Yntymaqtastyqtyń órisi keń

Eki eldiń dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqanyna 25 jyl tolyp otyrǵan kezeńde júzege asyrylǵan bul sapardyń mán-mańyzy joǵary ekeni anyq. Osy oraıda tatý kórshiler, se­nimdi áriptester – Qazaqstan men О́zbekstannyń ózara baılanystaryna qysqasha sholý jasaýdy jón kórdik.

Qazaqstan men О́zbekstan – óz­de­riniń táýelsizdikterin nyǵaıtyp, bolashaqqa batyl qadam jasap kele jatqan memleketter. О́tken jyldarda qos taraptyń dıplomatııalyq qatynastary ózara senim men syn­darly únqatysýǵa negizdele oty­ryp damydy. Bul baǵyttaǵy ju­mys­tar búginde jańasha qarqyn alyp, ýaqyt talabyna saı jalǵasyn tabýda. 

Eki el arasyndaǵy dıploma­tııa­lyq baılanystar 1992 jyldyń 23 qarashasynan bastaý alady. Qazaqstan men О́zbekstan ara­syn­daǵy yntymaqtastyq Máńgilik dostyq týraly shart (31.10.1998 j.) jáne Strategııalyq áriptestik týraly shartqa (14.06.2013 j.) sáı­kes ornyqty damyp keledi. Bul yntymaqtastyqtyń negizin Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen О́zbekstannyń tuń­ǵysh Prezıdenti Islam Karımovtiń qalaǵany belgili. Memleketter basshylarynyń júrgizgen syndarly saıasattarynyń arqasynda búginde eki el arasynda qandaı da bir túıtkilder, aımaqtyq jáne shekara bólinisine qatysty máseleler joq. Osy arada erekshe toqtala keter jaıt, postkeńestik keńistikte oryn alǵan birqatar daǵdarystyq qubylystarǵa qaramastan, ekijaq­ty yntymaqtastyq óziniń qalypty damýyn tómendetpedi.

О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń osy jylǵy 22-23 naý­ryzda Astanaǵa jasaǵan resmı sapary taraptardyń qarym-qa­tynastaryn jańa beleske kóter­ge­nin atap kórsetkenimiz jón. Qa­zirgi tańda Qazaqstan-О́zbekstan yntymaqtastyǵy jańasha sıpat alyp otyr. Osy oraıda О́zbekstan basshysynyń bıyl elimizge tórt ret saparmen kelgenin aıtýǵa bolady. Eki memlekettiń basshylary Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy strategııalyq árip­tes­tikti odan ári tereńdetý jáne tatý kórshilikti nyǵaıtý týraly Birlesken Deklarasııaǵa qol­ qoıdy. Sondaı-aq eki el úkimet­teri arasynda 2017-2019 jyl­dar­ǵa arnalǵan ekonomıkalyq yn­tymaqtastyqtyń strategııasy­ qabyldandy. О́zbekstan Prezı­denti­niń Astanaǵa jasaǵan alǵash­qy sapary 840 mln-nan astam AQSh dollaryn quraıtyn 91 kelisimge qol qoıylýymen este qaldy. Sonymen qatar, osy sapary aıasynda un, keramıkalyq plıtkalar, sondaı-aq qazaqstandyq taýarlardy О́zbekstan arqyly tasymaldaýǵa qatysty birqatar máseleler sheshimin tapty.
Sol joly Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan О́zbekstandy baýyrlas ári tatý kórshi memleket retinde qarastyratynyn basa aıtty. Shyn máninde, eki el bir-birine senimdi seriktes bolyp tabylady. Sondyqtan Qazaqstan-О́zbekstan dostyǵy men yntymaqtastyǵyn tereńdete túsý isi jalǵasa bermek.
О́zbekstan – Qazaqstannyń Or­ta­lyq Azııa memleketteri arasyn­daǵy iri saýda áriptesi. Búginde eki el arasyndaǵy taýar aınalymy aýyl sharýashylyǵy, metallýrgııa jáne munaı ónimderi negizinde ósip otyr. Bul rette Qazaqstanda О́zbekstannyń jeńil ónerkásip ónimderine degen erekshe suranys bar ekenin atap ótken jón.

Qazirgi tańda eki eldiń kásip­ker­lerine naqty qoldaý kórsetý mańyzdy. Máselen, azyq-túlik, ónerkásip, farmasevtıka, munaı jáne munaı ónimderi, munaı-gaz hı­mııasy jáne hımııa salalary boıyn­sha saýda úılerin qurý qajet. Aıta keteıik, jeńil ónerkásip salasyna qatysty saýda úıin qurýǵa baılanysty búginde kelissózder júr­gizilýde.

Azııa Damý Bankiniń (ADB) málimetteri boıynsha, sońǵy 4 jylda О́zbekstannyń ımportyndaǵy Qazaqstan úlesi 9,6% -ǵa deıin ósken. Sol sııaqty Qazaqstannyń ımportyndaǵy О́zbekstan úlesi de artyp keledi. О́tken jyly aradaǵy taýar aınalymy 1,5 mlrd-tan astam dollardy qurady. Al sońǵy alty aıda eki el arasyndaǵy saýda kólemi 30%-ǵa ósti. О́zderińiz biletindeı, 2020 jylǵa deıin Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy taýar aınalymyn 5 mlrd dollarǵa jetkizý kózdelýde. Osy oraıda Qazaqstan tarapy О́zbekstannyń ulttyq va­lıýtasyn qaıta qurylymdaý sa­lasyndaǵy reformalary eki­jaqty saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqtyń damýyna oń áserin tıgizetinine senimdi. 

Eki memlekettiń bıznes qury­lymdarynan ózara ınvestı­sııa­lar kólemin arttyrý kózdel­gen. Qazaqstan 2012 jyldan beri О́zbekstanǵa baǵyttaǵan ın­vestısııasynyń kólemin 5 esege­ ulǵaıtty. О́z kezeginde bul kórshi memleket osy jyldyń birinshi toq­sanynda 4,4 mln dollardan astam tikeleı ınvestısııalar jiberdi. Bul ótken jylǵy kórsetkishterden asyp túsedi.

Aıta ketý kerek, bizdiń elderi­miz arasyndaǵy saýda-ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq ekijaqty ózara tıimdilik qaǵıdattaryna negizdelgen. О́zbekstanda 124 ká­siporyn Qazaqstannyń qatysýymen jumys istep tur. Olardyń 28-inde qazaqstandyq kapıtaldyń úlesi – 100%. Al bizdiń elimizde ózbek kásipkerleriniń qatysýymen shamamen 900 kásiporyn jumys isteýde. Olar saýda, qurylys, tamaq, mashına jasaý, jeńil ónerkásip, metall óńdeý salalarynda óz qyzmetterin júzege asyrýda.

Búginde saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damytý baǵytynda Birlesken úkimetaralyq komıssııa tabysty jumys isteýde.

Barshamyzǵa belgili, osy jyly Qazaqstan-О́zbekstan shekarasynda qosymsha eki ótkizý beketi iske qosyldy. Buǵan qosa, Astana-Tash­kent baǵytyna qosymsha eki áýe­reısi ashyldy. Sondaı-aq Al­maty men Tashkent arasynda jolaýshylar tasymaldaıtyn júr­dek poıyz qatynaýda. Munyń bar­lyǵy ózara barys-kelisti, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys­tar­dy arttyrýǵa, týrızmdi damy­týǵa múmkindik berýde. Osy arada eńbek mıgrasııasy eki el baılanysynda mańyzdy faktorǵa aınalyp otyrǵanyn da aıtýymyz kerek. Qazaqstan men О́zbekstannyń transport ınfraqurylymy sala­syndaǵy tyǵyz baılanysy tran­zıttik dáliz ornatyp, saýda­ men ınvestısııanyń búkil múmkindikterin paıdalanýǵa jáne Ortalyq Azııa aımaǵyn qosa alǵanda ózara qarym-qatynasty damytýǵa jaǵymdy jaǵdaı jasaıdy.

Búgingi tańda Ortalyq Azııa halyqaralyq energetıkalyq jáne transporttyq jobalardyń negizgi kózine aınalyp otyr. Transport pen kommýnıkasııa jáne sý-ener­getıka salasyn qamtıtyn jer­gilikti úlken jobalardy júzege asyrý úshin birlesken belsendi is-qımyldar qajet. 

Ortalyq Azııa memleketteriniń yqpaldastyǵy qaýipsizdik pen aımaqtyń kórkeıýin qamtamasyz etedi. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń irgetasy berik ekenin eskersek, Qazaqstan men О́zbekstan aımaqtyq birlesken uıym qurý jónindegi josparyn qaıta qaraýǵa múmkindik bar. Qazaqstan men О́zbekstan Ortalyq Azııadaǵy mańyzdy memleketter. Eki eldiń sý-energetıka, Aral teńizi, birles­ken ınfraqurylym jobasy jáne Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteý jónindegi ustanymdary uqsas. 

Ekijaqty qarym-qatynastyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – elder arasyndaǵy saıası jáne áske­rı baılanys. Qazirgi tańda qor­ǵa­nys mekemeleri arasynda qa­rym-qatynas ornatylyp, parla­mentaralyq baılanys jolǵa qoıylǵan. 

О́zbekstan men Qazaqstan Orta­lyq Azııadaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa jáne da­mytýǵa óz úlesterin qosyp keledi. О́zara baılanysta BUU Qaýipsizdik Keńesi aıasynda konsýltasııalyq qyzmet iske qosyldy. Eki el de Ortalyq Azııadaǵy máselelerdi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń kún­ tártibine shyǵarýda birlese áreket etedi. Eń áýeli, bul aımaqtaǵy qaýip­sizdikti qamtamasyz etý, terrorızm jáne ekstremızmmen kúres, ekonomıkalyq jáne ekologııa máse­lelerin birge sheshýge jol ashady. 

Aýǵanstandaǵy saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý men jaq­sartý Ortalyq Azııadaǵy qaýip­sizdiktiń basty kepili. Naqtylaı aıtqanda, Qazaqstan men О́zbek­stan­nyń aldynda aımaqtyń tynysh­tyǵyn, bereke-birligin ny­ǵaıta túsý min­deti tur. 

Jalpy, ıadrolyq qarýsyzdanýǵa jáne ony taratpaýǵa qatysty Qazaqstan bastamalaryna, elimiz­diń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolýyna О́zbekstannyń qoldaý bildirgenin joǵary baǵalaımyz. 

Sondaı-aq bul kórshi mem­le­kettiń jasyl tehnologııa baǵy­tyndaǵy Qazaqstan bastamasyn qoldaýy EKSPO-2017 halyq­ara­lyq kórmesi barysynda anyq baıqaldy. Osyndaı mańyzdy sharada О́zbekstannyń keń kólemde qatysýy Astana qonaqtary men qazaqstandyqtar nazaryna ilindi. О́zbek pavılony barshaǵa tanymal bolyp, oǵan kórermender kóp keldi. О́zbekstan Prezıdenti Sh.Mırzııoevtiń EKSPO-2017 kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysýy eki el arasyndaǵy árip­testik pen ózara baılanysqa jańa lep ákeldi. 

Qazaqstan men О́zbekstan ekonomıka, saýda jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etý salalarynda bir­lese joba qurýy mádenı-gýma­nıtarlyq qarym-qatynasty nyǵaı­týǵa múmkindik beredi. Ekijaqty qatynas árdaıym eksperttik jáne saraptamalyq qamtamasyz etýdi qajet etedi. Osyǵan sáıkes, eki eldegi basty ǵylymı-saraptamalyq ortalyqtar – О́zbekstan Prezıdenti janyndaǵy strategııalyq jáne aımaqtyq zertteý ınstıtýty men Qazaqstan Prezıdenti janyn­daǵy strategııalyq zertteý ıns­tıtýtynyń tıimdi baılanysyn aıta ketken jón. 

Búginde О́zbekstanda 800 myń­nan astam qazaq turady. Bul – Qytaıdan keıingi eń kóp dıas-pora. Qazaqstanda bolsa, ózbek dıasporasy 550 myńǵa jýyq. Ulttyq dıasporalar arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý mádenı jáne gýmanıtarlyq áriptestikti keńeıtip, «dostyq kópirin» orna­týǵa jaǵdaı jasaıdy. 

Qazirgi tańda Qazaqstan tildik jańǵyrý kezeńinde tur hám ondaǵy basty baǵyttardyń biri – latyn qarpine kóshý máselesi. Bul eldiń rýhanı jáne mádenı damýyndaǵy tarıhı kezeń. О́zbekstan da buǵan deıin mundaı joldan ótken. Bul ózgerister eki memleket pen halyqtardyń arasyndaǵy baılanysty jaqyndata túsedi dep úmittenemiz. 

Sanat KО́ShKIMBAEV,
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, saıası ǵylymdar doktor