Atam zamannan halyqtyń ıgiligine aınalǵan bul kendi aımaqty talaı aqyn jyrǵa qosyp, talaı jazýshy shyǵarmasyna arqaý etti. Bul óńirge jaratylys erekshe jomarttyq tanytyp, bólekshe bolmys syılaǵandaı.
Moıyndaý kerek, qoınaýyna qut daryǵan qazaq dalasyna, onyń jaratylys syılaǵan en baılyǵyna kóz alartqandar buryn da bolǵan, qazir de az emes. Ortalyq Qazaqstandaǵy qazba baılyqtyń mol qory, ǵalamat qazynasy orys kópesteriniń uıqysyn buzdy. Bul HH ǵasyrdyń basy bolatyn. Kónekózderdiń aıtýynsha, bul óńirde ol ýaqytta nebári úsh kásiporyn jumys istedi. Onyń ózi ilkide usaq-túıek óndirispen aınalysty. Sonyń alǵashqysyn Ýshakov degen kópes satyp alsa, Qarqaralyǵa jaqyn mańdaǵy ken ornyn Popov ıelendi. Arqa qazaqtary ony qazaq qyzyna úılengendikten Popoý dep atap ketti. Ol tegin qazba baılyqty ıgerýge alǵashqy bolyp kelgen Tom gýbernııasynyń kópesi bolatyn. Berikqara ken orny ashylǵannan keıin bul jerde básekelestik órbidi. Qaraǵandyǵa jaqyn ornalasqan Spassk iske qosylsa, kelesi jyly Ýspen kenishi órken jaıdy. Artynan Qyzylespedegi qorǵasyn-kúmis zaýyty jumys isteı bastady. Al Keńes ókimeti tusynda bul kásiporyndar jańasha sıpat aldy. Sol kezeńde Balqash qurylysy búkil Odaqqa máshhúr boldy. Jumysy kúrdeli de aýyr júrgenimen, qajettiligi men mańyzdylyǵy ólsheýsiz edi. Balqash mys kombınatyn salýǵa jergilikti jumysshylar kóptep tartyldy. Búginde olardyń urpaqtary atalarynyń osyndaı tarıhı oqıǵaǵa atsalysqanyn maqtan etedi. Olardyń esimderi shejire betterinde óshpesteı jazylyp qaldy. О́ıtkeni Balqash mys kombınatynyń Keńes odaǵy kóleminde teńdesi joqtyǵy óz aldyna, ol eldi mys tapshylyǵy men shetelge táýeldilikten qutqardy. Sol ýaqytta bir ataqty ǵalymnyń oǵan «Eýropada teńdesi joq ken orny» dep baǵa bergeni aıtylady.
1934 jyly Balqash mys zaýyty jobasy, 1935 jyly qalanyń jobasy bekitildi. Shartarapty jańǵyrtyp Qońyrat kenishi ashylǵany jergilikti qazaqtarǵa qýanysh syılaǵanymen, onyń túpki maqsaty áli oryndalmap edi. Balqash kóliniń jaǵasyndaǵy eki alańǵa ýaqytsha salynǵan tájirıbe zaýytynda jas ınjenerler 1800 ret tájirıbe jasap, 1935 jyly 19 naýryzda Qońyrat keninen qara mysty tuńǵysh ret bólip aldy. Bul tarıhı jańalyq Balqash qurylysyn kúrt jandandyryp, qalanyń irgesiniń tez kóterilýine tikeleı yqpal etti. Qurylys jumystary qaýyrt júrdi. Jan-jaqtan mamandar tartyldy. Basqa da oblystardan Balqash qurylysyna 450 mamannyń ákelinýi istiń ońtaıly sheshilýine aıtarlyqtaı múmkindik týǵyzdy. Eńbek maıdanynda myńdaǵan qala eńbekkerleri onyń ishinde ásirese áıelder eren erlik úlgilerin kórsetti. Soǵys jyldarynda mys zaýytynda 2875 áıel eńbek etti. Soǵystan keıingi kezeńde de qazaq jastary Almaty, Qaraǵandy, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Novosibir joǵary oqý oryndaryn bitirip, ınjener, geolog, muǵalim, dáriger mamandyqtaryn ıelenip, ózderiniń úlesterin qosty.
Balqash kóli demalys pen saıahat úshin biregeı oryn. Munda jyl saıyn elimizdiń ár túkpirinen myńdaǵan adam kelip demalady. О́ńir – ári jyly, ári kún sáýlesi kóp túsetin tabıǵaty jaǵynan Qazaqstandaǵy tartymdy jerlerdiń biri. Shóldi bolyp keletin qýań dala kól tabanynan nár alady. Bul aımaq óziniń ásem kórinisimen, erekshe ósimdikter jáne janýarlar dúnıesimen belgili. HH ǵasyrdyń 50-jyldaryna deıin bul jerdi jolbarys ta mekendegen. Balqashtyń aqbalyǵy men onyń alabuǵasy halyqaralyq Qyzyl kitapqa engizilgen. Ońtústik Balqash jaǵasyndaǵy qamys toǵaı arasyn, ózen jaǵalaýlaryn jyl saıyn myńdaǵan qus mekendeıdi. Solardyń arasynda memleket qorǵaıtyn jıyrmadan astam túri bar. Bul jerde qaban, qundyz, kıikter kóptep sanalady.
Osylaı bir kezderi qazaq aýyldary ǵana qonystanǵan Balqash búginde adam tanymastaı ózgerdi. «Oıynda balyǵy, qyrynda kıigi» urpaqqa azyq bolǵan qasıetti óńiri tek qana óz elimiz emes shetelge de keńinen tanyldy. «Elý jylda – el jańa» deıdi qazaq. Al seksen jylda qalanyń adam tanymas-taı ózgerýi – zańdylyq. Búginde Balqashqa kórgen kóz súısinedi. Biz ony árqashan jaqsy kóremiz ári maqtan tutamyz.
Tileýǵalı QYShQAShBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
Qaraǵandy oblysy
