy ólkedegi Áýlıe Bulaqtyń basynda keremet áńgime aıtqan bolatyn. Sonyń jalǵasy retinde «Rýhanı jańǵyrý» shyǵyp otyr, - deıdi Akademııa basshysy.
Altyn Orda tarıhymen tyǵyz baılanysty mekenge Jezqazǵan qalasy arqyly tańsáride jettik. Ekspedısııa músheleri eń birinshi Joshy han mazaryna bardy. Kóne dáýirden kele jatqan túrkilerdiń qasıetti mekenine táý etken top eskertkishti tamashalaǵan ýaqytta Jezqazǵan qalasyndaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy tarıhı-óndiristik murajaıynyń dırektory Kenjal Balkenov ólke shejiresin baıandap ótti.
- Ulytaý – kóne dáýirden beri kele jatqan túrkilerdiń mekeni. Kezinde tarıhtyń atasy Gerodot Ulytaý taýlaryn saq taýlary dep ataǵan. Oǵan kýá Aıbas darasyndaǵy úlken qorǵandar. Sonyń aınalasynda onshaqty qalanyń oryndary jatyr. Bul jerde Dala ımperııasynyń uly hany Shyńǵys qahannyń úlken uly Joshy jatyr. Jáne bul aımaq jazýshy Ilııas Esenberlınniń shyǵarmasyndaǵy Orda-Bazar qalashyǵy dep te atalady. Mazarda Joshy hanmen birge báıbishesi Bektýmysh ana jerlengen. Ol kereı hany Toǵyrýldyń inisiniń qyzy. Birinshi qazba jumystaryn jasaǵan Álkeı Marǵulan bolatyn. Kesene eki kúmbezden quralyp kóterilgen. Birinshisi jalǵan kúmbez jáne on alty qyrly barabanǵa turǵyzylǵan syrtqy kúmbez, – deıdi K.Balkenov.
Uly Moǵol ımperııasynyń dalaı hany Shyńǵys qaǵannyń tuńǵysh balasy – Joshy han, búkil qazaq handarynyń atasy ekeni aqıqat. Sondyqtan, bul keshen Joshy sultan máńgilikke kóshkennen keıin salynýy múmkin degen boljam bar.
Dombaýyl kesheni
Odan keıin ekspedısııa quramy oǵyz-qypshaq zamanynyń ǵıbadat oryny bolyp esepteletin Dombaýyl keshenine bardy. Ańyz boıynsha, ol qorymda Joshy hannyń keńesshisi, «Aqsaq qulan» kúıiniń avtory, ańyzǵa aınalǵan áskerbasy Ketbuǵa jyraýdyń ákesi jerlengen.
Qasıetti orynǵa kele jatqan ýaqytta ǵalym aǵamyz Aqedil Toıshanulynan Dombaýyl jaıly halyq ańyzdaryn suraımyz. Ǵalym bul keshenge birneshe ańyzdy telýge bolatynyn aıtady. Ataqty «Altynbel» ańyzynda ań aýlap júrgen Dombaýyl men dosy Dýa soqyrdyń darııada aǵyp bara jatqan altyn sandyqty atatyny bar. Sondaǵy Dombaýyl – osy Dombaýyl bolýy múmkin degen derekti de biz sol mezette joqqa shyǵarǵymyz kelmegeni ras. Altyn sandyqta qazaqtyń hany Altynbel patshanyń kún nurynan júkti bolyp qalǵan qyzy jatady. Sadaqqa oq salyp turyp Dýa soqyr Dombaýylǵa: «Qııa ataıyn ba, týra ataıyn ba?» deıdi. «Qııa at!» depti Dombaýyl. Sandyqtyń ishindegisin Dombaýyl, Dýa soqyr altyn sandyqtyń ózin alatyn bolyp kelisedi. Sóıtip, hannyń qyzy Dombaýylǵa tıgen eken. Biraz kúnder ótip, qyz bosanyp, ul tabady. Kúnniń nurynan jaratylǵan balaǵa Shyńǵys, (ıaǵnı, Shyn-qyz) dep at qoıady-mys. Bul derekterdi biz tarıhshy Jambyl Artyqbaevtyń «Tóreler shejiresi» degen kitabynan da biletin edik.
Biz biraz ýaqyttarda Dombaýyl dyńynyń qasynda turdyq.
- Akademııa ǵalymdary О́túkendegi, Elteris qaǵan tusyndaǵy úlken keshenderdi ashyp jatqan ýaqytta ondaǵy kesenelerdiń tabany segiz buryshty bolǵanyn ańǵardy. Ol segiz buryshty juldyz túrkilerdiń juldyzy ekendigin bildiredi. Mine, myna Dombaýyl eskertkishiniń de tuǵyry segiz buryshty bolyp otyr. Zaman óte kele qırap, qaıta qalpyna keltirý kezinde tórt buryshty bolyp qaıta qalanǵan. Bul keshen túrik dáýiriniń sońǵy kezeńine jatady. Al, endi Joshy han mazarynyń Dombaýyl kesenesinen ereksheligi, osy Uly Daladaǵy ıslamdyq alǵashqy eskertkish bolyp esepteledi. Ulytaý – eki mádenıettiń toǵysqan ortasy, – deıdi Darhan Qýandyquly.
Mońǵolııa ulttyq mýzeıi dırektory orynbasary, ekspedısııa múshesi Jamsranjav Baıarsaıhan bolsa, Dombaýyl eskertkishin H ǵasyrdaǵy qıdan eskertkishine uqsatady. – Mundaı ǵuryptyq keshender tastan qalanyp salynǵan. Qıdandar tasty aǵashqa suǵyp qalaıtyn bolǵan. Men Dombaýyl kesenesinen de sol qurylys úlgisin kórip tań qaldym. Al, endi pishini turǵysynan Dombaýyl kesenesi sııaqty eskertkishter Mońǵolııa jerinde joq. Bir qyzyǵy – men úshin bul kesene, ıaǵnı Dombaýyl kesenesi qazaqtyń kıiz úıine uqsap turǵandyǵy, - deıdi ol.
Alasha han beıiti
Ekspedısııa músheleri odan keıin taban tiregen tarıhı oryn – Alasha han kesenesi boldy.
Ataqty Álkeı Marǵulan bastaǵan ǵalymdarymyz aıtqandaı, Alasha han – ol Shyńǵys hanǵa qoıylǵan sımvolıkalyq beıit delinedi.
Alasha han mazary jaıly halyqaralyq Túrki Akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri Nápil Bazylhan keńinen toqtaldy. – Bul Alasha han mazary – kúmbezi erekshe qurylys úlgisi bolyp tabylady. Halyqtyń ańyzy boıynsha, Shyńǵys hanǵa arnalǵan dep esepteledi jáne qadir tutady. Qazaqta da Alash Alash bolǵanda, aǵash úıli qazaq bolǵanda degen sóz bar. Sol Alashtyń túpki tamyry da osy Alasha han bolýy kerek. Al, keıbir ǵalymdardyń zertteýi boıynsha Jánibek nemese Kereı hannyń mazary delinedi. Úshinshi boljam boıynsha, segiz qyrly kóne túrikterge tıesili kıiz úıli kosmos modeli. Mońǵoldardan jetken eski sóz boıynsha da «Keregeli úıińnen tas úıińe kóshtiń» dep qaıtys bolǵan adamǵa salynǵan osyndaı kesenelerdi tas úıge teńegen. Alasha hannyń portalyndaǵy kóp jazýlar qırap búlingen. Áli de arheologııalyq turǵydan kóp zertteýdi qajet etedi , – deıdi ǵalym.
Ulytaý tórinde
Ekspedısııa músheleri qasıetti oryndary aralap bolǵannan keıin Ulytaý aýdanyna jolǵa shyqty. Aýdan ortalyǵynda qonaqtar etnoaýylǵa túsip, Ulytaýdyń jergilikti halqymen kezdesti. Jıynda ekspedısııa jumysy baıandaldy. Onda birshama ǵalymdar sóz sóılep, jergilikti halyqtyń qonaqjaılyǵyna rızashylyqtaryn bildirdi. – Biz bir aı boıy tarıh soqpaǵyna túsip, ǵylymı jumysymyzdy jańa satyǵa jetkizdik. Mońǵoldyń uly Dalasynda 700-ge tarta tarıhı eskertkishter bar. Bul álem mádenıetiniń ortaq murasy. Ol Orta Azııanyń da tarıhı negizi bolyp sanalady. Biz bul ekspedısııa barysynda Mońǵolııanyń Shyǵys atyrabynda boldyq. Mine sol izben Ulytaýǵa kelip turmyz. Biz osyndaı qadym zamandardaǵy uly mádenıetterdi zertteı kele jańa zaman men ejelgi tarıh arasyna altyn kópir bolsaq deımiz. Buryn jalǵan aqparattar etek alyp turdy, al qazir naqty ǵylymdy jańa urpaqqa búldirmeı usynýymyzǵa bolady. Akademııanyń aýqymdy jumystary áli alda, - dedi Jamsranjav Baıarsaıhan myrza.
«Qasıetti Qazaqstan» ortalyǵynyń jetekshisi, ekspedısııa múshesi Berik Əbdiǵalıuly da saparlastaryna Ulytaýda qosyldy. Torǵaı óńirinde Keıki batyrdy jerleý rásiminen kele jatqan Berik Ábdiǵalı jıynda sóz alyp, osyndaı sapardy uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn bildirdi. Ol óz kezeginde, Qazaqstan óńirlerinde týrısterge arnalǵan Sapar ortalyqtary ashylatyndyǵyn aıtty. Jáne ol ortalyqtardyń bireýi osy – Ulytaý óńiri bolmaq. – Shynyn aıtsaq, «Biz Ulytaýdyń ulylyǵyn tolyqqandy tanı aldyq pa?» degen suraq týyndaıdy. Osy oraıda, Elbasynyń arqasynda qolǵa alynǵan jumys Ulytaýdyń tarıhyn pash etýge serpilis berdi. Jalpy, Ulytaýdaǵy tarıhı oryndardyń túrki əleminde alar orny erekshe. Oılap qarasaq, Joshy han nelikten Dombaýyldyń qasyna jerlengen? Bul suraq əli de zertteýdi qajet etedi. Arǵysy Altyn ordanyń tarıhymen baılanysyp jatqan Qazaq handyǵynyń tarıhy da osy jerden bastalady. Batyı han Eýropaǵa joryqqa shyǵyp, astanany Saraı-Berkege aýystyrdy. Qazaqtar handaryn dəl osy jerde saılaǵan. «Handyq» - «memlekettilik» degen sóz. Han eldi biriktiretin ınstıtýt bolǵan. Munda Əmir Temirdiń de izi qalǵan. Qazaq tarıhynda Ulytaýdyń alar erekshe orny bar. Alasha hannyń qazaq tarıhynda alar orny zor. Osyny halyqqa tanytýǵa atsalysyp jatqan ekspedısııaǵa səttilik tileımiz», - dep atap ótti B.Ábdiǵalı.
Jolaıryqtaǵy jospar
Zertteýshi ǵalymdar sapar kezinde sondaı-aq, qazaq handarynyń jaz jaılaýy bolǵan Han Ordasyna da at basyn irkidi. Jol ústinde Sátbaev qalasynda bolyp, Akademık Qanysh Sátbaevtyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıdy.
Kesh batyp ketkenine qaramastan ekspedısııalyq top «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-murajaıyna da soqty. Onda óz isin jetik meńgergen murajaı qyzmetkeri Nursulý Raıymova topty tarıhı muralarmen egjeı-tegjeıli tanystyryp ótti.
Ekspedısııa maqsatyn túsindirgen ýaqytta ǵalym Aqedil Toıshanuly birshama tyń aqparattar aıtty. Máselen, bul ekspedısııa osydan bir aı buryn Shyǵys Mońǵolııadaǵy Kentaı aımaǵynan buryn ǵylymǵa belgisiz bolyp kelgen kóptegen keshenderdi tapqan.
– Ekspedısııasynyń bir oljasy – sol jumbaq mekenniń syryna alǵash bolyp úńilip otyr. Topografııalyq, geomagnıttik zertteýler júrgizdi. Jalpy, osy sapar barysynda Kentaı aımaǵynyń 24 tarıhı kesheni tirkeldi. Olardyń koordınattyq baǵyttary anyqtaldy. Qazba jumystarynyń tolyq nátıjesin aldaǵy ýaqytta Astana qalasynda málimdeıtin bolady, – deıdi halyqaralyq Túrki Akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri.
Ulytaý Uly Dalanyń tarıhyndaǵy asa mańyzdy jer. Sondyqtan bolsa kerek, oǵyzdar batysqa barǵan kezde Anadolyda qurǵan memleketteriniń astanasyn Ulytaý dep ataǵan. Ulytaý taýdyń úlkendigine baılanysty emes, onyń kóneligine, ulylyǵyna baılanysty atalǵan. Qasıetti taýda halyq handardy aq kıizge han kóterip, ulyqtap otyrǵan.
Túıin
Bul tarıhı sapardan túıgenimiz – «Rýhanı jańǵyrý» Baǵdarlamasynyń ishindegi «Kıeli Qazaqstan» Baǵdarlamasy aıasynda da ekspedısııa úlken bir mindet atqardy dep oılaımyz. Jalpy Kıeli Qazaqstan geografııasy úshin ǵana emes, Ulytaý túrki eliniń kıeli óńiri ekeni ekspedısııa músheleri tarapynan aıtylyp jatyr. Negizinen, Túrki akademııasy túrki tarıhyn zertteýde, zerdeleýde, tanytýda kóptegen jumystardy atqaryp otyr. Ekspedısııa músheleriniń oıynsha, Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy qarsańynda zertteýshiler Samarqand, Saraıshyq, Saraı Berke jáne Bulǵarǵa deıin barýdy kózdeıdi. Sonymen qatar, Kavkaz elderine, Baıqaldan Býdapeshtke, Vengrııaǵa deıin sapar shegýdi maqsat tutady. Bul bizdiń túrki halyqtaryn jaqyndastyra túsedi. Sondaı-aq, tarıhymyzdaǵy kóptegen aqtańdaq better ashyla túspek.
Sózimizdi túıindeı kelgende, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda Elbasymyz atap ótkendeı, jalpy Ulytaý Qazaq handyǵynyń bastaýynda turǵan qasıetti meken. Jalpy Ortalyq Qazaqstandaǵy Álkeı Marǵulan zerttegen, Qanysh Sátbaev jazyp ketken eńseli eskertkishterdiń Ulytaýda kezdesetini beker emes.
R.S. Halyqaralyq ekspedısııa qaıtar jolda Jańaarqanyń ústimen ótip, qazaqtyń aıaýly perzenti, sanaly hám sanaýly ǵumyryn halqyna arnaǵan Abyz Aqseleý Seıdimbektiń basyna baryp quran baǵyshtady. Bıyl týǵanyna 75 jyl tolatyn ardaqty tulǵa osydan týra 8 jyl buryn dúnıeden ozǵan bolatyn.
О́ziniń máńgilik mekenin kindik qany tamǵan qasıetti Jańaarqanyń tórindegi jaqsy Imanaqtyń eteginen tapqan marqumnyń mazary búginde Aqseleý bıigi dep atalyp ketken. Tulǵaǵa taǵzym jasaǵan túbi bir túrki jurty ókilderiniń ishinde marqumnyń qyzy, ekspedısııa múshesi Perızat Akseleýqyzy da boldy.
Aqseleý bıigi keıingi urpaqqa temirqazyq ispetti keń dala tósinde munartyp turdy...
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan Omarov
Qaraǵandy oblysy,
Ulytaý aýdany
