Jerińdi taný arqyly elińdi, tarıhyńdy bilesiń. Kóneden qalǵan rýhyńdy tabasyń. Búginderi eń kóp aıtylatyn «Rýhanı jańǵyrýdyń» bir máni osynda bolsa kerek.
1996 jyly qurylǵan «Altynemel» ulttyq parki arǵy-bergi qazaqqa Shoqannyń aıaýly jany tynys tapqan jer retinde tanys. Týǵan jerinen jyraqta qaldy deıtindeı emes, ár kúni saparda, ár sáti qaterde ótken ǵalym qazaq jeriniń qaı pushpaǵyna baryp jata ketse de, izdeý-suraýsyz qalmas edi. Dese de, kezinde Tezek tóreniń aýylyna kelip, uzaq ýaqytqa sozylǵan aýrýdan sharshaǵan jany bir ýaq tynys taýyp, aqyrǵy demin alǵan jer Shoqan atymen baılanysty aıtylǵanda, qasıeti arta túserdeı. Shoqan aýylynda ǵalymnyń atyndaǵy mýzeı bar. Bul da óz kezeginde kelýshilerdiń yntyǵyn oıatatatyn jaıt. Shoqannyń Altynemelmen baılanysy qaıtys bolarynan 6 jyl buryn bastalady. Bul óńirge 1959 jyly Qashqarııa saparynan qaıtyp kele jatqanda sý iship, aıaq sýytypty. Shoqan sý ishken sol bulaq qazir «Shoqan bulaǵy» atalady. Otyz jasynda aǵyp túsken juldyz ulyna degen eldiń qurmeti, mine, osy. Al Shoqannan 7 ǵasyr buryn jer-álemdi titiretken babasy Shyńǵys han ótipti bul jerden. Ol da at shaldyryp, áskerin tynyqtyryp, erý qylyp birneshe kún jatypty deıdi. Arnaıy belgitas qoıdyrypty. Bul tasty qazan asý úshin qoıǵan degen de sóz aıtylady. Meıli, qalaı bolsa da, bir dáýirlerde Shyńǵys han as ishken qazandy kóterip turǵan tastyń tarıhy kim-kimdi de qyzyqtyrary sózsiz.
Kóldeneń jata ketken tasynyń ózi osynsha syr shyǵarǵanda, taýy men qumyn zertteseń, jýyq arada túgesile qoımasy anyq. Altynemeldiń basty qundylyǵy – Aıǵaıqum jaıly da júlgesi tylsymmen astasar ańyzdar az emes. Halyq arasynda Aıǵaıqumnyń basyna shyqqan adamnyń armany oryndalady degen túsinik qalypty. Qum tóbe – kóshpeli emes. Ádette shól turaqsyz keledi. Al Aıǵaıqumnyń myzǵymaı jatqanyna zaman jyl. Jelmen birge bederi de ózgerip otyratyn shólderdeı emes, qansha daýyl soqsa da, bul tóbe kóship ketpeıdi. Kóp jaǵdaıda ushar basy tútelenip jatatyn, ýildegen jeli bir tynbaıtyn tóbeniń shógip ketpeı, joǵalyp ketpeı turǵany shynynda tańǵalarlyq. Aıǵaıqumnyń ekinshi aty – Ánshi qum. Basynan etekke qaraı qumǵa otyra qalyp, syrǵanaı jónelgende gúrildegen, ýildegen dybys shyǵarady. Bir ýaq tóbe quıqańdy shymyrlatyp jiberer álgi ýil – tabıǵatta sırek kezdesetin qubylys. Sonysy úshin-aq talaıdy qyzyqtyrary sózsiz. Ǵylymnyń túsindirýinshe, qumnyń úıkelisinen paıda bolatyn bul dybystyń tamyry qumnyń erekshe qurǵaqtyǵynda jatsa kerek. Jáne bul jerdiń qumy ózgelerdeı tym usaq emes, tozańy az, qıyrshyq bolyp keledi. Áýenniń syry sonda jatqan bolýy da múmkin.
Qatýtaýdyń sulýlyǵy – ózinshe jyr. Ártúrli pishindegi tastarǵa qarap, qııalyńa erik berseń, dúnıedegi bar qubylystyń músinin tabasyń. Aptap ystyqtan jerdiń ózi qaınap baryp, sol búlkildep turǵan kúıinde qatyp qalǵandaı áser qaldyratyn taýdyń bıiktigi 1000 metrge jýyqtaıdy. Qatýtaýmen qatar jatqan Aqtaý borly taýlary da kózdi arbaıdy. Ushar basy aq, ortasy qońyr-qyzyl, etegi sarǵaıyp baryp, jerge sińip ketedi. Qolmen boıaǵandaı deımiz ǵoı, biraq qansha sheber bolsa da, dál mynadaı úılesimdi bir ǵana betkeıge syıdyrý múmkin emes. Túbin qazsa, bir taýdyń ártúrli túske boıalýy jaıly da ańyzdardyń qylań beretini anyq.
Jurtty qyzyqtyratyn taǵy bir erekshelik – janýarlar álemi. Ádette, bul jerde osynsha janýar bar dep syrttaı topshylap jatamyz. Al Altynemelde sál basqasha. Qaraquıryq pen qulandy kózben kórýge bolady. Sany da az emes. Qaraquıryq bes myńǵa jýyq, al qulan tórt myńnan asady. Jabaıy ań qasyna jaqyndatpaıdy. Degenmen, tirshiligin kóz jeter jerden baqylaýǵa tolyq múmkindik bar. Onyń syrtynda adamǵa ábden úırengen, tipti týrısterdiń qolynan tátti jep dándegen tarpań taǵy bar. Álem Prjevalsk jylqysy atap ketken bul janýarlar jýas. Ázirge onnan asady. Birte-birte kóbeıtip, dalanyń sánin kirgizýdi kózdep otyr qoryq basshylyǵy. Erekshe nazarda, kóp jaǵdaıda analyǵy men atalyǵyn bólek ustaıdy eken. Endi biraz jylda úıirimen jortyp, óz betimen tirshilik keship, baıaǵy bir tarpańdyǵyn taýyp jatsa, Altynemelde asaýlyqtyń sımvoly bolǵan jylqy tuqymdas janýarlar da úıirimen jortyp júretin bolady.
Altynemelge kelýshiler sany jyl sanap ósip keledi. Byltyrǵy kórsetkish eki myń týrısten asyp jyǵylypty. Týrızm baǵytyn damytýǵa kúsh salyp jatqan Almaty oblysynyń elge kórseter bir núktesi 520,2 myń gektar jerdi alyp jatqan elimizdegi 12 tabıǵı qoryqtyń biri Altynemelde qulan men tarpań ǵana emes, kelýshiler de jıi kózge kóp shalynsa deısiń...
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
