Týǵan jer nelikten qymbat?

Adam – sanaly tirshilik ókili. Ol ózin sanamen bılep, ár jerge beıim­deledi. Biraq, solaı desek te, týǵan, ósken jer sezimi adam boıynan óshpeıdi. Aıtalyq, óz jerinen, elinen basqa jerge ketken adam jaqyn­daryn ańsaıdy. Ol belgili. Sóıtse de, jyldar ótken saıyn onyń saǵynyshy báseńdep, basqaǵa kóńili aýa bastaıdy. Bul da túsinikti. Al týǵan jerdi ańsaý jyldan jylǵa órship kúsheıe túsedi, máńgi armanǵa aınalady. О́mirden óksip ótedi. Sondyqtan emes pe, jat jerde ómirden ótken adamnyń qabirine elinen bir ýys topyraq ákep sebedi. Sonda týǵan jer ata anasynan da artyq bolǵany ma degen oı keledi. Paıymdap qarasaq solaı eken.

Sonda bul qandaı kúsh? Sanaǵa, yryqqa da kónbeıtin ne qudiret? Shyny solaı, negizsiz emes. Shet jerde amalsyz júrgen adamnyń da elin ańsaý sezimi – ólim men ómir arasy sekildi, qııamet qıyn, bitpeıtin arman. Máselen, óz elinde, úıinde júrgen jasóspirimge óz ultynyń keıbir ádet-ǵurpy una­maýy múmkin, al endi sol jasós­pirim bilim izdep shetelde júrgende kezdeısoq basqa bir el ókili abaısyz álgi jasóspirimniń ultyna tıetin pikir aıtsa, sonda ol oılanyp jatpaı-aq, birden namystanyp, narazylyq bildirip, óz eliniń dástúrin, mádenıetin jaqtap shyǵa keledi. Bul ne? Bul ishte jatqan patrıottyq sezim. Ol sezim birte-birte qalyptasady. Adam ony sez­beýi de, oılamaýy da múmkin. Biraq jaǵdaıǵa baılanysty, keıde burq etip kórinis beredi.

Nemese shet jerde júrgen adamǵa buryn kórmegen, bilmegen óz eliniń kisisi kezdeısoq kezdese qalsa, onda ol sózge kelmeı-aq birden jaqyndyq sezim oıanyp, týys bolyp shyǵa keledi. Bul ne? Saǵynysh. Álgi beı­tanys adam sol ózi ósken eldiń bir bólshegi sııaqty kórinedi. О́ıtkeni ol da sol saǵynyshty jerdiń aýasyn ju­typ, sýyn iship, taǵamyn jep ósti. Sondyqtan ol oǵan tonnyń ishki baýyndaı jaqyn. Sonda sol sezim­niń negizinde ne jatyr? Árıne, bıo­lo­gııalyq jáne fızıologııalyq qa­sıet, sapa jatyr. Aıtalyq, jas náres­te ana qursaǵynda bitáná bolyp paı­da bolǵan kezden ananyń jutqan aýasy­nan, ishken sýynan, jegen taǵamy­nan nár alyp, qalyptasady. Keıin aıy-kúni jetip jaryq dúnıege kelgen­de ana sútimen korektenip, ósedi. Keıin azamat bolady, qoǵamǵa aralasyp, túr­li jerlerde júredi. Qaıda júr­­se de óz eliniń aýasy, tuz-dámi ózi­ne jet­peı turǵan sııaqty seziledi. Ol ras.

Qazaq jeri keń-baıtaq. Soltústik, ońtústik, batys, shyǵys óńirleri­niń taǵamynda da (et, sút, qymyz), ósim­diginde de aıyrmashylyq bar. Kim­niń de bolsa fızıologııalyq, bıo­logııalyq aǵzasy týǵan jerine beıim­delgen. Sondyqtan emes pe, ár­kim­niń óz elin saǵynatyny, tuz-dámin tatyp, aýnap turǵysy keletini? Orys halqynda maqal bar «Kajdyı kýlık svoe boloto hvalıt» degen. Dálme-dál aıtylǵan pikir. Kimniń de bolsa týǵan jeri ózine jumaq, jannan artyq. О́ıtkeni, Otan tiregi – jer, jeri máni – tirshilik, ómir máni – eńbek, tirshilik. Jan – tabıǵattyń, ómirdiń týyndysy, tirshiliktiń ózi.

Adamda arman da, maqsat ta bar. Túrli tilek, ańsar-armandardyń ishinde eń qudirettisi Otan, týǵan jer, onyń tabıǵı negizin aıttyq. Bári ýaqyt ótken saıyn báseńdeıdi, umytylady, al týǵan jer, ósken orta, aýnaǵan topyraǵyn ańsaý esh ýaqyt­ta óshpeıdi, qaıta kúsheıe beredi. Ol – Otan­dyq sezim, týǵan jer keremeti. N.Á.Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy osy problemany ǵylymı turǵydan álemdik dárejege, úlken parasat bıigine kóteredi.

Dosmuhamed KIShIBEKOV,
akademık