– Amankeldi Qurbanuly, aýyl sharýashylyǵynyń dástúrli salasynyń biri mal sharýashylyǵy. Onyń turaqty damýy, ishki suranysy men eksporttyq áleýeti sapaly jem-shóp bazasyna táýeldi. Sondyqtan mal azyǵy daqyldary ónimdiliginiń tómendeýi, zııankes-ter men túrli aýrýdan keletin shyǵyn jáne ekologııaǵa baılanysty topyraq qunarynyń tómendeýi sııaqty máselelerdiń sheshimin ǵylymı turǵydan qalaı tabýǵa bolady?
– Sýarmaly jerlerdiń sortańdanýy men qarashiriktiń tómendeýi topyraqqa tyńaıtqyshty esepsiz berý, drenaj júıesiniń buzylýy jáne sýarý rejimin durys paıdalanbaýdan týady. Sondaı-aq topyraqtyń tuzdylyǵyn joıýdyń belgili ádisteri – shaıý, gıpsteý, hımııalyq melıoranttarmen óńdeý ártúrli sebeptermen qoldanylmaı ketti. Búginde elimizde sortań jerlerdiń kólemi birneshe mıllıon gektardy quraıdy. Oǵan Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan jáne Almaty oblysy Balqash óńirindegi kúrish ósiretin aýyspaly egistikterdi jatqyzýǵa bolady.
Árıne tuzdy topyraq aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýge tıimsiz. Saldarynan aýyspaly egistik jerleriniń kópshiligi paıdalanýǵa jaramsyz bolyp otyr. Sondyqtan agroekojúıelerde organıkalyq tyńaıtqyshtardy qoldaný, fıtomelıorasııa ádisin júrgizý jáne atmosferalyq aýadaǵy bıologııalyq azottyń jınaqtalýyn retteý arqyly qunary tómendegen tuzdy topyraqty bıologııalyq melıorasııalaýdyń jańa ádisteri jasalynyp jatyr. Aıtalyq topyraqty qunarlandyrý tehnologııalarynyń ishindegi qoljetimdi ári ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz ádisterdiń biri – fıtomelıoranttardy qoldaný. Tuzǵa tózimdi fıtomelıoranttardyń ishinde burshaq tuqymdasqa jatatyn túıejońyshqanyń bolashaǵy zor. Bul ósimdik topyraq quramyndaǵy tuzdardy tamyry arqyly boıyna sińirip, topyraqtaǵy tuzdyń mólsherin edáýir azaıtady. Nátıjesinde topyraqta tirshilik etetin paıdaly mıkroorganızmderdiń kóbeıýine múmkindik jasaı otyryp, onyń bıologııalyq belsendiligin arttyrady. Onymen qosa, túıejońyshqanyń tamyrynda túziletin túınek bakterııalary aýadaǵy bos azotty óz boıyna sińirý arqyly topyraqta bıologııalyq taza azotty jınaqtaıdy. Túıejońyshqa sabaǵynyń boıy bıik, tamyry nyq, kólemi úlken jáne topyraqqa tereń boılaıdy.
Onyń kók balaýsasyn oryp alǵannan soń, topyraqta gektaryna 25-30 tonnaǵa deıin ósimdik tamyrynan jınalǵan organıkalyq zattar qalady. Bul mıkroorganızmderdiń kómegimen ydyrap, topyraqta qarashiriktiń túzilýine tikeleı áser etedi. Sondyqtan túıejońyshqanyń tuzdy topyraqtyń qunaryn arttyrýda múmkindigi óte joǵary. Osyǵan oraı, joǵaryda atalǵan sýarmaly aımaqtarda jońyshqa ósimdiginiń ornyna túıejońyshqa ósimdigin aýyspaly egistikke engizgen abzal.
– Bul búgingi ekojúıe úshin aıtarlyqtaı jańalyq eken. Jalpy, túıejońyshqanyń azyqtyq qundylyǵy qandaı?
– Sýarmaly egistikte bir vegetasııalyq kezeńde surypyna baılanysty gektaryna 350-den 800 sentnerge deıin kók balaýsa beredi. Alaıda, topyraq qunaryn arttyratyn fıtomelıorant jáne sapaly malazyqtyq daqyl retinde keń kólemde paıdalanýǵa, tuqym sharýashylyǵyn keńinen uıymdastyrýǵa kedergi keltiretin máseleler de joq emes. Sonyń biri tuqymdyq dánniń shyǵymdylyǵynyń tómendigi. Iаǵnı sebilgen dánniń 20-30 paıyzy ǵana ónedi. Al shyǵymdylyǵyn arttyrý úshin óndiriste jıi qoldanylatyn ádistiń biri – mehanıkalyq tásil, arnaıy mashınalardyń kómegimen tuqymnyń qatty qabyǵyn jarý, ıaǵnı skarıfıkasııalaý.
Bul jaǵdaıda tuqymnyń syrtqy qabyǵy arshylýmen birge ishki endospermderi zaqymdanyp, tuqym kóp jaǵdaıda ónbeı qalady. Osy oraıda, bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdary atalǵan ádisti almastyratyn, tuqymnyń shyǵymdylyǵyn jáne ónimin bıologııalyq jolmen arttyratyn «Fıtobasırın» atty tıimdiligi joǵary bıopreparat ázirlep, óndiriste paıdalanýǵa usyndy. Dándi seberde atalǵan preparatpen óńdese, bul ónip shyǵýǵa kedergi keltiretin syrtqy qatty sellıýloza qabyǵynyń ydyraýyna yqpal etedi. Iаǵnı dándi mehanıkalyq skarıfıkasııalaý ádisin tolyǵymen almastyrady. Ádette joǵaryda atalǵan bıopreparatpen óńdemeı sepken kezde gektaryna 18-20 kılo egilgen dánniń tórtten bir bóligi ǵana ónip shyǵady. Al «Fıtobasırın» bıopreparatymen óńdegen jaǵdaıda, shyǵymdylyǵy 80-90 paıyzǵa deıin artady. Tuqymdyq dánniń mólsherin gektaryna 18-20 kılo emes, onyń jartysy, ıaǵnı 10-12 kılo dándi seýip, joǵary ónim alýǵa múmkindik beredi. Taǵy bir eskeretin jaıt, túıejońyshqanyń sabaǵynda, japyraǵynda, gúlinde ıisi qolaısyz kýmarın alkaloıdy kezdesedi. Ásirese bul ósimdiktiń gúldený kezeńinde baıqalyp, jaǵymsyz ıisi men qyshqyl dámi úshin tórt túlik azyq retinde jemeı qoıady. Sondyqtan sharýa qojalyqtary kók balaýsasyn tez oryp alyp, keptirip, pishen daıyndaýǵa kirisedi. Biraq kepkennen keıin japyraqtary tez túsip, sabaqtary soıaý-soıaý bolyp qalady da, pishenniń quramyndaǵy paıdaly qorektik zattardyń mólsheri kúrt azaıyp, sapasy tómen deńgeıde bolady.
– Mal azyǵyn daıyndaý barysyndaǵy bul kemshilikterdi boldyrmaý amaly bar ma?
– Bul úshin ınstıtýtta ázirlengen «Kazbıosıl» bıopreparatyn paıdalanǵan jón. Iаǵnı túıejońyshqanyń kók balaýsasynan der kezinde súrlem jasaǵan durys. Súrleý kezinde mal azyǵy úshin paıdaly organıkalyq qyshqyldar, sút qyshqyldary túzilip, zııandy maı qyshqyldarynyń paıda bolýyna kedergi jasaıdy, daıyndalǵan súrlemniń sapasy artady, kýmarınniń mólsheri kúrt tómendep, jaǵymsyz ıisi joǵalyp ketedi. Sonymen qatar súrleýge túıejońyshqanyń alǵashqy jylynda birinshi jáne ekinshi orymyn, ekinshi jylynda birinshi orymyn paıdalanǵan durys. Sodan keıingi kúzgi orymdy tuqymdyq dánge qaldyrýǵa bolady.
Túıejońyshqa aýadan bıologııalyq azotty sińiredi. Biraq ózdiginen gektaryna 50-60 kılo azotty ǵana sińire alady. Bul mólsher joǵary ónim alýǵa jetkiliksiz, ıaǵnı aýyspaly egistikte túıejońyshqadan keıingi egiletin daqyldardy azotpen tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Osy rette biz túıejońyshqa daqylynyń tamyrynda bolatyn túınekti bakterııalar shtamdaryn bólip alyp, sonyń negizinde «Rızovıt-AKS» bıologııalyq preparatyn jasap shyǵardyq. Onyń tıimdiliginiń birden-bir dáleli topyraqta bir vegetasııalyq kezeńniń ózinde gektaryna 300-400 kılo bıologııalyq taza azottyń jınaqtalýy. Osynsha mólsherde topyraqta jınalǵan azot kelesi jyldary egiletin aýylsharýashylyq daqyldardyń da azotqa degen qajettiligin tolyǵymen qanaǵattandyrady. Iаǵnı, mıneraldy azot tyńaıtqyshtaryn paıdalanýdyń qajeti joq ekendigin dáleldedi.
Bıologııalyq jolmen topyraqtyń qunaryn arttyrý agrojúıede úzilissiz júrip otyratyn mıkrobıologııalyq prosesterdi rettep otyrýǵa negizdelgen. Demek bul ádistiń ereksheligi – ósimdik qaldyqtary arqyly topyraqqa tabıǵı organıkalyq zattardy engizý. Árıne sýarmaly aımaqtarda topyraq qarashiriginiń kúrt azaıyp, ekinshi ret tuzdanýyna qaramastan, elimizdiń ońtústigi men ońtústik-shyǵys óńirleri iri kúrish óndirýshi aımaqqa aınalyp otyr. Syrdarııa men Ile ózenderi shekaralas eldermen ótetindikten, jyldan jylǵa arnalaryndaǵy sýdyń kólemi azaıýda. Qazir osy óńirlerde sý tapshylyǵy sezilip otyr. Bul jyldan jylǵa qıyndaı túseri sózsiz. Al kúrish sýdy kóp mólsherde paıdalanady. Iаǵnı erte kóktemde dándi sepkennen bastap piskenge deıin 80-90 kúndeı sý astynda jatady. Bul daqyldy ósirýdiń ózindik quny da óte joǵary. Sondyqtan túıejońyshqanyń úlesin aýyspaly egistikte 30-40 paıyzǵa arttyrǵan abzal. Topyraqtyń qunarlylyǵy da edáýir artady, sý únemdeledi jáne sapaly mal azyǵy esebinde mal sharýashylyǵynyń da jańa baǵytta damýyna múmkindik jasaıdy.
– Instıtýt ǵalymdary jasaǵan «Polılaktovıt» preparaty týraly da aıta ketseńiz...
– Mal sharýashylyǵyn damytýda sheshimin tappaı otyrǵan máseleniń biri – jas tólderdiń ishek aýrýlary. Jańa týǵan tólderdiń ımmýndyq júıesiniń óz dárejesinde úlgermeı qalyptasýynyń saldarynan, ıaǵnı ishektiń juqpaly aýrýlaryn týdyratyn zııandy mıkroorganızmderdiń kóbeıýine baılanysty bastapqy aptada tólderdiń shyǵyny 30-40 paıyzǵa deıin jetedi. Ádette, bul ishek aýrýlaryn antıbıotıkterdiń kómegimen der kezinde emdeýge bolady. Biraq emdeýmen qatar bul antıbıotıkter ishektegi paıdaly mıkroorganızmderdi joıyp jiberedi de, kóp jaǵdaıda oń nátıje bere bermeıdi. Sondyqtan antıbıotıkterge balama retinde sút qyshqyly jáne propıonqyshqyly bakterııalarynyń assosıasııasynan turatyn bıologııalyq preparattar – probıotıkterdi paıdalanǵan tıimdi. Iаǵnı tórt túlik tólderiniń jáne qustardyń ishek aýrýlaryn (kolıbakterıoz, salmonellez, Nıýkasl indeti) aldyn alýǵa jáne emdeýge arnalǵan «Polılaktovıt» bıopreparaty óndiriske engizildi. Probıotıktiń emdik áseri, quramyndaǵy sút qyshqyly bakterııalary asqazan men ishektegi patogendi jáne shartty patogendi mıkroorganızmderdiń kóbeıýine jol bermeıdi. Sonymen qatar, tólderdiń asqazan-ishek joldarynyń fermentatıvti belsendiligin arttyra otyryp, aǵzanyń ımmýndyq júıesiniń qalyptasýyna yqpal jasaıdy, nátıjesinde tól basynyń 100 paıyzǵa deıin saqtalýyn qamtamasyz etedi.
Agroónerkásip keshenin damytýda ekologııalyq taza jáne sapaly ónimder, atap aıtqanda, aqýyzdyń negizgi kóziniń biri et ónimin óndirý óte mańyzdy. Ádette iri qaranyń eresegin 2,5-3 aı, bir jasqa deıingi tóldi 6-7 aı, 1,5-2 jyl aralyǵyndaǵy tóldi 3-4 aı bordaqylaıdy. Alaıda keıbir sharýa qojalyqtary iri qarany bordaqylaý merzimin gormondy preparattardy paıdalaný arqyly qysqartýǵa tyrysady. Saldarynan soıylǵan mal etiniń quramynda adam densaýlyǵyna zııandy gormon qaldyqtary paıda bolady. Buǵan qaýipsiz balama retinde aýylsharýashylyq maldarynyń asqazan-ishek joldarynda kezdesetin tabıǵı mıkroflora mıkroorganızmderiniń negizinde jasalǵan bıopreparattardy paıdalaný – negizgi talap. Osy rette ǵalymdarymyz ázirlegen propıonqyshqyly jáne sellıýlozolıtıkalyq bakterııalardan turatyn «Bentobak» azyqtyq qospasynyń fızıologııalyq jáne ekologııalyq mańyzy zor. Atalǵan bıopreparat qıyn qorytylatyn iri sabaqty mal azyǵynyń sińimdiligin arttyrýǵa, janýarlardyń asıdoz qaýpin tómendetýge jáne aǵzaǵa paıdaly V12 dárýmenin túzýge yqpal etedi. Oǵan qosa, bıopreparat quramyndaǵy bentonıt ýytty zatty óz boıyna sińirip alý qyzmetin atqarady. Nátıjesinde bordaqy maly orta eseppen táýligine 800-1200 grammǵa deıin salmaq qosady jáne mal azyǵynyń shyǵynyn 5 paıyzǵa azaıtady.
Bul jańa tehnologııalar elimizdiń 14 oblysynyń sharýa qojalyqtarynda joǵary tıimdiligin kórsetkendigin aıta ketkenimiz jón. Iаǵnı topyraq qunary men aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin arttyryp, tól basyn aman saqtaýda jáne bordaqylap, salmaǵyn arttyrýda qosar úlesi orasan zor. Sonymen qatar bizdiń otandyq bıopreparattar hımııalyq qospalardy tolyǵymen almastyra alady. Osylaısha elimizdiń otandyq taza bıopreparattarǵa suranysyn qamtamasyz etedi.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
