Birazdan soń ańǵardaǵy Alataı qystaýyna jetip, Qaraqaba ózenin boılap joǵary júrgenimiz esimde. Mine, sol sátte betkeıdegi jartasta beınelengen boıjetkenniń sýreti kózimizge shalynbasy bar ma?! Ien taýdaǵy bul ne ǵajaıyp?.. Ony kim, qashan saldy? Tastaǵy osynaý qyz sulbasynyń astarynda qandaı qupııa jatyr? Mine, sol sátte biz osyndaı suraqtarǵa jaýap izdep, kóp ýaqyt daýlasqanbyz. Aýylǵa kelip qarııalardan surastyramyz dep júrgende attestatymyz qolymyzǵa tıip, oqýǵa attandyq. Sóıtip jartastaǵy qyz sýretiniń tarıhyna moıyn bura almadyq».
Avtor osyny baıandaı kelip, arada 50 jyl ótse de Altaıdyń Alataı ańǵaryndaǵy ózi kórgen ǵajaıypty áli de umytpaǵanyn, qazir basqa jerde turyp, ómir súrip jatsa da sol jumbaq jaıtty jıi eske alatynyn jazypty. «Oı salarlyq oqıǵasy bar hat eken», – degenbiz sonda biz oǵan ishteı. Sóıtkenbiz de redaksııalyq alqa múshelerinen pikir suraǵanbyz. «Izdep baryp kórý kerek. Tabylsa, aman-esen tursa ǵana eldi habardar etkenimiz jón shyǵar», – degen-tin áriptesterimiz. О́stip júrgende bıyl Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jaryq kórdi emes pe. Mine, sondaǵy: «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi», degen tujyrymdamalyq oıǵa baılanysty osydan bir jyl buryn gazet oqyrmany habarlaǵan joǵarydaǵy taqyryp boıynsha saparǵa shyǵýǵa týra keldi.
...Kólikte úsh adambyz. Atap aıtqanda: basylymymyzdyń Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha menshikti tilshisi Azamat Qasym men Kúrshim aýdandyq jer qatynastary bóliminiń basshysy Saıat Mádenov jáne osy joldardyń avtory. «Endi azdan keıin bizge taǵy bir adam qosylady, – dedi Azamat tolassyz jaýǵan jańbyrdan mıy shyǵa ezilgen jolǵa qarap qoıyp. – Ol – Tósqaıyń aýyldyq okrýginiń ákimi Álıjan Betkenbaev. Kónekózder baratyn jerimizdi biletin ári tastaǵy qyz sýretinen habary bar adam mine, sol kisi deıdi. Osydan eki apta buryn Álekeńniń ózimen de sóıleskenbiz. Belgisiz beıneni aǵamyz sońǵy ret 1989 jyly kóripti. Sodan bergi soıqan sýyqtar men qalyń qar kóshkinderinen aman qalsa, tabýǵa tıispin dep otyr».
Osylaı áńgimelesip kele jatqanymyzda taý etegindegi tuman arasynan Buǵymúıiz aýyly men onyń ber jaǵyndaǵy kópirde turǵan Álıjannyń sulbasy da kóringen. Jolbasshymyzben amandasyp, onymen aradaǵy az-kem tanystyqtan soń Saıat kólikti betkeıge burdy. Seriktesterimizdiń aıtýynsha bul HH ǵasyrdyń basyndaǵy birinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy orys-german maıdanynda qolǵa túsken tutqyndar kúshimen salynǵan joldyń basy eken. Súrleý soraby tar ári taıǵaq. Jańbyr sirkirep jaýyp tur. Toqtar emes. Tóńirekti qalyń tuman qymtap alǵan. Mundaı aýa raıy kezinde taýdy buzyp, tasty qashap jasaǵan myna qaptal joldyń ár múıisi men burylysynyń óte qaýipti ekenin eshkim aıtpasa da ishteı óziń sezip, túsinesiń. Soǵan qaramaı biz mingen «Nıva» kóligi órge qaraı tyrmysa jyljyp keledi. О́stip otyryp Tórqýys jaılaýyna jettik. Odan Dara ańǵaryn kóz ushynda qaldyryp, Alataı alqabyna aparatyn asýǵa da aıaq bastyq-aý!
...Etekke túsip, eski qystaýdyń janynan óte bergende, basyn Katon jaqtan alatyn Qaraqaba ózeni qaıtadan aldymyzdan shyqty. Taý ishin jańǵyryqtyra arqyrap-kúrkirep aqqan onyń doly ekpinine áreń shydas berip turǵan aǵash kópirge jaqyndaǵanbyz. Sol sátten bastap-aq jolbasshymyz Álıjannan maza ketti deısiz. Joldyń qos qaptalyna alma kezek kóz sala otyryp 4-5 shaqyrymdaı jer júrgen soń: «Osy jerge toqtańdar!» – dedi ol. Kólikten japatarmaǵaı túsken bárimiz tóńirekke kóz saldyq. Eshteńe kórinbeıdi. Álıjan bolsa oń jaqtaǵy múıiske baryp, sondaǵy jartas mańaıyn sharlap júr. «Osy jer sııaqty edi, – dedi bir mezette kúmiljı til qatyp. – Iá, tastaǵy qyz sýreti myna burylystan óte bergende birden kózge shalynatyn. Sońǵy ret, ıaǵnı, budan 28 jyl buryn kórgenimde osy mańaıda turǵan. Álde... ıá, álde... Ana bir jyldardaǵy qaharly qysta jaýǵan 2 metrlik qalyń qar kóshkini myna múıistiń bir bóligin opyryp túsirip, etekke alyp ketti me eken?..».
– Abyrjymańyz. Izdegen joǵymyz múmkin aldymyzda shyǵar. О́ıtkeni bul baǵyttaǵy jumysymyzdy jańa ǵana bastadyq qoı, – dedi Azamat.
– Iá, – dep qostadyq biz ony. – Úmitimizdi úzbeı, áli de ilgeri júrip kórelik. Tabylyp qalar...
Osyndaı oımen taǵy da eki kópirden óttik. Bir kezde ańǵardy azan-qazan etip aǵyp jatqan ózenniń jaǵalaýyndaǵy quz-qııanyń bári bitti. Jol endi alasa bel-belesterge ulasty. Sóıtsek bul Marqakóldiń Katonqaraǵaımen shektesetin eń shetki tusy eken.
Adasqanymyzdy bilip keri qaıttyq. Endigi bar úmit alǵashqy júrip ótken jol bóligindegi jaqpartastarda. «Baıqamaı ótip ketkenimiz joq pa? Saıdyń eki jaǵyndaǵy betkeılerge muqııat qarap otyraıyq», – deımiz birimizge birimiz. О́stip otyryp Álıjan alǵash aıaldaǵan, biraq eshteńe taba almaǵan baıaǵy múıiske keldik. «Osy jerde bolatyn. Kóktemgi qar sýynan qulap, myna kóshkinniń astynda qalmasa», – dedi kólikten túsken ol áý bastaǵy sózin qaıtalap. Sóıtti de jerge eńkeıe bastady. Oıy betkeıdegi syrǵyp túsip, jol jıeginde úıilip jatqan qalaqtastardy aýdarystyryp kórý bolsa kerek.
Osy mezette: «Áı! Biz izdep júrgen tastaǵy qyz sýreti tur ǵoı, áne!» – degen Saıattyń daýsy sańq ete tústi. Myna sózge senerimizdi de, senbesimizdi de bilmegen biz aldymen áriptesimizge qaradyq. Sodan soń baryp ol nusqaǵan jaqqa jasqanshaqtaı kóz tiktik. Bar oıymyz óz qulaǵymyzben estigen jaqsy habarmen júregimizdi jylytyp, odan týǵan qýanyshty ón boıymyzǵa óbektep ustap turý. Sóıtip úmit jibin úzip almaı, jan-tánimizben onyń shyndyqqa aınalýyn tileý. Osyndaı sezimmen joǵaryǵa qarasaq... O, toba! Jolbasshymyz aınalsoqtap júrgen jartaspen irgeles, biraq odan 25 metrdeı bıikteý tustaǵy qııada qalyń shashy ıyǵyn japqan, qynama beldi qamzoly bar dóńgelek júzdi boıjetken bizge qarap tur. Qyzdyń keskin-kelbeti men bolmys-bitimi aldymen tasqa ótkir aspap arqyly syzyq retinde salynǵan. Sodan soń baryp sol izdi boılaı aq jáne sary boıaý júrgizilgen.
Etekte turǵan biz mine, osyny kórip, kóńilge túıgennen keıin belgisiz beıneni ózimizshe alys-jaqynnan baıqap qaraı bastadyq. Sondaǵy anyq kóz jetkizgen bir nársemiz ol tastaǵy qyzdyń qaı jaǵynan barlap, baqylasańyz da adamǵa tike qarap turatyndyǵy der edik. Iá, oǵan 50 metrdeı qashyqtyqtaǵy jol ústinde turyp qarsy aldydan nemese oń jaq pen sol búıirden moıyn bursańyz, báribir sizge burylyp, janaryn tikteýmen bolady. Sodan soń betkeıdi qııalaı júrip otyryp, boıjetken beınelengen jaqpartasty fotoǵa túsirgenimizde, sýrettiń uzyndyǵy 1,5, eń jalpaq degen eni 0,5 metrge jýyqtaıtynyn bildik. Taǵy bir tańǵalǵanymyz, tastaǵy qyz sulbasynyń biz jaqyndaǵanda kómeski, buldyr tartyp, al etekke qaraı túsýge qam jasap alystaǵanymyzda, bar bolmysymen ashylyp, anyq kóringendigi boldy.
Nesin jasyraıyq, izdegen joǵymyz tabylyp, ony qaıta-qaıta kórip, san márte sýretke túsirgennen keıin ańǵardaǵy osy múıisten ketkimiz kelmeı-aq qoıǵany. Tańerteńnen beri nár tatpaǵanymyz esimizge túsip, kólemi kıiz úıdeı kári samyrsyn túbinde júrek jalǵaýǵa otyrdyq. «Sonda bul sýretti kim, qashan salǵan?» – deımiz jolbasshymyz Álıjannan syr tartyp. «Avstrııalyq tutqyndardyń biri, – dedi ol. – Ákem Karlhannyń aıtýyna qaraǵanda, patshalyq Reseı tusynda 1913-1914 jyldardan bastap Katon men Marqakól taýlaryn jıektep ótetin tas jol salý oılastyrylady. Muny júzege asyrý úshin oǵan jaýapty sheneýnikter Ertis ózenindegi keme barjasymen 2000 adamdyq jumys kúshin Boran aılaǵyna ákep túsiredi de Terekti qyratynan jumysty bastap kep jiberedi. Ishkertinnen, ıaǵnı Reseıdiń batys túkpirinen jetkizilgen bul adamdar birinshi dúnıejúzilik soǵysta qolǵa túsken miskinder edi. Olardy ishim-jem, qonalqalyq baspanamen qamtamasyz etý sol kezdegi jol qurylysyna jaqyn otyrǵan qazaq aýyldaryna júkteledi. Tutqyndarǵa dep daıyndalǵan kıiz úı, jappa jáne qoı-eshkilerdi lagerge alyp ketýge kelgen kezekti bir konvoıdyń quramynda avstrııalyq jigit bolady. Onyń kózi saıdaǵy bulaq basynda turǵan qazaq qyzyna túsedi. Jastyqqa tán ishki sezim bulqynysy ony keıin aýylǵa jıi alyp kele beredi. О́zi tutqyn, dini basqa jáne buryn-sońdy eshkim kórip-bilmegen bul beıtanys jannan el ish jııady. Sóıtip qyzdyń aýyly jol qurylysynan alys jerdegi taý baýraıyna qonys aýdarady. Jigit bolsa ǵashyqtyq seziminen aıyǵa almaıdy. Boıjetkendi únemi kóz aldyna elestetip, jumystan qoly qalt etkende, lagerdiń qarsy betindegi jartasqa onyń beınesin salyp qaldyrady».
– Sonda muny qaı kezde bolǵan oqıǵa dep paıymdaýǵa bolady?
– О́zińiz oılap qarańyz. Birinshi dúnıejúzilik soǵys 1914 jyly kúzge taman bastalsa, Batys maıdanynda qolǵa túsken tutqyndar ol kezde munda birden ákelinbegeni anyq. Sebebi jerdiń túbindegi Galısııa qaıda, qıyr shettegi Altaı qaıda? Soǵan qaraǵanda 1915-1916 jyldar shyǵar dep shamalaýǵa bolady.
– О́zińiz tastaǵy bul qyz sýretin qashan, qandaı jaǵdaıda kórgen edińiz? Ony sizge eń alǵash aıtqan kim?
– Ákem. Iá, myna jartasqa ákelgen de, kórsetken de sol kisi. 12-13-terdegi bala kezim bolatyn. Jaılaýdaǵy shopandar toıynan aralarynda bizdiń otbasy músheleri bar bir top adam qaıtyp kele jatqan. Solardyń ishinen aýdanda prokýror qyzmetin atqaratyn aǵaı ákeme qarap osy jerdi surady. Men eń alǵash belgisiz beıneni mine, sonda kórgenmin. Ekinshi ret 1989 jyly dep joǵaryda aıttym ǵoı. Ol kezde Semeı zooveterınarlyq ınstıtýty 4-kýrsynyń stýdenti bolatynmyn. Bir aılyq óndiristik tájirıbeden ótý kezinde Mońǵolııadan ózimizdiń M.I.Kalının atyndaǵy et kombınatyna mal aıdap ákelýge tıis edik. Sol tapsyrmamen shekaranyń arǵy betine baryp, odan aldymyzdaǵy sıyr tabyndary men qoı otarlaryn jaıa otyryp ilgeri jyljyp kele jattyq emes pe. Alataıǵa jaqyndaǵanda bala kezimizdegi kórgen jartas esime túskeni. Sonda myna múıisten ótip bara jatyp, jumbaq sýretti asyqpaı barlaǵanym bar. Sodan keıingi kelip turǵanym osy.
– Al ákeńiz... Karlhan aqsaqaldy aıtamyz da. Ol kisi ıen taýdaǵy bul beıneni qashannan beri biledi dep oılaısyz?
– Soǵystan keıingi bala kezinen. Qarııa qazir 77-de ǵoı. Eger aqsaqaldyń sol kezdegi balalyq shaǵyn shartty túrde 11-12-lerde edi dep alsaq, ol 50-jyldardyń basyna sáıkes keledi.
Áńgime aıaqtaldy. Sebebi bul taqyrypta endi Álıjannan suraıtyn eshteńe qalmaǵan sııaqty. Osyny oılaǵan biz qaıtýǵa jınaldyq. Júrip kelemiz. Aldymyzda jol... Taǵy da jol. Al kóńilimizde, ıá, kóńil túkpirinde tastaǵy qyz sýreti. Ol sonshalyq bir shedevr nemese kórkemónerdiń keremet klassıkalyq úlgisi emes. Bar-joǵy tas betine syzylǵan qazaq qyzynyń sulbasy. Ereksheligi – odan týǵan ádemi ańyz. Múmkin aqıqat ta bolar... Másele, sol áfsananyń Altaı aımaǵynda áli aıtylyp kele jatqandyǵy. Sodan soń, ıá, sodan soń onyń qundylyǵy bul jádigerdiń bir ǵasyr ýaqyt ótse de joıylyp ketpegendigi. Sóıtip búgingi kúnge jetkendigi. Bizdiń bilgenimiz ázirshe osy. Qalǵanyn osy maqalany oqyǵan el-jurt óz estigenderi bolsa tolyqtyra jatar dep oılaımyz.
Janbolat AÝPBAEV,
"Egemen Qazaqstan"
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany,
Tósqaıyń aýyly
