1976 jyldyń kúzinde bala kúnnen armanymyzǵa aınalǵan bilim men ǵylymnyń qasıetti qarashańyraǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) tabaldyryǵyn attadyq. Mektep bitirgen soń 4-5 jyldaı júrip qalyp, atyńnan aınalaıyn «Podkýrstyń» arqasynda armanǵa qol jetkizgen sol jyly bizden asqan baqytty jan joq bolatyn. Til men ádebıetti ardaqtaǵan altyn uıa – Fılologııa fakýltetiniń Masanchı men Kırov kóshesiniń qıylysyndaǵy ǵımaratynda bilim alýdy bastap kettik.
Ekinshi semestr bastalǵan tusta QazMÝ-de, fakýltette jurtty, ásirese, stýdent jastardy shý etkizgen úlken bir jańalyq boldy. Ol sol ýaqyttaǵy jas muǵalim, búginde QR UǴA qurmetti akademıgi, Halyqaralyq arab tili akademııasynyń (Qaır) tolyq múshesi, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, ári qaraı tize berseńiz, bir kitapqa júk bolar ataq-dańqy bar Ábsattar Derbisálıevtiń fılologııa fakýltetine qyzmetke kelýi edi.
Bir kúni tús áletinde birinshi kýrs dý ete qaldyq. Kim jetkizgeni dál qazir esimde joq, bizge bir jas bilimpaz oqytýshy kelipti. Máskeý oqýyn taýysqan, arab elderin kórgen, jap-jas ǵylym kandıdaty. Eger aǵylshyn nemese Eýropa elderiniń tilderiniń biri boıynsha maman bolsa, onshalyqty kóńil aýdara qoımaıtynymyz shyndyq. О́ıtkeni olar ol kezde asa tańsyq emes-ti. Arab elinen sol eldiń tili men ádebıetinen mamandanyp kelý – sol tustaǵy Shyǵys pen Musylman dúnıesi máselesinde Ortalyq Azııa halyqtary úshin Qytaı qorǵanyn soǵyp tastaǵan ıdeologııanyń dúrildep turǵan kezinde shynynda da úlken sensasııa!
Ol jyldary ataqty ǵalym Beısenbaı Kenjebaev pen fakýltet dekany Myrzataı Joldasbekovtiń izdenisteri arqyly joǵary mektep oqý baǵdarlamasyna engizilgen «Ejelgi dáýir ádebıeti» páni birinshi kýrstyń ekinshi semestrinde oqytylatyn. Sabaq kestesinde pándi dekanymyz Myrzataı Joldasbekov júrgizedi dep jazylyp ta qoıǵan bolatyn. Biraq kenetten bul pándi Ábsattar Derbisalıev oqıtyn bolyp sheshilipti.
Dekannyń sabaǵy bolǵan soń bárimiz túgel kelgen bolatynbyz. Sabaq bastalar sátte dárishanaǵa Ábsattar Baǵysbaıuly kirip keldi. Tórge ozyp, ózin tanystyryp, «Ejelgi dáýir ádebıetin» Myrzekeńniń ornyna endi ózi júrgizetinin aıtty.
Ábsattar Baǵysbaıuly ár dárisin baıyppen oqyp, árbir oı ıirimi men túıin-tujyrymdaryna tereń biliktilikpen jetkizetin-di. Qyzyl sózdi sapyra bermeı, ejelgi jádigerlerdiń máni men mańyzyn aıqyndap, kórkemdik aıshyqtaryn shyǵystyq tanym júıe-júlgesinde saraptaıtyn. Biz osy pánnen túrkiniń tasqa tańbalanǵan «Kúlteginnen» bastap, «Oǵyzname», «Qorqyt», beridegi Mahmud Qashqarı «Sózdigin», «Kodeks-kýmanıkýs», Altyn Orda dáýiri jádigerleri, Ál-Farabı, Qojahmet Iаasaýı, Júsip Balasaǵun, Babyr, Haıdar Dýlatı muralaryn tereńdeı tanyp, ǵasyrlar «aqtańdaǵyna» aınalǵan tól jádigerlerdiń rýhanı bolmysyn tanyp-bilip, tańdana júrip, tabyna bilgenimiz ras. Tarıh tońyn jibitip, rýhanııattyq asyl muralardyń «tasqa basqan marjandaı» oı jaýharynyń saf tazalyǵyna qyzyqtyra da, tabyndyra da bilgen Ábekeń edi.
Ábsattar aǵanyń QazMÝ-ge kelýine oraı, jurt qulaǵyn eleń etkizgen taǵy bir áńgime shyqty. Ol fılologııa fakýlteti janynan arab bólimi ashylady eken degen sóz edi. Aldynda da tıip-qashyp estip júrgenbiz, biraq Derbisalıev kelgen soń bul áńgime údeı tústi. Árıne, qazir keıbireýler jazyp júrgendeı arab bóliminiń ashylýy jalǵyz Ábsattar Derbisalıevke qatysty emes. Bul – Myrzataı Joldasbekov dekan kezinde joǵary deńgeıde sóz bolyp, Ábekeń kelgennen keıin keshendi túrde qozǵalyp, Raqysh Sátuly Ámirovtiń fakýltet dekany kezinde kóptiń qoldaý, qalaýymen júzege asyrylǵan ımandy istiń biri. Biraq osy arab bóliminiń ashylýynyń bar aýyrtpalyǵy Ábsattar Baǵyzbaıulyna júktelgenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Ábsattar Baǵysbaıuly ustazdyq bolmysyndaǵy bir qudiret – adamdy ózine baýrap alatyn kishipeıildilik qasıeti edi. Ustazdyq pen shákirttik araqashyqtyqty belgili deńgeıde ustaǵanmen, ár shákirtine ish tartyp turatyn-dy.
1978 jyldyń kókteminde alǵash ret stýdentterdiń respýblıkalyq «Ǵylymı-tehnıkalyq progress» atty olımpıadasy ótetin boldy. Ábsattar Derbisalıev ǵylymı jetekshiligimen fakýltette qazaq tili men ádebıeti páninen stýdentter komandasy qurylyp, daıyndyqty bastap kettik.
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda ótken Almaty qalasyndaǵy jáne oblystardaǵy ınstıtýttardan kelgen olımpıada saıysynda QazMÝ komandasy birinshi oryndy ıelenip, jeke birinshilikte birinshi oryndy men jeńip aldym. Quramynda búgingi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi, burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri, Reseı, Túrkııadaǵy Qazaqstan elshisi Janseıit Túımebaev bar bizdiń komanda shynynda da kúshti bolǵan-dy.
Árıne, bizdiń bul jeńisimizde ustazdyń eńbegi zor. Daıyndyq barysynda ol kisi bizge beriler tapsyrmalar men beriler suraqtardyń jalpy júıe-jıynyn mólsherlep berip, qalaı jaýap berýdiń ádis-tásilderin jete túsindirip, árbir daıyndyqta bizge úıretýden áste jalyqpaı, kúnde desek te bolady ártúrli sıpattaǵy jattyǵýlar ótkizip otyrdy.
Onyń ustazdyq bolmysynda kózge urar artyq nárse bolmaıtyn. Bári ornyn taýyp, oraılasyp turatyn. Dárishanaǵa kirip-shyqqannan bastap júris-turysy, qozǵalysy, aýdıtorııamen qarym-qatynasynda artyq-kem shyǵar tus baıqalmaıtyn. Rızashylyǵyn ózine tán jyly jymıyspen bildirip, renishin qabaǵynan tanytyp, artyq aýyz sózge boı aldyrmaıtyn. Árbir isinen sypaıylyq pen joǵary mádenıettilik belgi berip turar edi.
Ábsattar Baǵysbaıuly sol qalpynan búgin de esh aınymaǵan. Búginde qazaq jurty ǵana emes, álem tanyǵan qaıratker tulǵa bolsa da, sol baıaǵy boıǵa bitken qarapaıymdyq, sypaıylyq, izettilik qasıetterden bir aınymaǵan.
Ábaǵań keıinnen ýnıversıtet basshylyǵy qyzmetinde júrse de ustazdyqtan qol úzgen joq. Ábsattar Baǵysbaıuly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde prorektor bolǵan tus táýelsizdik kezeńi edi. Burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy ýnıversıtetke ál-Farabı atynyń berilýinde, Memlekettik ýnıversıtetten ulttyq ýnıversıtetke aınalýynda ustaz-ǵulamanyń eleýli eńbegi bar.
Egemendik alyp, eńsemizdi kótergen tusta ýnıversıtettiń oqý júıesine de ózgerister engize bastadyq. Sonyń biri – bizdiń fakýltette álem ádebıetin qazaq tilinde oqytý týraly máseleniń kóterilýi. Keńestik kezeńde bul pán bizde ǵana orys tilinde oqylatyn. О́zge ult respýblıkalarynda óz ana tilinde bolatyn. Sony alǵa tartyp, qasarysqan orys ǵalymdary men orys tildilerdi jeńip, ana tilinde oqytý máselesin sheshý prorektor Ábsattar Baǵysbaıulynyń bilimi men biliginiń, azamattyǵy men bedel abyroıynyń arqasynda júzege asty.
Endi Ábsattar Derbisálıevtiń ǵulama ǵalymdyǵy jaıly bir úzik syr. Búginde Ábsattar Baǵysbaıulynyń ǵalymdyq dańqy álemge áıgili ekendigi bárimizge belgili. Onyń kórnekti shyǵystanýshy retindegi eńbekteri dúnıeniń tórt tarabyna túgel tarady desek, artyq aıtqandyq emes. «Arab ádebıeti: klassıkalyq dáýir» (1982), «Shyńyraý bulaqtar» (1982), «Arab tildi Marokko ádebıeti» (1983 j. orys tilinde), «Qazaq dalasynyń juldyzdary» (1995), «Myrza-Haıdar Dýlatı» (1999), «Islam jáne zaman» (2003), «Islam jaýharlary men jádigerleri» (2009), t.b. eńbekteri munyń aıqyn dáleli.
Eń aldymen ǵalym retindegi Ábsattar Derbisálıv eńbekteri nesimen qundy desek, onyń jaýaby ǵalym izdenisiniń buryn-sońdy qazaq ádebıettaný ǵylymynda bolmaǵan qubylys ekendiginde jatyr. Qazaq ǵalymdarynyń Shyǵys, ıslam dúnıesine qatysty zertteýlerinde «Myń bir tún», «Totynyń toqsan taraýy», «Quran» sıýjetteriniń qazaq qıssa-dastandarynda kórinis tabýy sóz bolyp jatatyn. Ábsattar Baǵysbaıuly zertteýinde alǵash ret klassıkalyq arab ádebıeti ǵylymı taldaýǵa tústi. Bul jalpy qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy shetel ádebıeti jaıly alǵashqy zertteý bolatyn.
«Arab ádebıeti» (1982) oqý quraly, «Arab tildi Marokko ádebıeti» (1983) monografııasy (orys tilinde) – bizdiń ádebıettaný ǵylymymyzda bolmaǵan tyń qubylys – tuńǵysh oqý quraly, tuńǵysh monografııa.
Ábsattar Derbisálıevtiń tynymsyz izdenisteriniń bir salasy – uzaq ýaqyttar boıy túrki dúnıesiniń ózgege belgili bolǵanymen, ózimizige belgisiz bolyp kelgen danyshpandaryn álemge tanytýǵa sińirgen ólsheýsiz eńbegi der edik. Onyń aıqyn aıǵaǵy – ataqty «Qazaq dalasynyń juldyzdary» eńbegi. Onda bir kezdegi qazaq dalasyndaǵy ǵylym men bilimniń, órkenıettiń órisi keńdigin tanytatyn dala tósindegi Otyrar, Túrkistan, Taraz t.b. qalalardy óziniń búrkenshik esimine aınaldyrǵan ǵalymdardyń atyn atap, túsin tústep, olardyń urpaqqa amanat etken jazba jádigerleriniń syryn ashady.
Ásirese, ǵalymnyń túrkiniń uly danalary Ábýnasyr ál-Farabı men Muhammed Haıdar Dýlatıdi álem jurtshylyǵyna tanytýǵa sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ekinshi ustaz atanǵan ál-Farabıdiń san-salaly ǵylymı murasynyń ishinen «О́leń óneriniń qaǵıdalary traktatyn taýyp, aýdaryp, jarııalaýy – qazaq ádebıettanýshylary máńgi baǵalaıtyn ıgi istiń biri.
Al endi, Ábsattar Derbisálıevtiń orta ǵasyrlyq ǵulama, memleket qaıratkeri, qolbasshy, tarıhshy, aqyn Muhammed Haıdar Dýlatıdi qazaq jurtymen qaıta tabystyrýdaǵy etken eńbegi – óz aldyna bir bólek sóz eterlik dúnıe. Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıhı Rashıdı» atty tarıhı-kórkem eńbeginiń parsy tilinen ana tilimizge aýdarylýyna, jaryq kórýine tikeleı basshylyq jasasa, zerttelýine ǵylymı-tanymdyq zor úles qosty.
Ábsattar Baǵysbaıuly óziniń ǵylymı izdenisiniń qaı salasy bolmasyn ony únemi damytyp, oǵan qaıta oralyp, bir kezde qol qysqalyq, múmkindik joqtyqtan keıbir tolyqtyrylmaı ketken tustarǵa únemi qaıyra soǵyp, jetildirip otyrady. Máselen, 2009 jyly shyqqan «Islam jaýharlary men jádigerleri» atty eńbeginde osydan 14 jyl burynǵy «Qazaq dalasynynyń juldyzdaryna» qaıta oralyp, ondaǵy Otyrardan shyqqan danalar sanyn 30-dan asyryp, basqa qalalardan shyqqan ǵulamalar sanyn 50-ge jetkizedi. Jalpy ıslam órkenıetiniń damýyna ólsheýsiz eńbek sińirgen túrkilik 250-den astam danalardyń atyn atap, túsin tústeıdi. Olardyń ózderi men eńbekteri týraly zertteýlerdi tuńǵysh ret qaǵaz betine túsirip, «tasqa basyp» otyrǵan qazaq ǵylymynyń «órge shapsa – tóske ozǵan, yldıǵa shapsa – keshke ozǵan» sańlaq ǵalym – Ábsattar Baǵysbaıuly Derbisálıev.
Iá, bizdiń Ábsattar Baǵysbaıulynyń ustazdyq pen ǵalymdyqtyń bıigine kóteriler tustan bergi ómir jolynyń alǵashqy baspaldaǵynan ózimiz jaqsy biler eki baǵyty jaıly túıgen oılarymyz osyndaı. Árıne, ol kisi bul kúnde aǵartý salasyna eńbek sińirgen sanatker, asa kórnekti qoǵam qaıratkeri, biraq bizdiń biletinimiz osynaý adam, azamat, tulǵa retinde jetken ataq-dańqtary men qyzmetterine Ábaǵańdy, eń aldymen, ustazdyqqa umtylys, ǵylymǵa degen qulshynys syndy qos qushtarlyq jetkizgenine esh kúmán joq.
О́mirhan ÁBDIMANULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY
