Qyzýynyń taby áli basylmaǵan lebi úıirip áketetin prozasy – beıne kúni keshe jazylyp, jalpaq jurtqa endi-endi usynylǵaly turǵan kádeli syıyndaı.
Quryshtan quıyla salǵandaı orta boıly bitimi myǵym da nyǵyz. Asyqpaı baıaý basqan kúıi qalt toqtap, úlken kózderin shanshylta shalt qadaǵan kezde qomdanǵan qus qanatyndaı qastary dúrdıe qalady. Kim-kimniń de degbirin alyp, qutyn qashyratyn jaryqtyqtyń bu daǵdysy qarttyq tereń dendegen qazirgi qaýjyraǵan keıpine sáıkesse ne qylsyn. О́ziniń jıi qoldanatyn tirkesimen tujyrǵanda júrekti ýyljyta eljiretip ótedi. Alaıa qarap ap oıyndaǵysyn irikpesten kesip-piship bir-aq aıtatyn ádeti tarpań jylqynyń ytyrýly qıǵylyǵyn eske salatyndaı. Kemel tolysqan kenen ýaǵynyń tiri kýágeri bizder Sherhan Murtaza ustanymy berik fenomeniniń tórkin kózin izdegende – eń negizgi kiltti shyǵarmashylyq boıaýynyń nárinen tabatyndaımyz. Máskeý joǵary oqý ornyn bitirip qaıtqan soń birden jýrnalıstik qyzmetti tańdaýy – baspasóz kósegesi kógerýiniń nesibesine buıyrǵan-aý, shamasy. Redaktorlyq bolmysynyń ózgesheligin aýyzdarynyń sýy qurı áńgime qylatyndardyń lebizderinen ańdaıtynyń – qaımyqpas týralyǵy men tutqıyldan shyǵaratyn batyl sheshimi. Túk artyqshylyq tappaı qyjyrtatyndardyń anyqtaǵan basty shyndyǵy – Sherhan Murtaza taǵdyrymen qosamjarlasa ilesetin yńǵaı sáttilik. Pikirtalas maıdanynyń tórine tizginderin tartpastan shyǵaryp alǵan synshylar ádebı ahýaldyń tunyǵyn laılaýǵa deıin bardy degen jazǵyrý basym estiletin edi. Sherhan Murtazanyń qarasy kóringennen-aq tus-tustan antalaı qadalatyn nazarlardyń ne bilgenderi baryn kim bilsin, áıteýir ózi túkti de baıqamaǵan syńaıda qasyn kere tákapparlana ótetin. О́ne boıyna mysy basyp turatyn quryltaıshylyq pirdi eleı qoımaıtyn boıyndaǵy senimdilikti qazir elestetip qarasań birtúrli tańyrqaısyń. Ormandaı tutasqan orystyń ózi Tvardovskıı esimin jıi-jıi jańǵyrtyp, teriskeıiniń kóleńkesinen kúngeıiniń shýaǵyna deıingi aralyqty molynan qamtýǵa tyrysatyn erekshelikteri rýhanı tarıhta ádiletti kózqarasty ornatýdy kózdeı me deısiń. Taǵdyr synyna moıymaǵan kesek tulǵalardyń ajar-kelbetterin tereńdetip ádemi ashýǵa beıim bu jurtyń jumyrbasty pende balasynyń osaldyqtaryn jasyryp-jappastan jarııa qylatyny qyzyq. Sherhan Murtaza týraly ańyzdar el arasynda jetkilikti. Onyń kóbi tunjyr qabaqpen tomsara til qatatynyn keıipteýge áýes. Osy joldardyń ıesine Sherhan sheberhanasynan shyǵý nesibesi buıyrmaǵan edi. Sondyqtan jańadan shyqqan basylym sanyn talqylaý ústinde ózin qalaı ustap, taban astynan tabatyn ıdeıalaryn qalaı úılestirip, ony júzege qalaı asyratyn úderisinen álbette beıhabarmyz. Sóıtsede kókeıge qona ketetin taqyrybyna oryndalý uqyptylyǵy kózge ystyq basylýdan bólek, jan jadyratar erkin ahýal sezile túsken kezde – gazet taptyrmas asyl serigińe aınalyp júre beredi. Ol jáne der ýaqytynda qolyńa tıip, oqyp otyrmasań kóńiliń tolmaı qońyltaqsyp turatyn dertke ushyraǵanyńdy óziń de sezbeısiń.
San túrli jıyndar men qıly basqosýlarda tórden oıyp turyp oryn alatyn Sherhan Murtaza otyrysynyń ózi bir tóbe eken ǵoı, oılap qarasaq. Aýzynan shyqqan árbir lebizin qaqas jibermesten qaǵyp alýǵa tyrysatynbyz. Keıingilerdiń sózderine beıil buryp, jaqsy oıdyń ushqynyn sezgen boıda «Mynaýyń gazetke jazatyn nárse eken ǵoı», degen aǵalyq aqjarylqap yqylasy qanattandyryp jiberetindeı baýyrmal estiletin. Keı-keıde osyndaı áreketteri úırenshikti qabyldanyp, oınaqy ázil-ospaqqa uıǵaryp qoıa salatynbyz. Bolmysyna tolyǵynan boılamaı turyp ishke túıip úlgergen pikirdi jarııa etýdiń aqyry ekiushtylyqqa uryndyrmaı tynbaıdy. Qyzmettesimen birde qonaqta bolyp, arqa-jarqa áńgimeniń ústinde talaı syrdyń tıegi aǵytylsa kerek. Ertesi sol ahýaldy maldanǵan álgi basa-kóktep kirip kep, ózin emin-erkin ustap, erkeleı áýektep qoımaǵan soń jumystan bosatý týraly dereý buıryq shyǵarady. Osyndaı oqystyǵyn óne boıy estip, bul kisiniń aldynda artyq-aýys qylyqqa barýdan saqtanyp, ózimizdi uıań ustaýǵa tyrysatynbyz. Deı turǵanmen de aıttym bitti, kestim úzildini pirsizdikke uıǵarǵan kezderimiz ádiletke júgingende aqıqatqa qanshalyqty jaqyndaıtynyn kim biledi. Qazaq atamyzdyń meıirim saltyna múlde jýyspaıtyn qatal da qaıyrymsyz qadamdy pirsizdikke uıǵarýdyń esh sókettigi joqtaı. Jazýshy marqum Musa Rahmanberdıev aldynda jazaly bolyp qap, jumystan biraz ýaqytqa shettetilip júrse kerek. Oıynda eshteńe joq qalpy tańerteńgisin avtobýsqa minse – jolaýshylardyń arasynan Sherhan Murtazany ushyratady. Jerles inisine jylyushyraı til qatyp, hal jaǵdaıyn jaılap surastyra bastaǵanda qaraqazandaı ókpesin jasyra almaǵan anaý «Internattyń qara nanyn jep ósip, ábden qatygez bop ketkensiz ǵoı», dep kókeıindegisin laq etkizip bir-aq aqtaryp salady. Naq sol arada qandaı kúıge tap bop, bet-júziniń qalaı qubylǵanyn qasynda otyryp kórmesek te, týra ómirdegideı kózge naqpa-naq elestete alatynymyz haq. Áýeli tańyrqaý shalystana irkilgen kezde jaıdary reńi bozańytsa da, birden sýyq tarta qoımaıdy. Ezýine kenetten kekesindi kúlki úıirip, til qatqanda baryp, únine qatqyl shańqyl aralasady. Munysy ashýly renishten góri ózine de, ómirge de nazalanýdyń ekiudaı sharasyz haline uqsaıdy.
Jeltoqsan kóterilisine deıin Jazýshylar odaǵyndaǵy jıyndar kóbinese janrlar keńesi boıynsha bólinip ótkizilse de, taǵdyrsheshti ókilettigi bar salmaǵy sezilmeı qoımaıtyn. Jazylyp bitken qoljazbalar keńeske tapsyrylyp, uzamaı taldanyp, kórkemdik dárejesi qolma-qol anyqtalatyn. Al sol ýaqyttaǵy jyl qorytyndysy spektaklderdi eki-úsh kúndik qabyldaý premerasy ústindegi talqylaý qysymynan artyp túspese kem soqpaıtyn. Shyǵarmalar jónindegi daý-tartysqa toly pikirtalastar kerneý qysymynyń joǵarylyǵy da týra sondaı temperamentti eske salatyn. Jańa kitaptardy bylaı qoıyp, gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen shyǵarmalarǵa deıin nazarǵa iligip, jetistigi men kemshiligi sarapqa túsetin. «Qazaq ádebıeti» gazetinde úzdiksiz jarııalanatyn maqalalarda synalǵandar kezekpe-kezek minbege atyp shyǵyp, ý men zárge toly sózderin Sherhan Murtazaǵa baǵyttap, balaǵattaı jóneletin. Oqtyn-oqtyn qaıtalana beretin bul jaǵdaı kún tártibiniń aýytqymas turaqty máselesindeı kórinip, toptar men jikter ókilderiniń jarǵan lebizderiniń túpki áýselesin tipti sezinip te qoımaıtynbyz. Sherhan Murtaza munyń birinde shybyn shaqqan qurly kórmesten tas músin qusap tapjylmaı otyra beretindeı kórinetin. Osy joldardyń ıesi sondaıdyń sál sharpýyn sezingenniń ózinde Sherhan Murtaza júıkesiniń beriktigin eriksiz oılap, adam bárin basqa túskende baryp ashy sezinedi eken-aý degendi eriksiz moıyndaýǵa týra keledi eken.
Tasty túptiń túbinde tespeı tynbaıtyn tamshy sekildi tap osyndaı kıkiljińder densaýlyqtan aıyryp, enjar halge ushyratatyn jaǵdaıdy ómirdiń mysalynan kóp keziktiresiń. Deı turǵanymen kórkemdikke qyzmet etýge tıis mundaı úderis rýhanı keńistikke qanshalyqty jemis ákeldi degen suraq týyndasa kesip-piship birden jaýap bere almaıtynyń qıyn. Daý-talas barysyndaǵy baılamsyz minez, sózge toqtaý arqyly ádiletke júginetin ata salttan aıyryla bastaǵan jaǵymsyzdaý qubylys dendeı túsken saıyn Sherhan Murtaza bolmysynyń qalyp úlgisi basqashalyǵyn amalsyz oılaısyń. Zamana pikir-talasynyń ortalyq tulǵasyna aınalǵan Sherhan Murtaza kúlli soqqyny óz keýdesine tosyp alý arqyly búkil ujymǵa syrtqy shabýyl yzǵaryn sezdirmeı ótti. Shyǵarmashylyqtarymen jaıbaraqat jaǵdaıda aınalysqan «Qazaq ádebıeti» ujymy úshin Sherhan Murtaza bas redaktor ǵana emes, qorǵan dárejesine kóterilgen tulǵa. Sherhan Murtazanyń sóıtse de jazýshylyq óneri kem sanalǵan uǵym -túsinik kópshilik sanasyna sol jyldary ne sebepti nyq ornyqty? Jaǵa jyrtysýdyń asqynǵan shaǵynyń barysynda jazýshylar arasynan sırek kezdesetin talanttardyń biri «Sherhan Murtazanyń qalamgerlik baǵy bas redaktorlyqtan ketken kúni birge taıady» degen obal- saýabymen sanaspaǵan sáýegeıligi professıonaldyq jaýapkershiligi turǵysynan aıtylýǵa tıis emes sóz bolatyn. Sherhan Murtaza mundaı úzildi-kesildi úkimderdi estigende jany aýyryp, júregi syzdaǵan da shyǵar. Sóıtse de onyń ishki mádenıeti aýa jaıylǵan jortaqy toqtamdardan áldeqaıda joǵary turdy. О́zi týrasynda kisi óletindeı sózderdi aıtqan áriptesterimen qansha bet jyrtysyp, qaıtyp kórispes asqynǵan jaǵdaıǵa baryssa da, sol kezdiń ózinde Sherhan Murtaza Alla taǵalaǵa jaqyndaýdyń jolyn talmaı izdegen eken. Keshirmese de, kek tutyp qatyp qalmaıtyn kisiligi álgindeı turǵylas áriptesterine gazet betinen oryn berýden tarynbaǵan. Qolyna qalam ustaǵan jazǵanǵa dúnıedegi eń aýyry shyǵarmashylyǵyn kórneý mensinbeı, kózbe-kóz otyryp kúresinge tastap jiberýden ótken qorlyq joq shyǵar. «Qalamgerlik baǵy taıady» degendi aıtqan kisi almaǵaıyp jaǵdaıǵa tap bop, asa bedeldi syılyqqa usynylǵanda sózge kelmesten jaqtap daýys bergen Sherhan Murtaza áreketine qalaı tańqalmassyń.
Baspa isimen shuǵyldanatyn kánigi redaktorlardyń biriniń lebizine qulaq assań – qaıta basylatyn tańdaýly dúnıelerdiń bári birdeı injý-marjan emes eken. Oqýǵa kiriskennen aıaǵyna deıin tartyp áketpeıdi. Keı epızodtarynyń qýaty solǵyn, saryny kómeski, taptaýrynǵa aınalǵan sheshim sekildi kesimin estigen kezde bireýdiń basyndaǵy shoǵynan góri óz basyńdaǵy shóbińdi oılamasqa amalyń káne. Sherhan Murtazanyń jastaý kezindegi qoltańbasynan es toqtatyp, el isine aralasa bastaǵan shaqtaǵy izdenisinen edáýir aıyrma men eleýli qashyqtyqty ańǵarasyń. Alǵashqy dúnıeleriniń ón boıynda esilip turatyn romantıka «Qyryq birinshi jylǵy kelinshekte» tolymdy saqtalsa da, baıandaý serpini beıjaı qaldyrmaıtyn ózgeshe órisin tapqan. Oqıǵa turaǵynyń dekoratıvi aǵa urpaq ókiline taıǵa tańba basqandaı etene tanys ta, ýaqyt keńistigi, ómir ótkelekteri men dáýir kezeńderiniń birtalaı aralyǵyn kernep turǵandaı áseri kúshti. Tap osy talpynys erekshelikti turǵylastary da, ádebıet synshylary da eleýsiz ótkizip jibergeni nesi eken. Áıtpese rýhanı tájirıbesi tolysa bastaǵan shaǵyndaǵy jazǵan áńgimeleri qıly-qıly taǵdyrlardyń galereıasyn quraıdy. Soǵys jyldaryndaǵy qalamyna ilikken jasóspirim keıipkerlerdiń usqyn portretterin tikeleı sýrettemese de pıǵyl nıeti, muń-sheri, júrek soǵysy túgeldeı ishki daýys serpini arqyly shymyrlap shıryǵa shyqqan. Kórpeni búrkenip alyp tún ortasynda nan urlap jeıtin balanyń áshkerelengendegi sáti betińnen otyńdy shyǵaratyndaı uıatyńdy qozǵap ótedi. Munda uzyn-sonar baıandaý atymen joq, qozǵalystar men arpalystardyń sezim-selkeýine deıin yqsham sóılemderge syıyp ketip, áńgimeniń ón boıyn tyrsyıta kernep turady. Epıkalyq baıandaý ústinde dáldikten jaza baspaıtyn qalamger tabıǵat kórinisi men adam áreketiniń úılesimdigin názik ustanady. Shetin jaǵdaı arqyly órbıtin jeli shaǵyndyǵyna qaramastan áldeneshe kórkemdik túıin arqyly sheshimin tabady. Soǵys jyldaryndaǵy qarııa, áıel, bala beıneleri qazaq ádebıetine tańsyq taqyryp kórinbese de, Sherhan Murtaza qoltańbasynyń qunary jaǵynan qansonar. Shyǵarmalar jelisindegi árbir aýysymnyń qısyn yrǵaǵyn jatyrqamaı qabyldaısyń. Jazýshynyń tabıǵı aryny personajdar álemine aralasýdyń ústinde ishki daýystyń estilip qalatyny jaıdan jaı emes. Áljýaz kárilik, sharasyz áıel, jetim bala noıys kúshpen betpe-bet kelgendegi jón surasýy men til qatysýynyń tepe-teńdigi joqtyń qasy. «Aqsaı men Kóksaıdaǵy» dramalyq kórinistiń eki jeliden turatyn sheshimderi tujyrymdamaly mándi ıelengen. Jazataıym atylyp ketken myltyqtyń arqasynda ǵana jýasyp, jónine ketetin qaraqshy men qaıtar joldaǵy Kúrkireýin ózeniniń tasý ústindegi esekterge júk artyp alǵan kári áıelimen jas balanyń tuıyqqa tap kelgen halderi aıanyshty-aq. Sherhan Murtaza jaratylysynyń ekpin qýaty munda da aıqyn seziledi. Beıýaqyttaǵy sharasyz jaǵdaıda úmitsiz sary ýaıym saryn qylań urmastan jantalasý barysyndaǵy qımyl qozǵalysty jetkizý poetıkasy shymyr da shynaıy.
Sherhan Murtaza shyǵarmashylyǵynyń úderisi «bildirmeı júrip boıdy alǵan» taqyrypty qaýzaýy boıynsha ustanymy turaqty, kórkemdik oljaǵa kenelýi jóninen qalamy asa berekeli. Anyqtamalyq sıpattaǵy qurǵaqtaý osynaý tirkester ózgeshe mánerdegi jazýshynyń kelbetin asha túsýge olqy soǵatyny belgili. Alǵashqy sátti qoltańba jelisi úzilmesten «Aı men Aıshaǵa» jalǵasqan shyǵarmashylyq qabatynyń qupııasy tereńde jatqanyn ańǵartady. Dál osy shyǵarma Sherhan Murtaza izdenisiniń uzyna boıǵy úderisiniń qorytyndysy ispetti. Ana, baýyr, el beıneleri tirshilik qamytyn tartynbaı súıregendegi adamı bolmys túgel ata-baba úniniń kúńirenisti sarynyna kóshkendeı basynan aıaǵyna deıin tolymdy áserge bóleýden tanbaıdy. Ien tegin ómirlik materıal kórkem baıandaýǵa ulasýynyń dınamıkasy tabıǵı. Munshalyqty oljaǵa kenen keneltip, eń bedeldi degen basylymdarǵa túgel basshylyq jasasa da ózin nasıhattaýmen shuǵyldanbaǵan adam áýlıe emeı kim. Bitimi turǵylastarynyń kóbine uqsamaıtyn Sherhan Murtaza kúrdeli de kesek. Ataǵynan at úrketin dáýreniniń júrip turǵan shaǵynyń ózinde de ulttyq múddeni tý etip ustaǵanyn el- jurtqa aıqaılap turyp áıgilemeıtin. О́zinen elý jyldaı buryn jazylǵan «Qarash-Qarash oqıǵasynan» jarasymdy parallel taýyp, Rysqul beınesindegi qunardy «Qyzyl jebe» nysanyna sátimen ulastyrǵan jazýshy qazaq jyraýlary murasyna perzenttik paryzyn tereń sezinetin áleýmettik zerdesiniń sergektigi arqasynda asa qadirli de qasıetti qarııaǵa aınaldy.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
