Tereń bilim – básekege qabilettilik kepili

 Aımaqta salynyp jatqan záýlim úıler quddy bir qala ishinen sa­lyn­ǵan qala ispetti. Qyzylorda oblysy agrarlyq aımaqtan ın­dýs­trııalyq aımaqqa aınalýda. О́z isin ashyp, kásipkerlikpen aın­a­­ly­samyn deýshilerdiń qatary da kóbeıip keledi. 

Statıstıkalyq málimetterge súıensek, 2014 jyly 264 páter berilse, 2015 jyly 2652 otbasy baspanaly bolǵan. Sondaı-aq, 2015 jyly kóp qabatty 53 úı tapsyrylsa, ótken jyly 80 kóp qabatty turǵyn úıdiń qurylysy júrgizildi. Sońǵy 3 jylda 11 shaǵyn aýdan boı kótergen. 2016 jyly Qyzylordada bir mezette 4115 páterden turatyn kóp qabatty úıler salyndy. Jaqynda ǵana taǵy da 264 otbasy baspanaly boldy. Táýelsizdik jyldary oblys aýmaǵynda 300-den asa bilim berý jáne densaýlyq saqtaý nysandary salyndy. Qazirgi zamanǵa laıyqtalǵan sońǵy úlgidegi tehnologııalarmen jabdyqtalǵan medısınalyq, dıagnostıkalyq jáne qaıta saýyqtyrý ortalyqtary boı kóterdi. Úsh aýysymmen oqytatyn mektepterdiń máselesi sheshildi.

Bilim salasynda da aýyz toltyryp aıtarlyq jańalyqtar jetkilikti. Bıylǵy jyly memlekettik bilim berý granty konkýrsynyń nátıjesinde oblys boıynsha UBT-ǵa qatysqan túlekterdiń 50 paıyzǵa jýyǵy qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryna tústi. Budan bólek, oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev pen Reseıdiń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndary arasyndaǵy memorandým negizinde 62 túlek Máskeý men Sankt-Peterbýrg ýnı­versıtetterine qabyldandy. Osy oraı­da, búgingi kúni Reseıde 500-ge jýyq syrboıylyq túlekter bilim alyp jat­qa­nyn aıta ketkn jón. Sońǵy 4 jyl qa­ta­ry­nan áleýmettik az qamtamasyz etilgen otbasynan shyqqan mektep bitirýshiler aımaq basshysynyń grantyna ıe bolýda. Buǵan deıin atalǵan grant negizinde 500 túlek oqysa, bıyl 162 bala osy grantqa ıe boldy.

Sondaı-aq, búgingi tańda 3600-den asa Syr jastary «Serpin» jobasy aıasynda bi­lim alýda.

Elbasynyń bastamasy boıynsha bıyl­dan bastap júzege asyrylyp jatqan «Ba­r­shaǵa arnalǵan tegin kásiptik-teh­nı­ka­lyq bilim berý» jobasy aıasynda 1565 bitirýshige respýblıkalyq jáne jer­gilikti bıýdjet esebinen kolledjderde bilim alýǵa múmkindik berilip otyr. Bı­yl­ǵy mektep bitirýshiler kolledjder men ýnıversıtetterde bilim granty, aqy­ly negizde tolyqtaı derlik oqýmen qam­tyldy. 

Aldaǵy oqý jyly bilim berýdi uıym­das­tyrýda ótken jylǵy endirilgen jańa­lyq­tar jalǵastyrylatyn bolady. Atap aıtqanda, bilim berýdiń memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes jańartylǵan bilim berý mazmunyna ótken jyly birinshi synyptar kóshirilse, bıylǵy jyly ol 2,5,7-synyptarda jalǵastyrylatyn bolady. Osyǵan baılanysty, atalǵan synyptarda dáris beretin 4369 pedagog arnaıy kýrstardan ótse, 46345 oqýshy 988 myń dana oqýlyqpen tegin qamtamasyz etilip otyr. Ol úshin jergilikti bıýdjet­ten 1,3 mlrd teńge qaralyp, búgingi kúni oqý­lyqtar mektepterge jetkizilip, oqý­shy­larǵa taratyldy. 

Sonymen birge, aldaǵy oqý jylynda jaratylystaný baǵytyndaǵy pánderdi joǵary synyptarda aǵylshyn tilinde oqytý baǵdarlamasyna sáıkes, oqýshylar men pán muǵalimderiniń daıyndyq deń­geıine qaraı respýblıka boıynsha keıbir mek­tepter oqý pánderiniń termınologııasyn ıgerýge kirisedi. 

Oblysta joǵary synyptarda matematıka, fızıka, ınformatıka, hımııa, bıologııa pánderin aǵylshyn tilinde ıgerýdi birinshi kezekte aldymen mektep-lı­seılerdegi mamandandyrylǵan lıseı sy­nyptarynda jaratylystaný baǵy­tyn­da­ǵy pánderdi tereńdete oqytyp, olardy aǵyl­shyn tilinde ıgerýdi engizý qolǵa alyn­ǵan bolatyn. 

Aımaqta bilim oshaqtaryn salýǵa da basa nazar aýdarylyp otyr. О́tken oqý jy­ly 13 mekteptiń qurylysy júrgizilip, paı­dalanýǵa berildi. Bıylǵy jańa oqý jylynyń qarsańynda Aral, Qazaly, Qarmaqshy aýdandaryndaǵy apatty jaǵdaıdaǵy 11 mekteptiń qurylysy jer­gi­likti bıýdjet esebinen júrgizilip, esigin aı­qara ashty. Sonymen qatar, Jańaqorǵan aý­danynda 300 oryndyq 2 mektep qury­ly­sy «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha qaıta salynyp, paıdalanýǵa berildi.

Munan bólek búgingi kúni respýb­lı­ka­lyq bıýdjet esebinen 300 oryndyq 5 mek­teptiń qurylysy júrgizilip, kelesi jyly paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde. Buǵan qosa 2018 jyly taǵy da 5 mekteptiń qurylysyn bastaý josparlanyp otyr.

– Bilim berýdi qoldaý men Syr ustaz­d­ary eńbeginiń arqasynda qol jetkizgen tabystar az emes. Memleket basshysynyń urpaq bolashaǵy úshin bilim salasynyń aldyna qoıǵan 3-6 jas aralyǵyndaǵy bala­lardy mektepke deıingi bilimmen 100 paıyz qamtý, úsh aýysymdy bilim be­­rýdi boldyrmaý, apatty mektepter or­ny­na jańa mektepter qurylysyn sa­lý jó­nindegi negizgi úsh tapsyrmasy Qyzyl­orda oblysynda tolyqtaı oryndal­dy. Muny senimdi túrde aıta alamyz, – deıdi Qyzylorda oblystyq bilim berý bas­qar­masynyń basshysy Baqytjan Saılybaev.

Basqarma basshysynyń sózinen oblysta bilim berý salasyn qarjylandyrý jyl saıyn ósip kele jatqanyn uǵyndyq. Oblystyq bilim basqarmasy bergen má­limetterge súıensek, sala bıýdjeti 2013 jyl­men salystyrǵanda 2 esege ósip, 89,3 mlrd teńgeni qurady. 

Búginde bilim berý qyzmeti jalpy sany 293 bolatyn 9 bastaýysh, 24 ne­giz­gi orta, 260 jalpy bilim beretin or­ta mektepterde júrgiziletin bolady     Jal­py bilim beretin orta mekteptegi oqý­sh­y­lar kontıngenti jańa oqý jylynda 7 myńǵa deıin kóbeıip, 148 643 bala bilim alady dep kútilýde. Onyń ishinde, 1-synypqa keletin balalar sany 700-ge artyp, 18911-ge jetip otyr. 

Oqýshylar kontıngenti osylaısha jyl saıyn artqanymen, sońǵy jyldary oblystaǵy mektep qurylysynyń qar­qyndy júrgizilýi mektepterdegi oqý­shy ornynyń tapshylyǵyn azaıtyp, oqý prosesin eki aýysymnan asyrmaı júr­gi­zý­ge tolyq múmkindik berip keledi. 

Birtutas úzdiksiz bilim berý júıesiniń ne­gizgi irgetasy ol – mektepke deıingi bi­lim berý men tárbıe. Onyń mánin kóte­rý – búgingi kúngi jalpy álemdik tenden­sııa­nyń birine aınalǵany aqıqat. Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev 2020 jyl­ǵa deıin búkil elimizde 3 pen 6 jas ara­lyǵyndaǵy balalardy 100 paıyz mektep­ke deıingi bilimmen qamtý maqsatyn qoı­yp, «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: ja­handyq básekege qabilettilik» atty óz Joldaýynda mektepke deıingi bilim berý­di damytýǵa memleket jekemenshik árip­tes­tigin qoldaný baǵytyndaǵy Qyzylorda oblysynyń jetistikterin atap ótti. 

Búgingi kúni oblystaǵy 791 mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda, onyń ishinde 542 balabaqsha men 249 sh­aǵyn ortalyqtarda 52899 bala tár­bıe­lenýde. Balabaqshalardyń 70,8 paıyzy jekemenshik balabaqshalardyń úlesinde. 2017 jyldyń 8 aıynda 56 jeke balabaqsha ashyldy. Qarmaqshy aýdanyn­da 90 oryndyq 2 balabaqshanyń qu­­rylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilse, 7 balabaqshanyń qurylysy júrgizilýde. Mu­nan bólek, memleket-jekemenshik árip­tes­tigi aıasynda Qyzylorda qalasynyń ja­ńa shaǵyn aýdandarynda 320 oryndyq já­ne 280 oryndyq 2 balabaqshanyń qu­ry­ly­sy, Jalaǵash aýdanynyń Tań aýylynda 120 oryndyq 1 balabaqshanyń qurylysy júrgizilýde.

«Múmkindigi shekteýli azamattarǵa qam­qorlyq» jobasy aıasynda Qyzylorda qala­synda 22 balabaqshada arnaıy jáne ınklıýzıvti toptar uıymdastyrylyp, arnaıy mamandar jumys jasaýda.

Sońǵy úsh jylda oblys túlekteri óz bilim deńgeılerin dáleldep, respýblıkada bilim kórsetkishi boıynsha alǵashqy bestiktiń qatarynan kórinip keledi. О́tken oqý jyly mektep bitirgen 6564 túlektiń 95 paıyzy koledjder men ýnıversıtetterde memlekettik bilim granty jáne aqy­ly negizde bilimderin jalǵastyrýda. Bul – ustazdar eńbeginiń nátıjesi. 

Bıylǵy jyly mektep bitirgen 6196 túlektiń 4123-i jańa formattaǵy UBT synaǵynan ótip, ortasha 82,4 balmen respýblıka boıynsha óz bilim deńgeıleriniń joǵary ekendigin taǵy da dáleldedi. 

Osy rette taǵy bir aıta keterligi, 2015-2016 oqý jyly Nazarbaev zııatker­lik mektepteri men «Bilim-ınnovasııa» lı­seı­leriniń tájirıbesinde bilim bere­tin 46 ınnovasııalyq mektep-lıseı­ler men mektep-gımnazııalar qalyp­tas­tyryldy. 2016-2017 oqý jylynda atal­ǵan mektepterdegi 320 lıseı synyp­ta­ryndaǵy 7358 oqýshyǵa aǵylshyn tili páni aptasyna arnaıy baǵdarlama boı­ynsha 5 saǵat kóleminde oqytylyp kel­gen bolsa, jańa oqý jylynda olar aǵyl­shyn tilinde pánderdiń termınologııasyn ıge­rýge kóshetin bolady. Osy maqsatta 210 pán muǵalimderi arnaıy til meńgerý kýrs­tarynan ótip, árbir synyptaǵy oqý pán­deriniń aǵylshynsha termınologııasyn ıgerýge qajetti oqý quraldaryn daıar­laý qolǵa alyndy. Oqý jospary boı­ynsha lıseı, gımnazııa synyptaryn­da aptasyna 4 saǵat kóleminde jaraty­lys­taný, gýmanıtarlyq baǵyttaǵy pánd­er­di tereńdetip oqytý jáne ǵylym negiz­de­ri boıynsha 1500 saǵat kóleminde ǵalymd­ar­dyń dáristerin tyńdaý júzege asyryldy.

Árıne, jaýapty bilim berý úderisin júrgizý úshin ana tilin jáne aǵylshyn tilin qatar meńgergen pedagogtyń qajet­ti­ligi belgili. Búgingi kúni maman bop qa­lyp­tasqan pán muǵalimderine arnaıy kýrs­tar arqyly aǵylshyn tilin meńgertý qolǵan alyndy. Degenmen, aǵylshyn tilin meńgerýde kolledjder men ýnıversıtetterde kásibı pedagogıkalyq bilimdi 2 tilde, ana tilin jáne aǵylshyn tilin qatar meńgergen bilikti mamandardy daıarlaý máselesi ózekti bolyp otyr. Sol sebepti Qyzylorda oblysy 2015 jyldan bastap respýblıkalyq ádistemelik ortalyq bolyp tabylatyn M.Mámetova atyndaǵy Qyzylorda gýmanıtarlyq kolledjinde «Bilim-ınnovasııa» halyqaralyq qo­ry­nyń qoldaýymen aǵylshyn tilin meńgergen negizgi mekteptiń matematıka, fızıka, ınformatıka pánderiniń mu­ǵalimderin daıarlaý qolǵa alyndy. Qa­jet­ti oqý-ádistemelik quraldary men 2 til­di meńgergen mamandarmen qamtamasyz etildi. Búgingi kúni kolledjdiń 3 kýrsyn­da 225 stýdent osy baǵdarlama boıynsha bilim alýda. 2018-2019 oqý jyly «Aǵyl­shyn tilin meńgergen pán muǵalimi» bilik­tiligin alǵan alǵashqy 75 maman ınno­vasııalyq mektepterde jumys jasaıtyn bo­lady.

Oblysta quramynda mektep-lıseı, mektep-lıseı-ınternat, maman­dand­y­rylǵyn mektepter men bilimgerler akade­mııasyn qurý arqyly bilimniń sapasyn bas­qarý júıesi qalyptastyrylýda. Bul ba­­ǵyt­ta árbir aýdan ortalyqtarynda mek­­t­ep-lıseı-ınternat qurý uıym­das­tyrylýda. Bul bilim berý uıymdarynda Syr eliniń daryndylary men ǵalymdary bir­lese jumys jasamaq.

Elbasy elimizdi jańǵyrtýdyń sara jolyn jarııalady. Ol tehnologııalyq ilge­ri­leýge, rýhanı jańǵyrýǵa jáne eko­no­­mıkalyq órkendeýge negizdelgen. Rýha­nı jańǵyrý jolynda ult tárbıesi basty basymdyq bolyp tabylady. Mine, osy ult tárbıesi máselesinde ejelden san-alýan mádenıet pen órkenıettiń toǵysy bolǵan Syr ólkesiniń tabıǵaty men tarıhy, sharýashylyǵy men saıasaty, mádenıeti men adamdardyń tirshilik áreketin qosyp oqýshylarǵa aýqymdy bilim men tárbıe beretin ólketaný pániniń orny erekshe.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda respýblıka boıynsha negizgi orta bilim berý deńgeıiniń 5-7 synyptarynda 2018-2019 oqý jylynan bastap ár aı­maq­tyń erekshelikterine negizdelgen «О́lketaný» kýrsy oqytylatyn bolady. «О́lketaný» kýrsynyń maqsaty – týǵan ólkeniń qalyptasýy men damýyn keshendi sıpattaıtyn geografııalyq, tarıhı, má­denı, tabıǵı jáne basqa da faktorlar tý­raly bilim qalyptastyrý, týǵan elge de­gen súıispenshilik sezimge, qorshaǵan tab­ıǵı ortany aıalaýǵa tárbıeleý bolyp tabylady. 

Búgingi kúni oqý júktemesi 20 saǵat kó­le­minde bolatyn atalǵan «О́lketaný» kýrs­ynyń úlgilik oqý baǵdarlamasy be­kitildi. Oblys ákiminiń qoldaýymen «О́lketaný» kýrsynyń avtorlar toby jasaq­talyp, tıisti jumystar júrgizilýde. Oqý kýrsynyń mazmuny qyrkúıek aıynda daıarlanyp, «Bilim» baspasyna usynylatyn bolady.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń «Mekteptiń jany – muǵalim. Muǵalim qandaı bolsa, mektep sondaı bolmaq» degen sózi basty ustanym. Sóz joq, eger mu­ǵalim óz boıyndaǵy jaqsy qasıetter men shákirtterine degen súıispenshilikti bi­rik­tire alsa, ol – kemel ustaz. Al Syr muǵa­limderi shákirtiniń boıyndaǵy sham­shy­raqty jaǵýǵa daıyn.

Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»

Qyzylorda oblysy