Kópten beri aıtylyp kele jatqan áıgili Tumar patshaıym týraly kórkem fılm túsirý jumysynyń daıyndyǵy aıaqtalýǵa taıaý. Bul kúni «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń aýmaǵynda «Tumar» tarıhı týyndysynyń basty róline úmitkerler arasyndaǵy kastınginiń eń sońǵy kezeńi – beınesynaq ótkizildi. Tumardyń róline tańdalatyndardyń biri, shashyn jaıyp, ústine shartty túrde shekpen-shalbar kıip, tas-túıin urysqa kirgen Almıra Tursynbaeva kamera aldynda qylyshyn kezenip turyp ór daýyspen ekpindetip túrik tilindegi mátindi aıtty da, shamasy, Kır bolýy kerek, shette turǵan dýlyǵaly jaýyngermen az-kem semserleskennen keıin, ózine qaraı julqı tartyp, tizerletken kúıi qyl moınyna qylyshyn kóldeneń saldy...
Ssenarıı mátininen alynǵan «qıyqty» QazUÝ-diń ótken jylǵy sulýy asqan qabilet tanytyp oınamasa da, ójettigi, ótkirligi syrtyna tepken arý boıynda aktrısalyq ónerdiń buǵyp jatqanyn, osy shaǵyn úzindisi arqyly basqa qyzdarǵa salmaqty básekeles bola alatynyn baıqatyp úlgerdi. «Tomırıs úshin týylǵan» dep tańdaı qaqtyratyn beıneni tańdaý túsirý tobyna ońaı soqpaı turǵanyna osy joly shyn kózimiz jetti. Endi she, basty úmitkerlerdiń qatarynda elimizdiń eń tanymal aktrısalary Qarlyǵash Muhametjanova, Ásel Saǵatova, Arýjan Jazylbekova, Bıbigúl Súıinishalına, Kámshat Joldybaevalar baq synaǵan. Túsirý alańyndaǵy Tursynbaevanyń kirpik qaqqanynan bastap ár qozǵalysyna deıin qalt jibermeı qadaǵalap turǵan tilshiler beınesynaq aıaqtala sala, fılmniń rejısseri Aqan Sataevty jan-jaqtan qorshap, qaýmalap aldy. Suraq kóp. Qalaı bolǵanda da, bul saıda sany, qumda izi joq bolyp umytyla salatyn qatardaǵy kóp fılmniń biri emes, uly dalanyń aty ańyzǵa aınalǵan Tumar patshaıymy týraly týyndy. Fılmde tulymshaǵy jelbiregen kishkentaı qyzdan aıbyndy jaýyngerge aınalǵan, jaqyndarynan aırylyp, satqyndardan óshin alǵan jáne saq taıpalaryn óz bıligi astynda biriktirgen arýdyń taǵdyry el tarıhymen birge óriletin bolǵandyqtan, bolymsyz detal, eleýsiz shtrıhyna deıin beıjaı qaraı almasymyz anyq. Mahabbat pen óz halqynyń táýelsizdigi úshin sol zamandaǵy eń qııametti soǵysta Parsy ımperııasynyń patshasy Kırǵa toıtarys bergen Tomırıstiń ulylyǵy fılmde qalaı kórinis tabady? Ideıa avtory ári fılmniń bas prodıýseri Álııa Nazarbaeva osy usynysyn Aqan Sataevqa aıtqanda, tarıhı týyndy túsirýden tájirıbe jınaqtap qalǵan rejısser kóp oılanbastan qabyl alǵan kórinedi.
Kıno ujymdyq jumys bolyp sanalatyndyqtan, BAQ ókilderimen bolǵan brıfıngte A.Sataev janyna búkil túsirý tobyn shaqyryp aldy. Ssenarıı avtory Tımýr Jaqsylyqov, kostıým jónindegi sýretshi Ásel Shalabaeva, kastıng-dırektor Jaına Ábdıeva, trıýktardy qoıýshy Jaıdarbek Kúnǵojınov jáne fılmniń ǵylymı keńesshileri óz mindetine oraı túrli saýaldarǵa jaýap berdi.
«Fılm tarıhı shyndyqpen qanshalyqty úılesim tabady?» «Kórkem týyndynyń ssenarııin jazatyn adamnan eshqashan absolıýtti shyndyqty talap etýge bolmaıdy. Sebebi, bul kórkem týyndy. Ázirge bizdiń Tomırıs týraly biletinimiz ejelgi grek jazbalarymen ǵana baılanysty. Onda da Gerodottyń aıtqanyna súıenemiz. 2600 jyl buryn mynaý jerdiń betinde saqtyń eri ǵana emes, áıeli de batyr bolǵan etnıkalyq top bolǵanyn urpaqqa aıtyp, amanattaý. Mine, fılm osy týraly bolmaq. Al oqıǵalar men detaldar ár avtordyń sýretteýinde ártúrli jazyla beredi. Tipti kerek deseńiz, bázbir avtorlar «Tomırıs degen áıel bolmaǵan, ol Gerodottyń oıdan qurastyrǵan oqıǵasy» deıdi. Kim bilsin? Bastysy, tarıhı jazbalarda batyr áıeldiń beınesi bar, ol kele-kele ádemi ańyzdarǵa ulasqan. Al muny eshkim de joqqa shyǵara almaıdy». «Fılm qaı tilde túsiriledi?» «Túsirý toby aqyldasa kele, fılmdi qazaq tilinde de emes, oryssha da emes, kóne túrki tilinde túsirýdi josparlap otyrmyz. Til turǵysynan Mel Gıbsonnyń «Apokalıpsısine» uqsas bolady. Mindetti túrde eki tilge de aýdarylady». «Basty rólderge tańdaý qashan aıaqtalady?» «Kastıng áli de júrgiziledi. Keıipkerlerdiń tek túr-turpaty men boı-symbatynyń ǵana kelisti bolýy az, qylyshtasý, sadaq atý, beldesý, tóbelesý, atpen shabý sekildi tolyp jatqan júktemelerdi J.Kúnǵojınovtyń toby qarasha aıynyń sońyna deıin synap baıqaıdy». «Tomırıstiń róline ázirge qansha qyz baq synady?» «Bıylǵy jyldyń mamyr aıynan beri kastıng úzdiksiz júrgizilip keledi. Qazaqstannyń búkil qalalaryn aralap shyqtyq. Jalpy, fılmdegi barlyq rólder úshin kastıngke 10 000-nan astam qazaqstandyq qatysty. Onyń ishinde 3940 adamnan anketa kelip tústi. Tumardyń róline 16 jastan asqan 200-den artyq qyz úmitker boldy. Eki kezeńniń irikteýinen keıin 80 qyz qaldy. Al búgingi beınesynaqqa 20 qyz jetti. Osy jıyrmanyń ishinde jalǵyz arýdyń ǵana baǵy janady. Ázirge kim ekeni belgisiz». «Bizdiń dáýirimizge deıin ómir súrgen jaýyngerlerdiń kıimi kınoda qalaı kórinis tabady?» «Fılm kompıýterlik grafıkanyń kómegine kóbirek júginetinin osy bastan aıtqymyz keledi. Buryn kınostýdııada sol zamanǵa qatysty (b.d.d.VI ǵasyr) fılmder túsirilmegen, sondyqtan barlyq kostıýmder men rekvızıtter jańadan daıyndalady. Kostıýmderdi fabrıka emes, qolóner sheberleri daıyndaıdy. «Fılm qaıda túsiriledi? Arnaıy dekorasııa quryla ma?» «Tumar patshaıym týraly fılm, negizinen, osy «Qazaqfılm» ishindegi pavılondarda túsiriledi. Vavılonnyń dekorasııalary dál osy alańqaılarda jasalady. Keıbir túsirilimder Almaty oblysy, Zarechnyı aýylynda, Býrabaıda, Baıanaýylda, Shonjydaǵy sor men taqyr jerlerde, sondaı-aq áktasty taýlary bar Aqtaýda da júrgiziledi».
Bıylǵy jyldyń jeltoqsan aıynda bastalatyn túsirý jumysy keler jyly aıaqtalyp, tusaýkeseri 2018 jyldyń jeltoqsan aıyna josparlanǵan.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
