Búginde qazaq áıelderi arasynan shyqqan tuńǵysh gobelenshi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bátıma Záýirbekovanyń esimi tek otanymyzǵa ǵana emes, shetelderge de tanys. Túrkııada tipti «Bátıma hanymnyń qyzdary» deıtin termın de qalyptasqan. Biz belgili tulǵamen áńgimelesýdiń retin onyń Astanada ótken kórmesi kezinde taptyq.
– Bátıma apaı, keıingi kezderi sizdi sırek kóretin boldyq qoı. Kórmeńizdi de kóp ótkizbeısiz. Munyń bir sebebi bar ma, álde ataq-abyroıǵa bólengen soń sýretshilerdiń ózin kórsetýge qyzyǵýshylyǵy báseńdeı me?
– Bul qyzyq suraq eken. Sýretshiler degendi de astyn syza aıtyp otyrsyń-aý. Sýretshiler basqa óner ıelerimen salystyrǵanda buıyǵylaý keletini de ras. Kóbinde bizdiń ózimiz emes, jasaǵan jumystarymyz «sóıleıdi» ǵoı. Dese de óz ýaqytymda óner adamy retinde jaqsy baǵalandym, jan-jaqty tanyldym dep oılaımyn. Jastar ósip keledi. Olarmen jaǵalasa bermeýdi de jón kóremiz. Osy kezge deıin 15 ret kórme ótkizippin. Onyń 11-i shetelderde, tórteýi óz elimizde boldy. 2005 jyly osynda uıymdastyrylǵan kórmeme 500-den asa adam jıylǵan. Kórmeden bir aı buryn qalada bılbordtarym ilýli turdy. Telearnalardyń jýrnalısteri de nasıhattap baqty. Munyń bári jarnamanyń arqasy. Ras, bul joly jarnama jaǵy onsha eskerilmegen sııaqty. О́z basym kórme ótkizýge kóp daıyndalamyn. Oǵan 5-6 jyldaı ýaqyt jumsaımyn.
– Sizdi «qazaq gobeleniniń anasy» deıdi...
– Stýdent kezimde ustazdarym Salıhıtdın Aıtbaev pen Toqbolat Toǵyzbaev ekeýi de «Bátıma, seniń tústerdi kórý qabiletiń jaqsy, sýretshi bolýyń kerek» deıtin. Onda qyzdar arasynan sýyrylyp shyqqan sýretshiler az bolatyn. Aısha Ǵalymbaeva men Gúlfaırýz Ismaıylovanyń dáýirlep turǵan shaǵy edi. Al Aqyrap Qudaıbergenov esimdi ustazym jumystarymdy «qoldanbaly ónerge jaqyn» dep baǵalap, gobelenniń qyr-syryn úırenýge shaqyrdy. 1969 jyly ýchılısheniń «Bezendirý» fakýltetin bitirerde sol kisiniń aıtýymen osy salanyń bilgiri Qurasbek Tynybekovten gobelen toqý tehnıkasyn úırendim. Onyń janynda otyryp bir apta jumys istedim, ıaǵnı tájirıbelik sabaq aldym. Jalpy, ol gobelen toqý óneri elimizde damı qoımaǵan kezeń-tuǵyn. Qazaq qyzdary arasynda birinshi bolyp osy kásipti meńgergendikten, «gobelenniń anasy» deıtin shyǵar? Áıtse de basa aıtatyn nárse, egiz ónerdiń irgesin ajyratpaı sýretshilikti de qatar alyp kele jatyrmyn. Toqıtyn kompozısııalarymdy aldymen maıly boıaýmen salyp alamyn.
Gobelen óneri elimizde 1970-1990 jyldar aralyǵynda jaqsy damydy. Iri-iri memlekettik tapsyrystar osy kezeńde tústi. Mysaly, Almatydaǵy «Qazaqstan» qonaqúıiniń foıesine gobelen toqý úshin arnaıy tapsyrys aldyq. Ony eki jylda bitirdik. «Bir orys, bir qazaq» deıtin saıasat edi ǵoı. Áriptesterimiz Iаrema, Nıkolaevamen birge Qurasbek ekeýmiz «Qazaqstan kempirqosaǵy» atty jumysty abyroımen aıaqtadyq.
– Gobelenmen kóp jyldan beri aınalysyp kelesiz. Qazirgi kezde bul óner qanshalyqty bıikke shyqty? Toqýdyń tehnıkasyna, ereksheligine qatysty ne aıtar edińiz?
– Gobelen toqý – erekshe óner. Qıyndyǵy «ınemen qudyq qazǵandaı». Kóz maıyńdy taýysyp otyryp toqıtyn bolǵan soń 1 mm qısaıtyp jiberýge qaqyń joq. Meniń 25 jylda jumystarym 400-den asqan bolar. Tek bir jumysty bitirýge ǵana jyldar ketedi. Keıbireýler on jyl toqýy múmkin. Ol endi sheberlikke, mashyqqa baılanysty. Italııa men Fransııada gobelenniń shpaler deıtin túri bar.
Sheberler bir jylda 1 sharshy metr ǵana toqıdy. Kádimgi mýlına mashına jibimen toqylatyn sol dúnıeler mýzeılerde turady. Al ózime keler bolsam, qazir kóbinde shákirtterime úıretip júrmin. Men eskızin jasap berem, olar toqıdy. Aralarynda jeke kórmelerin ótkizip júrgenderi de bar.
– Tehnıkalyq jaǵy qıyn shyǵar? Al ıdeıa she? Túrli oılardy tutas kompozısııaǵa jınaqtap berý týraly aıtsańyz. Qandaı baǵytta jumys isteısiz?
– Árıne, ıdeıa eń birinshi orynda turady. Sondyqtan eskız jasaý ońaı emes. Eskızdi maıly boıaýǵa kóshirip, sodan keıin gobelenge aınaldyram. Osylaısha sýretshilikti de ǵumyr boıy qatar alyp kele jatyrmyn. Meniń keıbir jumystarymdy abstraksııalyq baǵytta dep baǵalaıtyndar bar eken. Mende sharttylyq joq. Eń birinshi qaǵıdam – óner týyndysy sulý bolýy kerek. Oıý-órnek kompozısııalaryna mán beremin. Zamanaýı stılmen salýǵa tyrysamyn. Múmkin sol keıbireýlerge abstraksııa sııaqty kórinetin shyǵar. Áıtpese shetelge elikteýdi óz basym qup kórmeımin. Shyǵarmashylyqta ulttyq boıaý qanyq bolýy qajet. Shetelge shyǵarsań da ulttyq naqyshtaǵy dúnıelerge qyzyǵýshylyq joǵary bolady. О́z basym jumystarymda oıý-órnekti kóp paıdalanamyn jáne boıaýdyń alýan túrin qoldanǵandy unatamyn. Mysaly, gobelen toqyǵanda 5-6 jipten bir ǵana qanyq tús shyǵarýǵa da nemese 30 jipten 150-ge deıin tús shyǵarýǵa da bolady. Boıaýdy qoldana alsań, ol da bir sheksiz álem.
– Shetel demekshi, Túrkııada «Bátıma hanymnyń qyzdary» degen ataý qalaı qalyptasty?
– 1997-2000 jyldar aralyǵynda Túrkııada turdym. Ol jaqqa barýymnyń ózi bir hıkaıa. Álgi ataýǵa qatystysyn aıtaıyn. Sol jaqta bir galereıamen kórme ótkizý týraly kelisim-shart jasasqanbyz. Galereıa basshylyǵy menen kóbinde natıýrmort pen peızaj salýymdy surady. Onyń aldynda bul jaqta adamdar beınelengen kartınalar ótpeıdi degendi estigenbiz. 35 jumys jasadym. Kóbi sol natıýrmort pen peızaj. Biraq jumystar birkelki bolmasyn degen nıetpen arasyna bir qyzdyń sýretin qostym. Naǵyz qazaq qyzynyń beınesin jasaǵan edim. Tabıǵı sulý dene bitimine jan dúnıesiniń sulýlyǵy úılesken sol beıneniń bolmysynda ulttyq ereksheligimiz, ıaǵnı qazaq qyzyna tán uıańdyq, ónegelilik, arlylyq, ımandylyq kórinis berýine kóbirek kúsh jumsap jibergem. Sol portret kórme ashylmaı jatyp satylyp ketipti. Galereıa basshylyǵy «biz klıentterimizdi kórme bas-talmaı turyp eki saǵat buryn shaqyramyz», dep túsindirdi. Jalpy, sodan bastap qazaq qyzynyń beınesin kóp jasaıtyn boldym. Túrkııada «Vakko» deıtin iri kompanııa bar. Sol jyldardaǵy prezıdenti 80-niń shamasyndaǵy qarııa kisi edi. О́zi TMD elderiniń sýretshilerin jaqsy kóretin. Ol da meniń jeke kórmemdi ótkizdi. Sol kórmeden keıin Túrkııada beıneleý óneri áleminde «Bátıma hanymnyń qyzdary» deıtin ataý paıda boldy.
– Aqyry shet jaǵasyn shyǵardyńyz ǵoı. Túrkııaǵa barýyńyzdyń hıkaıasyn aıta ketseńiz. Ol jaqta gobelen ónerine degen kózqaras qandaı?
– О́zińiz bilesiz, 90-shy jyldardyń ortasy qıyn kezeń boldy ǵoı. Sonda da bizdiń, ıaǵnı sýretshilerdiń shetelderge issaparlary sırek te bolsa bolyp turatyn. О́z basym úsh ret Fransııaǵa bardym. 1996 jyly Prezıdenttiń rezıdensııasy salynyp jatty. Men dızaıner retinde qatystym. Dál sol jyly mınıstrliktiń uıymdastyrýymen Túrkııada kórme ashtyq. Birde meni bir túrik bıznesmeni izdep júrgenin ózimizden barǵandardyń biri aıtty. Kartınalarymdy satyp alǵaly júrgen shyǵar dep oıladym. Sóıtsem ol maǵan basqa usynys aıtty: «Siz osynda kelińiz. Jastarǵa, oqýshylarǵa myna ónerińizdi úıretińiz. Biz sizge jaǵdaı jasaımyz», dedi. «Gobelendi úıretińiz» dedi ǵoı qysqasy. Biraq men elge baryp otbasymmen aqyldasýym qajet ekenin túsindirdim. Almatyǵa kelgen soń joldasyma aıttym. Seıitqalı ózi qyzmet atqaratyn oqý ornynyń rektoryna baryp jaǵdaıdy túsindirdi. Rektor oǵan ruqsatyn bergen soń, biz otbasymyzben Túrkııaǵa kettik. Endi eń qyzyǵy, bizdi shaqyrǵan bıznesmen «bizde ǵımarat daıyn emes» dep biraz sozbalaqtap júrdi. Ol jaqta gobelendi kópshilik túsinbeıdi eken. Sondyqtan maıly boıaý-men salynǵan kartınalarmen kórmeler ashýyma týra keldi. Túrkııanyń mádenıet mınıstrliginiń usynysymen uıymdastyryldy alǵashqy kórmem. Sosyn maǵan qaıta-qaıta tapsyrys berýshiler kóbeıip ketti de, álgi shaqyrǵan adamǵa barǵym da kelmeı qaldy.
– Qazir she? Qazir sizdiń týyndylaryńyzǵa tapsyrys kóp túse me? Kartınalaryńyzdy negizinen kimder satyp alady?
– Eldegi jaǵdaı belgili ǵoı. Qarapaıym adamdardyń kartına satyp alýǵa shamalary kele bermeıdi. Qaltaly adamdardan tapsyrys túsip turady. Meni jaqsy biletin adamdar ózderi izdep taýyp, buıymtaılaryn aıtady. Otbasymyzben Almatyda turǵanymyzben, Astanaǵa da kelip-ketip júrem. Mundaǵy páterde de biraz jumystarym bar. Ol jumystarǵa bir týysymyz «menedjerlik» jasaıdy. Jalpy, men ózim tynysh otyra almaıtyn adammyn. Tabıǵı talantyńdy maldanyp, jalqaýlyqqa salynsań, jetistikke jetý joly qıyndaıtynyn ómirde kóp kórdim. Biraq endi qazir jastyq shaqtaǵydaı jatpaı-turmaı eńbektenýge densaýlyq ta syr bere bastady. Sonda da ár kúnimdi bosqa ótkizbeýge tyrysyp júrmin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
