Latyn grafıkasy men aǵylshyn tiliniń álem órkenıetindegi orny

Bul kúnde latyn álipbıi Eý­ropa, Azııa, Afrıka jáne Amerıka qur­lyq­tarynyń kóptegen memleketteriniń jazý júıesine negiz bolyp otyr. Bul jazý júıesi, sonymen qatar, ári qur­lyq, ári memleket bolyp tabylatyn Aýstralııanyń, sondaı-aq álem muhıt­taryndaǵy Jańa Zelandııa, Indonezııa, Fılıppın, Islandııa sekildi aral-memleketterdiń de jazý úlgisine aınalyp ketken.

Al «latyn grafıkasy álgindeı álem­dik ústemdikke qalaı ıe boldy?» degen saýalǵa keler bolsaq, onyń jaýabyn alystan izdeýdiń qajeti joq. О́ıtkeni olaı deýge tolyq negiz bar.

Birinshiden, latyn grafıkasynyń tara­lýyna, aldymen, Rım ımperııa­sy­nyń tez nyǵaıyp, qanat jaıýy túrtki boldy. 

Ekinshiden, hrıstıan dininiń taralýymen baılanysty bul jazý úl­gi­si Batys jáne Soltústik Eýropa halyq­tarynyń baıyrǵy rýnıkalyq tańba­laryn tolyqtaı yǵystyryp shyǵardy.

Úshinshiden, álem tarıhynda teńdesi bolmaǵan Brıtanııa ımperııasynyń jer betiniń besten birine ústemdik etýi de latyn grafıkasynyń keń taralýyna tikeleı sebep boldy. 

Tórtinshiden, latyn grafıkasynyń Amerıka kontınentterine taralýyna Brıtanııa ımperııasymen qatar, roman tildi Fransııa, Ispanııa, Portýgalııa mem­leketteriniń yqpaly da az bolǵan joq. 

Besinshiden, latyn grafıkasynyń planeta betine jappaı taralýyna HH ǵasyrdyń 50-60 jyldarynda, aldymen AQSh-ta, sodan soń Ulybrıtanııa men Fransııada óris alǵan kompıýter tehnologııalarynyń jyldam damýy men sol tehnologııalardyń negizinde, aldymen AQSh-ta órken jaıyp, sodan soń, óte qysqa ýaqyt ishinde kúlli álemdi orap alǵan Internet baılanys tehnologııalary da sebep boldy. 

Altynshydan, kúlli ǵalamdy sharpyǵan jahandaný úderisi aǵylshyn tili men latyn grafıkasynyń kók­jıe­gin burynǵydan beter keńeıtip jiberdi. О́ıtkeni búgingi zamanaýı tehnologııalar men ınnovasııalyq ıdeıalardyń basym kópshiliginiń aǵylshyn tildi álemnen bastaý alyp otyrǵany jasyryn emes.

Sosyn, latyn grafıkasy Túrki álemin de aınalyp ótken joq. Aldymen, bul jazý júıesin birinshi bolyp 1928 jy­ly Túrkııa memleketi qabyldasa, 1991 jyldan keıin bul grafıkaǵa egemen Ázerbaıjan, Túrikmenstan jáne О́z­­bek­stan memleketteri de ótken bolatyn. 

Bizdiń elimizde latyn álipbıine qaıta oralý týraly qoǵamdyq kózqaras 1994 jyly kóterilgen bolatyn. Sodan bermen qaraı, bul kókeıkesti bastama ondaǵan dóńgelek ústelder men ǵylymı konferensııalarǵa arqaý boldy jáne bul máseleni jan-jaqty talqylaý barysynda túıindelgen pikirler men usynystar árdaıym aqparat quraldarynda jarııalanyp otyrdy. Sosyn, olardyń basym kópshiligi álgi bastamaǵa qoldaý bildirdi.

Demek, osy ýaqytqa deıin tilge tıek bolyp kelgen kókeıkesti máseleniń pisýi ábden jetti jáne, eń bastysy, bizdiń qoǵam latyn grafıkasyna degen zamanaýı betburysqa eshbir asyǵyssyz ári tııanaqty daıyndalyp aldy. 
Osynyń nátıjesinde, ıleýi ábden qanǵan qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp, Prezıdent N.Nazarbaev qazaq tiliniń latyn grafıkasyna ótýi týraly naqty paıymyn 2012 jyly «Qazaqstan-2050 Strategııasy: qalyptasqan mem­le­ket­tiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaq­stan halqyna Joldaýynda alǵa tartqan bolatyn.

Endi mine, araǵa bes jyl salyp, Elbasy 2017 jylǵy Jol­daý­ynda Qa­zaq­stannyń úshinshi jańǵy­rýynyń bastalǵanyn jarııalady jáne tek jarııalap qana qoımaı, sol Jol­daýdy iske asyrýdyń naqty tetik­terin óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy men Bý­rabaıda «Habar» agenttigine bergen suhbatynda túbegeıli aıqyndap, memlekettik tilimizdiń latyn grafıkasyna kezeń-kezeńmen ótý joldaryn birjolata túıindep berdi. Sondyqtan Elbasynyń bul tııanaqty ustanymy kúlli halqymyzdyń kókeıinen shyǵyp, qoǵam tarapynan jappaı qoldaý tapty. 

Sosyn memlekettik tilimizdiń latyn grafıkasyna kóshýi týraly Prezıdent bastamasy jýyrda Parlamentte halyq qalaýlylary men belgili saıasatkerler, zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar, sarapshylar, til mamandary, qoǵamdyq uıym músheleri jáne jańa álipbıdiń jobasyn ázirlegen mamandar tobynyń qatysýymen ótken «Memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standartyn engizý máseleleri týraly» parlamenttik tyńdaýda da jan-jaqty qoldaý tapty. 

Dál osy tusta joǵaryda atalǵan baǵdarlamalyq maqalasynda qazaq tiliniń latyn grafıkasyna ótýin elimizdiń rýhanı damý jolyndaǵy tarıhı betburys ekenine ǵana nazar aýdaryp qoımaı, Elbasynyń aǵylshyn tiline de erekshe mán bergenin atap ótýdiń jóni bar. Sebebi, latyn grafıkasynyń aǵylshyn tilindegi nusqasynyń orfoepııalyq resýrstary men múmkindikteri óte mol, sondyqtan da ol resýrstar men múmkindikterdi búgingi kún tártibinde turǵan qazaq/latyn nusqasyn qalyptastyrýda jete paıdalaný qajet. Bul pikirdi men qazaq jáne aǵylshyn tiliniń kásibı mamany ǵana emes, sol tilderde sońǵy 50 jyl boıy, oqyp, jazyp, tyńdap, sondaı-aq leksııa oqyp júren ustaz ǵana emes, sonymen qatar ǵylymı-zertteý jumystaryma kúndelikti paıdalanyp júrgen, sondaı-aq qazaq jáne aǵyl­shyn tilderiniń grammatıkalyq, fone­tıkalyq, orfografııalyq zań­dy­lyq­tary men orfoepııalyq múmkin­dikterin biletin jáne olardy saraptap, salys­tyra alatyn lıngvıst ǵalym retinde aıtyp otyrmyn. Bul birinshiden.

Ekinshiden, Elbasynyń qazaq tiliniń latyn grafıkasyn qalyptastyrýda dıakrıtıkalyq belgilerden aýlaq bolýdy eskertýi óte oryndy. О́ıtkeni latyn grafıkasyn óz jazý júıelerine irgetas etip otyrǵan roman tobyndaǵy fransýz, ıspan, portýgal tilderi men german tobyna kiretin batys jáne shyǵys german jáne skandınavııa tilderinde, sondaı-aq keıbir slavıan tilderinde latyn tańbalarynyń asty-ústine qoıylatyn dıakrıtıkalyq belgiler shash-etekten, al aǵylshyn grafıkasynda olar joqtyń qasy. Tipti aǵylshyn tildi Word formatyndaǵy kompıýterdiń klavıatýrasynda dıakrıtıkalyq belgiler japsyrylǵan tańbalar atymen joq, ıaǵnı áripter tap-taza ornalasqan.

Úshinshiden, osy tusta basyn ashyp alatyn jáne bir túıtkil bar. Ol aǵylshyn tiliniń Word formatty kompıýter klavıatýralaryndaǵy apos­trofqa (’) qatysty. Sebebi apostrof­ty dıakrıtıkalyq belgi deýge múlde bolmaıdy, óıtkeni ol – aǵyl­shyn tilindegi táýeldik jalǵaýy­nyń nemese keıbir sózderdiń qys­qaryp qalatyn áripteriniń ornyna qoldanylatyn, sondaı-aq klavıatýra betinde qoljetimdi jerde jeke ornalasqan tolyqqandy tańba. Sondyqtan da bul tańbany (’) 1928 jyly qazaqtyń tuńǵysh dıplomaty Názir Tórequlov ózi usynǵan qazaq/latyn álipbıiniń nusqasynda jýan daýysty [a], [o], [u] dybystarynyń jińishke syńarlary retinde, ıaǵnı Aa, Oo, Uu áripteriniń [á], [ó], [ú] bolyp dybystalýyn qamtamasyz etetin eń yńǵaıly tetik retinde qoldanǵan bolatyn. Sondyqtan álgi tańba (’) qazaq/latyn álipbıiniń standart nusqasyna qabyldanar bolsa, Álim, ázázil, óndiris, ólke, únemshil, úndestik degen sóz­derdiń latyn grafıkasyndaǵy sıpaty Parlamentke usynylǵan nusqadaǵydaı, Aelim, aezaezil; oendiris, oelke; uenemshil, uendestik emes, A’lim, a’za’zil, o’ndiris, u’nemshil, u’ndestik bolyp tańbalanar edi.

Tórtinshiden, latyn grafıkasynyń brıtandyq nusqasy 2500 jyldyq tarıhy bar latyn álipbıiniń eń jetildirilgen úlgisi ekenin esten shyǵarmaǵan jón jáne osy úlgige negizdelgen zamanaýı kompıýterlerdiń tutynýshylarǵa klavıatýra aýmaǵymen ǵana shektelýge tolyq múmkindik beretinin eskergen abzal. Sosyn, bul turǵydan kelgende latyn álipbıiniń aǵylshyn grafıkasyndaǵy nusqasy Prezıdent nazar aýdaryp otyrǵan ustanymǵa da tolyq sáıkes keledi.

Besinshiden, latyn grafıkasynda bar bolǵany 26 árip bar jáne olardyń 6-y daýysty dybystardyń, al qalǵan 20-sy daýyssyz dybystardyń tańbalary. Solaı bola turǵanmen, búgingi tańda, álemniń júzdegen tilderinen engen kirme sózderdi qosa eseptegende 1,5 mıllıon sózdik qory bar jahandaǵy eń baı til sanalatyn aǵylshyn tilinde 44 dybys bar. О́ıtkeni latyn álipbıiniń aǵylshynsha nusqasyndaǵy áripter sóz ishinde turǵan ornyna qaraı, túrlishe dybystalady. Keıde jekelegen daýyssyz dybystardy tańbalaý úshin eki áripten turatyn dıgraf nemese úsh áripten turatyn trıgraf qoldanylady. Sondyqtan da, aǵylshyn grafıkasynyń orfoepııalyq resýrstaryn shegine jetkize paıdalana bilsek, olar qazaq tiliniń tól dybys­taryn ǵana emes, osy ýaqytqa deıin álem órkenıetinen qazaq tiline enip, sózdik­terimizde tirkelgen nemese bola­shaqta tirkeletin termınder men neolo­gızmderdiń quramyndaǵy dybystar­dy da buljytpaı, dál tańbalaýǵa qaýqarly.

Altynshydan, búgingi jahandaný zamanynda aǵylshyn tili BUU-nyń resmı tilderiniń biri ǵana emes, biregeıi, óıtkeni atalmysh alpaýyt halyqaralyq uıymnyń eń negizgi jumys tili de osy aǵylshyn tili. 

Jetinshiden, latyn grafıkasyna negizdelgen aǵylshyn tili ozyq ǵylym men bilimniń, zamanaýı ınnovasııalar men zamanaýı tehnologııalardyń, halyqaralyq kólik pen logıs­tıkanyń, halyqaralyq bankter men qarjy júıeleriniń, halyq­ara­lyq zańdar men konvensııalar júıe­siniń, mıllıondaǵan halyq­aralyq termınderdiń, sondaı-aq memleket lıderleri qatynasatyn ártúrli ha­lyq­aralyq sammıtterdiń jáne eń bastysy Internet pen aqparattyq kommýnıkasııa tehnologııalaryna negizdelgen mıllıardtaǵan tutynýshylardyń suranystaryn sanaýly sekýndtarda qanaǵattandyratyn Google, Yahoo cekildi zamanaýı izdeý júıeleriniń de, sonymen qatar búgingi tańdaǵy olımp basynda turǵan sıfrly tehnologııanyń da irgetasy. 

Segizinshiden, latyn grafıkasyna kóshý – búgingi tańda bizderde qol­danysta júrgen úsh deńgeıli, son­dyqtan da jypyrlaǵan tańbalarymen janardy sharshatatyn kompıýter klavıatýrasynan bir deńgeıli taza klavıatýraǵa kóshýdiń eń tóte joly. 

Sóz sońynda arnaıy jumys toby­nyń Parlament tyńdaýyna usy­nyp, talqyǵa túsken jáne aqparat qural­darynda jarııalanǵan qazaq/latyn álip­bıiniń jobasyna qatysty jeke pi­ki­rimizdi bildire ketsek artyq bolmas.

Birinshiden, resmı jumys tobynyń qazaq tili úshin latyn álipbıiniń 25 tańbasy da jetkilikti dep, klavıatýrada turǵan H tańbasyn esepten shyǵaryp tastaǵandarymen kelisýge bolmaıdy. Sebebi H tańbasy tek qana árip emes, ol – matematıka, fızıka jáne hımııa salasynda óte jıi qoldanylatyn Y, Z sekildi óte mańyzdy halyqaralyq tańbalardyń biri. Sosyn H tań­basynyń arıfmetıkadaǵy kóbeıtý nemese belgisizdik belgisi ekenin jáne latyn sanaý júıesindegi ondyqty bildiretin ári kúlli álem qoldanatyn tańba ekenin qalaısha nazardan tys qaldyrýǵa bolady? Olaı bola qalsa IX, X, XXI ǵasyr degen sanaý júıeleri qoldanystan qosa alastatyla ma? Sosyn He tańbasynyń Mendeleev tab­lı­sasyndaǵy 54-element – Kse­nondy bildiretin sımvol ekenin de umytpaǵan jón. Jáne bir dáıek – mynaý: X tańbasy Qazaqstannyń tarıhynda altyn árippen jazylatyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ataýynda turǵanyn esh ýaqytta esten shyǵarýǵa bolmaıdy.

Ekinshiden, aqparat quraldarynda jarııalanǵan qazaq/latyn álipbıiniń jobasyndaǵy [á], [ó], [ú], [ń], [ǵ], [ch], [sh], [j] dybystaryn tańbalaıtyn ae, oe, ue, ng, gh, ch, sh, zh sekildi (ishinde kózge qorashtaý kórinetini de bar) 8 dıgraftan bólek úsh tańbadan quralyp, bir ǵana dybys beretin sch syndy trıgrafty da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni búgingi tilimizde júrgen ashy, tushy, keshe degen sózderde kezdesetin [sh] dybysyn sh dıgrafyn eki qaıtara qosaqtap, ashshy, tushshy, keshshe túrinde tórt árippen tańbalaýdan góri aǵylshyn/latyn grafıkasynyń resýrsy bolyp tabylatyn sch trıgrafyn qoldanyp, aschy, tuschy, kesche túrinde, ıaǵnı úsh árippen tańbalaý áldeqaıda únemdi. Demek, bul resýrstyń da resmı jumys tobynyń nazarynda bolǵany lázim.

Úshinshiden, aǵylshyn grafı­ka­syndaǵy Y tańbasynyń qazaq/latyn nusqasynda Yy áripi men [y] dy­bysynyń balamasy retinde usynyl­ýyn tolyq qoldaı otyryp, sol tań­banyń, sonymen qatar daýysty dybystardyń aldy-artynda [ı] bolyp oqylatynyna nazar aýdarsaq, bul resýrsty da paıdalanýǵa bolatynyna kóz jetedi. Mysaly, Iаlta/Yalta; ıadro/yadro; ıaǵnı/yaghnj; Iаsaýı/Yasawj, ıapyr­maý /yapyrmaw nemese qoı/qoy; toı/toy; taı/tay; boı/boy; joı/zhoy sekildi mysaldar pikirimizdiń dáleldi ekenin baıqatady.

Tórtinshiden, aǵylshyn/latyn grafıkasynda [f] dybysy Ff tańba­symen de, PH (ph) dıgrafymen de tańbalanady. Alaıda PH (ph) dıgrafy, negizinen, aǵylshyn tiline grek tili­nen engen philosophy/fılosofııa, phe­nomen/fenomen sekildi sózderdi tań­balaý úshin qoldanylady. Bul úrdisti bizder saqtaımyz ba, joq pa, bul jaǵyn aqyldasa otyryp sheshý kerek.

Besinshiden, óz tilimizdegi [ý] degen dybys aǵylshyn grafıkasynda OO (oo) dıgrafymen tańbalanady. My­saly, taboo (tabý); tattoo (dene áshekeıi) degen sózder sonyń dáleli. Osyny eskere otyryp, qazaqtyń [ý] dybysyn Ww tańbasymen qatar, OO(oo) dıgrafymen de tańbalaýǵa bolatynyn nazarda ustaǵan artyq bolmas.
Altynshydan, aǵylshyn/latyn grafıkasynyń jáne bir resýrsyn, atap aıtqanda, ew dıgrafynyń [ıý] bolyp dybystalatynyn eskersek, Nıý Iork qalasynyń aǵylshynsha ataýyn qazaq/latyn grafıkasynda da eshbir ózgerissiz New York kúıinde qaldyra berýge de bolatyny kórinip tur.

Jetinshiden, qazaq tiline tán sıngarmonızm zańdylyǵyn negizge ala otyryp, búgingi tańda qoldanysta júrgen ámeńger, óleń, ótkel, kórkem, úlgi, shúıgin, tuǵyr, ulys t.s.s. kóptegen sózderdi latyn álipbıine kóshirer kezde sol kúıinde dybystaı­myz ba, joq álde tilimizdiń orfoepııalyq áýezdiligi men daýysty dybystar úndestigine negizdeı otyryp, ámáńger, ólóń, ótkól, kórkóm, úlgú, shúıgún, tuǵur, ulus sıpatynda usynamyz ba? Bul saýaldyń jaýaby da qazaq/latyn álipbıiniń standart nusqasyn bekitýden buryn, aldyn ala keńesip, túbegeıli túıindep alatyn másele.

Demek, Elbasynyń qaı turǵydan bolmasyn, asyǵystyqqa jol bermeı, resmı jumys tobynyń Parla­ment­ke usynǵan qazaq/latyn álipbıi jobasynynyń qanatqaqty nusqasyn kúlli qoǵamnyń talqysyna salyp otyr­ǵany beker emes. Endeshe, elimiz­diń rýhanı jańǵyrýynyń altyn arqaýy – tilimizdiń tabıǵı bolmysyn saqtap qalýǵa baǵyttalǵan jáne kóz ilespes jyldamdyqpen júıtkip kele jatqan órkenıet kóshinen elimizdiń qalyp qoımaýyn kózdeıtin taǵdyrsheshti máseleniń túıinin tarqatýǵa belsendi atsalysaıyq, aǵaıyn.

Ádil AHMETOV,
Reseı jáne Qazaqstan Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııalarynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor