Sýret SNN jańalyq portalynan alyndy
Al Jazeera-nyń habarlaýynsha, daýys berý dúısenbi kúni jergilikti ýaqyt boıynsha 16:00-de aıaqtalǵan. Referendýmnyń qorytyndysy aldaǵy 72 saǵat ishinde anyqtalady. Iraktaǵy Kúrdter terrıtorııasyna taraıtyn Rudaw TV arnasy daýys berýge halyqtyń 78 paıyzy, ıaǵnı 5 mıllıonǵa jýyq elektorat qatysqanyn málimdedi.
Daýys berý bıýlleteninde «Kúrdistan aımaǵyn jáne onyń syrtyndaǵy kúrdistandyq jerlerdiń táýelsiz memleket bolýyn qalaısyz ba?» degen suraq kúrd, arab, túrik jáne assırııa tilderinde qoıylǵan.
Al Jazeera agenttigi Kúrdterdiń referendýmda táýelsiz el atanýdy qoldap shyǵatynyn paıymdaıdy. «Degenmen, bul birden Iraktan bólinip shyǵýdy bildirmeıdi. Kúrdistan jergilikti bıligi (KJB) partııasynyń AQSh-taǵy ókili Baıan Samı Abdýl Rahman nátıje Irak úkimetine qajetsiz bolǵanymen, halyqtyń qalaýyna kóngen kúrd basshylary úshin tıimdi ekenin aıtady», – deıdi Al Jazeera.
Baıan Samıdiń sózine súıensek, kúrd halqy referendýmǵa mańyz berip otyr. Sonymen qatar, ol halyqtyń kelissózderge ázir ekenin aıtady ol. «Biz Iraktaǵy ne Kúrdistandaǵy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýdy qalamaımyz... Alaıda bizdiń maqsatymyz Iraktaǵy Kúrdistannyń táýelsizdigin jarııalaý», – deıdi Baıan Samı Al Jazeera-ǵa bergen suhbatynda.
Kúrdterdiń táýelsizdikke talpynysyn kórshi memleketter qoldap otyrǵan joq. Irak premer-mınıstri Haıder ál-Abadı referendýmdy Konstıtýsııaǵa saı emes dep málimdep, nátıjesi qandaı bolǵanyna qaramastan kelissózder júrgizbeıtinin habarlaǵan-dy.
Kúrdistannyń egemendigine kórshi Túrkııa men Iran da qarsylyq kórsetip otyr. BBC-diń aqparatyna súıensek, Túrkııa men Iran óz aýmaqtarynda kúrd halqynyń azattyq kúresi tutanyp ketýinen qaýiptenedi. Qazirgi tańda Anadoly topyraǵynda 14 mıllıonǵa jýyq kúrd halqy meken etedi. Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan eldiń tutastyǵyna qaýip tóndiretin kez kelgen áreketke tyıym salatynyn jetkizdi. Anadoly agenttigi taratqan aqparatqa súıensek, Syrtqy ister mınıstri Mevlıýt Chavýsoǵlý Kırkýk aýmaǵyndaǵy túrikmenderge zorlyq kórsetilse, qarýly kúshterdiń basyp kirýge ázir ekenin habarlaǵan. Premerdiń pikirinshe, «múıiz suraımyn dep júrip qulaǵynan aırylyptynyń» keri kelip, kúrdterdiń qazirgi avtonomııalyq quqyqtary shektelýi múmkin.
AQSh ta kartada Kúrdistan memleketi paıda bolýyna qarsy. Euronews amerıkalyqtardyń bul qadamyn aımaqtaǵy eń senimdi áriptesi Irakty álsiretip almaýymen túsindiredi. Taıaý shyǵysta kúrdterdi qoldap otyrǵan Izraıl ǵana. Eldiń premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý olardyń áreketin «jeke memleket qurý jolyndaǵy zańdy áreket» dep esepteıtinin tilge tıek etken-di. Euronews arnasy Izraıldiń qoldaýyn kúrdter men evreıler arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaýymen baılanystyrady.
Kırkýktaǵy ıraktyq kúrd ókili saılaýdan shyqqan soń sııa jaǵylǵan saýsaǵyn kórsetip tur. CNN cýreti
BUU da aımaqtaǵy jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirip, referendýmnyń sońy aımaqtyń turaqtylyǵyna qaýip tóndirý múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Al Jazeera-nyń habarlaýynsha, BUU bas hatshysy Antonıo Gýterrısh Irak pen Kúrdistannyń jergilikti bıligin máseleni kelissózder men dıalog arqyly sheshýge shaqyrǵan.
Qazirgi tańda soltústik Iraktaǵy kúrdterdiń avtonomııalyq quqyǵy bar. Sonymen qatar, olar ózderiniń parlamentin saılap, zań shyǵaratyn jáne bilim salasyna qatysty sheshim qabyldaıtyn múmkindikke ıe. Aımaqtyń qazirgi prezıdenti Masýd Barzanıdiń ókilettigi eki jyl buryn aıaqtalǵan bolatyn. Alaıda Taıaý shyǵystaǵy turaqsyzdyqtyń kesirinen onyń basshylyǵy uzartylǵan-dy. LSE ýnıversıtetiniń zertteýshisi, ǵylym doktory Zeınep Kaıa Euronews arnasyna bergen suhbatynda aımaqtyń saıası shıeleniske tap kelgenin aıtady. «Kúrdistandaǵy ekonomıkalyq daǵdarystan keıin Masýd Barzanıge degen senimdilik azaıdy. Sondyqtan, egemendikke umtylý qadamy halyq aldyndaǵy onyń mártebesin ósiredi. О́ıtkeni, Irak áskeri olardy qorǵaı alǵan joq jáne kúrdterdiń qıynshylyqqa dýshar bolýyn Baǵdad bıliginen kóredi», – deıdi Zeınep Kaıa.
The Guardian gazetiniń pikirinshe, kúrdterdiń azattyq talpynysy túsinikti. Basylymnyń pikirinshe, olardyń dáleli aqylǵa qonymdy. «Daýys berý – Barzanı myrzanyń óz halqy aldyndaǵy abyroıyn ósiredi, alaıda maqsatyna qalaı jetetini belgisiz. Ańsaǵan armanynan bas tartýdyń quny arzanǵa túspeıdi. Áli de shıelenisten shyǵatyn jol da, ýaqyt ta bar. Endeshe, ony asa uqyptylyqpen qoldaný kerek», – deıdi The Guardian basylymy.
Kúrdterdiń egemendik jónindegi referendýmy qanshalyqty zańdy? BUU Jarǵysy men Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq pakti kez kelgen halyqtyń saıası kózqarasy men ustanymyn jarııalaýǵa múmkindik beredi. Qysqasha aıtqanda, kez kelgen ult ózara referendým ótkizip, memleket atanýǵa quqyly. The Independent gazetiniń paıymdaýynsha, mundaı árekettiń sońy zańdyq turǵydan qarama-qaıshylyqqa ákelip soǵady. Aımaqtyń memleketke aınalýy ózi ornalasqan eldiń egemendigi men tutastyǵyna nuqsan keltiredi. Sondyqtan, eshqandaı halyqaralyq uıymdar aımaqtyń negizgi ıesiniń ruqsatynsyz jarııalanǵan memlekettiń egemendigin moıyndaı almaıdy.
Máselen, Shyǵys Tımor Indonezııadan, Ońtústik Sýdan memleketi Sýdannan, Erıtreıa Efıopııadan táýelsizdigin alǵanda ózara kelissózder júrgizilip, egemendik jarııalaýǵa negizgi memleket ruqsat bergen bolatyn. Shotlandııa Ulybrıtanııadan bóliný jóninde referendým ótkizgende «Tumandy Albıon» daýys berýge qarsylyq kórsetken joq. Sonymen qatar, terrıtorııanyń memleket atanýy úshin BUU-nyń el dep tanýy kerek. Kúrdistandaǵy ahýalǵa kelsek, Irak tarapy referendýmdy moıyndaǵan emes. Endeshe, daýys berý nátıjesine qaramastan kúrdterdiń egemendigi qanshalyqty jappaı moıyndalýy belgisiz.
