– Ǵalymjan Jarylqasynuly, Memleket basshysy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda elimizdiń jańa kezeńindegi damý joldaryn atap ótti. Osy keń kólemdi qujatta quqyqtyq-ekonomıkalyq damýdyń jańa úlgisin qurý qajettiligi men bes basymdyq jarııa etildi. Osyǵan toqtalyp ótseńiz?
– Joldaýdyń besinshi basymdyǵynda jeke menshikti qorǵaýǵa, zań ústemdigin jáne barlyq adamdardyń zań aldyndaǵy teńdigin qamtamasyz etýge, sondaı-aq sot júıesine senimdilikti arttyrýǵa jáne sýdıalardyń qyzmetine aralasyp, zańsyz yqpal etýge jol bermeýge baǵyttalǵan reformalardy jalǵastyrý týraly aıtyldy. Elbasy buryn da kúshti memlekettik bılik qurý qajettiligi týraly birneshe ret aıtqany belgili. Memleketimizde osy mindetti júzege asyrý sharttarynyń biri qoǵamda adam men azamattyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, demokratııalyq qaǵıdalardy qamtamasyz etý bolyp tabylady, sonymen qatar osy shart oryndalǵanda ǵana halyqtyń sot júıesine degen senimi artady. Al sot qoǵamdastyǵynyń barlyq qyzmeti Elbasynyń sot júıesin jańǵyrtý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa, sottyń halyqqa qoljetimdi jáne qarapaıym júıesin qurýǵa, kásibı sýdıalardyń korpýsyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
– Zańnan attap eshkim de asa almaıdy deımiz. Osy zańdylyqty saqtaýda sýdıaǵa eń basty qandaı qasıetter qajet?
– Sýdıalar táýelsizdigi men mártebesi zańmen belgilengen. Al sol zańnan attamas úshin de, árıne, eń birinshi adaldyq kerek. Qazirgi sýdıalardyń kózdegen maqsaty da, ustanǵan baǵyty da ádil bılik jolynda adaldyqqa berik bolý. Sýdıanyń sózi men isi adaldyqpen ushtasýy kerek jáne halyq aldynda ol qarapaıym bolýy tıis. Qazaq eli táýelsizdik alǵan alǵashqy kúnnen bastap elimizdiń sot júıesi óz aldyna erkindik aldy. Sot bıligindegi osy jaǵdaılar sýdıalardyń da, sot júıesiniń de mereıin ústem etti. Qoǵamdaǵy sottarǵa qatysty kózqarastardyń oń baǵa alýynyń ózi sýdıalardyń kúndelikti jumysynyń ýaqyt ótken saıyn ashyqtyq, jarııalylyq turǵysynda júzege asyrylatynyn kórsetedi. Qoǵamnyń damýyna baılanysty sýdıanyń biliktiligine, adamgershiligine, izgiligine qoıylatyn talaptar joǵarylady. Osy qaǵıda ár kezde – sýdıalyq korpýs qalyptastyrylǵanda, sot tóreligin júzege asyrǵanda, turmysta da ózekti bolyp tabylady. Sýdıa únemi el nazarynda bolǵan soń, ol kúndelikti ómirde, tipti demalys ýaqytynda da halyq ony árdaıym sýdıa retinde qabyldaıdy. Sebebi halyq arasynda sot bıliginiń bedeli bılerdiń kásibıligi men onyń adamgershilik bolmysy arqyly qalyptasady.
– Sýdıalar odaǵynyń kezekten tys VII sezinde sýdıalardyń qyzmeti men kúndelikti turmysynda olardyń júris-turysyn retteıtin jańa Sýdıalyq ádep kodeksi qabyldandy. Osy kodeks talaptaryna sáıkes, sýdıa óz laýazymynyń joǵary mártebesine laıyq bolýy jáne ádep normalaryn múltiksiz saqtaýy tıis. Munyń ádil sheshim shyǵarýǵa qandaı áseri bar dep oılaısyz?
– Sýdıa sot tóreligin júzege asyrý barysynda qoǵamnyń zań qyzmetkerleriniń adamgershilik jáne izgilik qasıetterine qoıatyn talaptaryn eskerýi qajet. О́ıtkeni sýdıa halyqtyń sot bıligine degen senimin nyǵaıtyp, óziniń júris-turysymen tártiptiń joǵary standarttaryna umtylýy tıis. Bul sýdıalardyń adal qyzmet atqarýyna kúsh beredi. Osy rette sot tóreligi degenimiz – sýdıanyń jáne sot organdarynyń árbir azamattyq, qylmystyq isterdi ádil sheshý úshin zańǵa negizdelgen obektıvtiligi, jan-jaqtylyǵy, beıtaraptylyǵy, ádildigi. Sondyqtan da, sýdıalarǵa qoıylatyn talap óte joǵary. Jazany jetkilikti deńgeıde shyǵarý úshin árbir sýdıanyń izgiligimen qatar, ol adamnyń janyn tereń túsinýi qajet. Sýdıalar ádil úkim shyǵaryp qana qoımaı, qoǵam aldynda jaýaptylyqty sezinip, óziniń joǵary mádenıetimen, ádebimen, jeke qasıetterimen barshaǵa úlgi bolýy qajet.
Sondaı-aq osy talaptardy qyzmet atqaryp júrgen sýdıalar ǵana emes, sonymen qatar otstavkadaǵy sýdıalar da saqtaýy tıis. Sýdıalar qyzmetten tys ýaqytta, adamdarmen qarym-qatynasta óz tártibine, júris-turysyna asa mán bergeni jón. Sýdıanyń el aldyndaǵy, Prezıdent aldyndaǵy jaýapkershiligi joǵary. Sot prosessi kezinde sotqa qatysýshylarymen qarym-qatynas jasamaýy, sot aktisi zańdy kúshine engenge deıin ony jarııalamaýy tıis. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», «Aǵaıynǵa burǵany bıdi qudaı urǵany» degen qanatty sózder qansha ýaqyt ótse de áli kúnge deıin ómir talaby ekeni daýsyz.
Sýdıalar zańdy bilip, qoldana alýymen ǵana emes, ulttyq salt-sana men dástúrdi de ustana otyryp, zańmen qatar onyń qoldanysyn jarastyra bilýimen de erekshelenýi tıis. Búginde sottar qoǵamdaǵy shıelenisti azaıtý, bitimgershilikke kelý, kelisim ıns-tıtýttaryn damytýǵa aıryqsha bet burdy. Daýdy sotqa deıin jetkizbeýdiń, sotqa deıingi rásimderdiń aldan ala sheshýdiń mol múmkindikterin maqsatty túrde paıdalana bastady. Sýdıa ádebi kodeksimen kózdelgen moraldyq-etıkalyq normalar men júris-turys erejeleri múltiksiz saqtalsa, qandaı da jaǵdaı bolmasyn, sot tóreligin júzege asyrý barysynda onyń obektıvtiligi men táýelsizdigine kúmán týdyratyn is-áreketterge jol berilmeıdi.
Árıne, adam taǵdyryna aralasyp, bılik aıtý úshin naǵyz zańger ári psıholog ta bolý kerek. Jalpy, sýdıanyń sóz sóıleýi men paıym-parasaty ózgelerge úlgi. Sýdıanyń mártebesi men qyzmeti «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańynda qaralǵan. Sýdıalar sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne tek Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sýdıalardyń mártebesi men táýelsizdigine nuqsan keltiretin zańdardy nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol berilmeıdi. Al osyndaı mártebege ıe bolǵan sýdıa árbir isti júreginen ótkizip, adal, ádiletti, qarapaıym, parasatty bolýy mindetti. Sýdıa qyzmette, úıde, tipti demalysta bolsyn, árqashan da kópshiliktiń aldynda júretin memlekettik qyzmetker. Dórekilik tanytpaý, daýys kótermeý, dúnıege qyzyqpaý men qatar, basqalardy muqııat tyńdaı bilý sýdıa úshin eń qajetti adamı qasıetter.
– Keıde sýdıalar tek qatyp qalǵan zańǵa ǵana súıenedi, sondyqtan shyǵarǵan sheshimderi de bir-birinen aýmaıdy dep jatady. Osy jaǵyna qalaı qaraısyz?
– Zań bárimizge ortaq. Zań aldynda bári teń. Sondyqtan sýdıa, aldymen el zańdaryn basshylyqqa alady. Demek, sýdıa isti qaraǵan kezde zań men, álbette, ishki jeke túısigine de súıene otyryp sheshim qabyldaıdy. Sot salasynda bedeli men abyroıyn asqaqtatý úshin ár sýdıa ar-ojdanyna, jeke adamgershilik ustanymy men antyna degen adaldyǵyna, moraldyq kelbetine daq túsirmeýge tyrysady. Bul, ári onyń bedeli men abyroıyn saqtaýy úshin de qajet. Ár sot prosesinde tarazyda adam taǵdyry turatyndyqtan, sýdıa oılanyp sheshim qabyldaıdy. Aıyptyǵa jaza belgilegen kezde, ony zań negizderine qosa adamgershilik ar tarazysyna salyp ólsheıdi. Qazirgi kezde kez kelgen sottyń veb-saıttarynda atqarǵan jumystary týraly málimetterdi alyp, ınternet arqyly sot aktilerimen tanysa alýǵa múmkindik bar. Munyń ózi sýdıanyń qyzmetiniń anyqtyǵy men ashyqtyǵyna jol ashady.
– Sot júıesine qatysty júrgizilip jatqan reformalar barysyna toqtalyp ótseńiz?
– Sot salasynda júrgizilip jatqan reformalardy basylymdarda, áleýmettik jelilerde jarııalaýy, olardy ǵylymı otyrystarda, dóńgelek ústelder men forýmdarda talqylaýy sýdıalyq korpýstyń, mamandardyń, azamattardyń osy jańalyqtardy tek jaǵymdy jaǵynan baǵalaǵanyn kórsetti. Qazaqstandyq zańnamalarǵa engizilgen birqatar ózgeristerge, jańa qaǵıdaly erejelerine sheteldik áriptester, mamandar men bizdiń elimizge quqyqtyq júıemen tanysý úshin keletin kóptegen delegasııalar da ońdy baǵa berdi. Jyldan jylǵa halyqtyń sot bıligine senimi artyp keledi, sońǵy jyldary sottarǵa talap-aryzdar kóptep túsýde, al elimizdiń azamattary ózderiniń daýlaryn tek sotta ǵana sheshýge tyrysady. Osy jaǵdaı sot tóreliginiń tıimdi qyzmet etetinin kórsetedi. Babalarymyz: «Bı tórttiń quly – adal eńbek, taza nıet, tereń oı, ádildik», «Álsizderge bolysý, qııanatqa qarsy turý, ádil bolý bıdiń azamattyq, adamdyq paryzy» degen ǵoı. Osy asyl sózderdi kúndelikti ómirimizde jáne sot tóreligin atqarý barysynda, zańdarmen qatar, árbir sýdıa negizgi qaǵıdattar retinde ustansa, sot júıesiniń bedeli budan da joǵary bolatyny jáne halqymyzdyń sotqa degen senimi arta túseri sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
