Túsingen adamǵa artyq ta emes, kem de emes, ekeýi de bir jerden shyǵyp, júrek sazy, júrek sózi bolyp qana bólinetindeı kórinedi.
Shadyman kóńildi, qasiret-qaıǵyny, qabyrǵaǵa batar qazany, jaýǵa qaırat qylar rýhty kúımen jetkizgen baba ónerin búgin shyn uǵa alamyz ba? Erterekte bir aqsaqal kúıdiń sazyna berile otyryp, bir tusyna jetkende: «bala ketti, bala ketti» deıtin kórinedi. Bul áldeqandaı bir otyrysta kúıdi túsinýden qalǵanymyzdy ózek etip, qamyǵyp otyrǵanda aıtylǵan sóz bolatyn. Artyq aýyz maqtansyz, «bittik, tozdyq» deıtin góı-góısiz sózimizdiń shyndyǵy aqıqatqa jaqyn ba dep alań qylamyz. Joshy hanǵa habar jetkizgen Ketbuǵanyń qobyzy qorǵasyn jutsa da túsinetin tyńdarmanyn tapqan baqytty aspap eken ǵoı. Kúımen qusyn uıyqtatqan, naryn ıdirgen, jaýyn jeńgen baba óneri umyt qalmaı búginge jetipti. Endi sony túsinip, túısinip, erteńge jetkizý kúıshi, oryndaýshy qaýymǵa – murat.
«Saı-súıegińdi syrqyratyp, qabyrǵańdy qaıystyrar azaly sazdary zar zaman syrlarynyń shermende áýenimen, jigerińdi janyp, namysyńdy qaırar serippeli serper sazdary ereýil ádebıettiń ýytymen, ýaıymmen qosa qýanyshty da beıneleıtin oı-tolǵam sazdary aǵartýshy kezeń ádebıetiniń parasat-paıymymen tereń qabysatyn» shyǵarmashylyqtyń ıesi Qurmanǵazynyń ózi alaı-dúleı kúnderdi bastan ótkere júrip, shákirt kórip, ónerin ónege, mura etip qaldyrypty. Qurmanǵazynyń kúıshilik mektebi – neshe zaman ótse de qazaq kúı óneriniń azyǵy. Dına, Mámen sııaqty shákirtteri sol ónerdi bizge jaqyndatyp ákelse, odan beri Qalı Jantileýov bolyp jalǵasypty.
1902 jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Qamyssamar aýylynda dúnıe esigin ashqan Qalı Jantileýovtiń týǵanyna 115 jyl. Keńes úkimeti ornap, temir qursaýly bıligin bekitken tusta «qaıtkende qazaq qalady qazaq bolyp» deýmen shermende kúıge túsken, onysyn syrtqa bildirmeı, júregimen ǵana ezilip, joǵyn túgendep, barynyń berekesin tabý úshin kúsh jumsaǵan asyl perzentterdiń eńbegi zaıa ketpepti. Onsyz da jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Alash úkimetin quryp, qazaqty derbes el etemiz degen qaımaqtarymyz jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵannan keıin asa saqtyqpen qımyldaǵan az ǵana qaıratty top endi ol qaqpanǵa túspeýge barynsha tyrysypty. Qazaq mýzykasynyń jaýharlaryn jınap, ǵylymı túrde júıelegen Ahmet Jubanov endi ulttyq orkestr qurý úshin qazaq jazırasynan óner júırikterin izdepti. О́tken ǵasyrdyń ekinshi shıreginde qazaq rýhanııatynyń úlken jańalyǵy bolǵan sol sletti Ahmet Jubanov bylaı dep eske alady: «1934 jyly saratan aıynyń ishinde Almatyǵa qazaqtyń halyq kórkemóner qaıratkerleriniń birinshi toby shaqyryldy. Jaıyqtan, Elekten, Syrdan, Esil, Nura, Ertisten, Ile, Shýdyń boıynan ánshi, bıshi, taqpaqshy, aqyn, dombyrashy, qobyzshy, sybyzǵyshy, syrnaıshy jınaldy. Bir jumadaı óner jármeńkesi bolyp, toptyń qorytyndy konsertinde joǵaryda aıtylǵan ónerpazdardan óz betimen qurylǵan kishkene dombyra orkestri shyqty. Qazaq tarıhynda birinshi ret dombyranyń bas qosyp kúı tartqanyn kórgen halyq máz-meıram boldy. Dý qol shapalaqtap, sońǵy kúıdi qaıta tartqyzdy. «Dombyra, qobyzdan eshnárse shyqpaıdy, bulardy jıyp qoıyp, balalaıka, mondolınalarǵa kóshý kerek» dep júrgenderdiń aýzyna qum quıyldy...».
Qalı osy slette bas báıgeni ıelinip, Qurmanǵazy orkestrinde konsertmeıster bolyp qurmet demalysyna shyqqansha qyzmet etti. Jappas Qalambaev, Dáýlet Myqtybaevtarmen qatar Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestrin qurýǵa erekshe atsalysty. Jambyl atyndaǵy fılormonııanyń da negizin qalasty.
* * *
Baıdyń malyn baǵyp júrip, Kenjeǵara degen dosy ekeýi alma kezek kúı tartysady eken. Uzaq-sonar shabysqa ketip, kúıdiń lázzatyna berilip, tipti, maldarynan aıyrylyp qala jazdaıdy. Ashýǵa mingen baı bireýin qýyp, ekinshisiniń dombyrasyn syndyryp tynady. Mámenniń shákirtteri Toǵabaı men Jumataı eń alǵash kúıge baýlyp, dombyranyń qyr-syryn úıretedi. Keıin Mámenniń ózimen tanysyp, sabaq alady. Ol týraly Qalı Jantileýov óz esteliginde: «Mámen kúıshi ár úıdiń qadir tutar, syımen qarsy alar qonaǵy bolatyn. Birde joly túsip, bizdiń úıge kelgeni bar. Mámen kelgesin kórshi-qolań, týma-týystar da jınala qalady. Olardyń armany – kúı tyńdaý. О́zi de qolqa saldyrmaıtyn adam eken, bir mezgilde aǵyl-tegil kúı nópiri bastalyp ketti. Bar yntam aýyp, dúnıeniń bárin umytyp, erekshe bir hálge tústim. Tuńǵysh ret kúıdiń jáı ǵana dybys qosyndysynan turatyn dúnıe emes, adamnyń jan júregimen tildesetin ózgeshe bir qudiret kúshtiń bar ekenin túsindim. Osydan keıin meniń kóńilimde kúrt ózgeris paıda boldy. Mámenniń kúıleri kúndiz esimnen, túnde túsimnen shyqpaıtyn kúıge tap boldym. Basqa dúnıeniń bárin esh qyzyqtamaı, tek qana Mámenniń dombyra tartysyn kóksep turatyn kúıge dýshar boldym. Ne mal sýaryp, ne túzdiń basqa bir sharýasyn jaıǵap júrgende Mámenniń kúı tartqan saryny qulaǵyma keledi. Degbirim qalmaı dedektep úıge jetemin, Mámen joq bolyp shyǵady. Osy jaıdy ákem sezip júrgen eken. Bir kúni bir atyn erttep, meni mingestirip, Mámenniń úıine keldik. Mán-jaıdy estip bilgen soń Mámen: «E, balanyń dombyraǵa zeıini aýǵan eken, yntasy sýymaı turǵanda ákelgeniń jón bolǵan» dedi kúıshi» dep eske alypty.
Alty jasynda ájesi Aıbolsyn taqtaıdan úsh buryshty dombyra jasatyp berip, Nurtaza degen naǵashysy ónerge baýlıdy. Toǵyz jasynda Tólesh deıtin aǵasy ózi úıretken kúılerdi jaqsy tartqany úshin qara dombyrasyn syıǵa tartypty. 12-13 jasynda qazirgi Taıpaq aýylyna, ol kezde «Andreı bazary» dep atalǵan jerge Ýaqap ekeýi taılaqqa mingesip baryp, ony sol bazarda satyp tuńǵysh res kostıým kıipti. Sondaı kóńildi sátte bazarǵa aq ingen jekken arba kiredi. Arbanyń ústindegi bıdaıyq shópke tekemet jabylǵan, ústinde maldasyn quryp, úkili dombyra ustaǵan Dına otyrady. Arbany jetektegen adam sondaǵy bir baıdyń úıinde Mámen men Dınanyń kúı tartysy bolatynyn habarlap, bazardy aınalyp shyǵady. Sol keshte Ýaqap ekeýi sol kúı tartysqa kýá bolǵan eken.
Darıǵa, sonda taǵdyrdyń ózi Qalıdy qaıta-qaıta qara dombyramen qaýyshtyrypty. Álsin-álsin Qurmanǵazynyń shákirtterimen jolyqtyryp, baba ónerin mıras etip alýyn násip etipti. Búgin oılasaq, adam qansha qalasa da, oryndalmaıtyn armandar Qalıdyń ózin qýyp júrip taýypty. Pende balasy qansha shyr-pyr bolyp izdese de, taptyrmaıtyn baq qusy Qalıdyń basyna izdep júrip qonypty.
* * *
Ahmet Jubanovtyń pikirinshe, kúıshilerdiń sany qandaı kóp bolsa, oryndaý ádisteri de sondaı kóp. Qazaqstannyń batys aımaǵynyń ózinde tórt túrli oryndaýshylyq dástúr bar eken. Olar: Qurmanǵazydan, Dáýletkereıden, Abyldan, О́skenbaıdan qalǵan oryndaýshylyq dástúrler. Qurmanǵazynyń ózi jıhangez adam bolǵandyqtan shákirtteri de kóp, oryndaýshylyq dástúri de keńinen taraǵan. Qalı Jantileýov osy oryndaýshylyq dástúrdiń túlegi, sheberi. «Qurmanǵazy dástúrinde dombyranyń barlyq tehnıkalyq, dybystyq múmkindigin túbine deıin paıdalandy deýge bolady. Dybystyq dep otyrǵanymyz dombyranyń óz dybysyn mýzykanyń «júrisine» qaraı asa únemdi paıdalaný. Ásirese bul dástúr legi oń qoldyń shyntaǵyn tek dombyranyń túbin qysyp otyrý úshin emes, keı kezderi fortepıanonyń pedaldary esebinde paıdalanady. Kúıdiń boratqan dybys kerek jerinde oryndaýshy shyntaqty kóterip jiberedi de, al dybystyń baıaý shyǵarý kerek kezinde jańaǵy shyntaqpen dombyranyń túbin basqan kezde tunshyǵa, fortepıanonyń sol jaq pedali sııaqty bolady. Bul ádis tek Qurmanǵazy dástúrinde bar, basqa eshkimnen biz osy kúnge deıin kórgenimiz joq. Shyntaqtyń bulaı paıdalanýyn birinshi ret Almatyǵa alyp kelip kórsetkender marqum Ýaqap Qabıǵojın, Tólegen Arshanov, Qalı Jantileýov bolatyn. Osy kúnge deıin Qalıdyń dombyra tartysyn zerttegen adam onyń osy bir ádisti jaqsy paıdalanatynyn kóredi» (Ahmet Jubanov).
«Qalekeńniń erekshe bir qajetti jerinde bolmasa, qoly dombyranyń qaqpaǵyna tımeıdi. Qos ishektiń dybysyn álgideı taza, móldir, jumsaq shyǵarady. Yrǵaǵy ózgerip otyratyn «Aqpaı», «Bulbul» sııaqty kúılerdi tartqanda, Qalekeńniń daýyldy dabyldan jaıma-shýaq maıda syzylǵan sulý áýenge sheber aýysqanyn estigende, janyń súısinedi» deıdi Muhambet Elemesov.
Al Qarshyǵa Ahmedııarov: «Kóben kórip, qolmen ustatqan bir jaıtty aıtqym kelip tur. Ol Qalekeńniń oń qolynyń qaǵys sheńberiniń úlkendigi. Biraq qansha qolyn (ampýlıtýdasy) joǵary, tómen sermegende de kúıdiń jelisiniń buzylmaýy. Osy aıtylǵan jaǵdaılardy Qalekeńshe meńgerip oınasa, kúıdiń bolashaǵynyń janǵany dep eseptegen jón» depti.
Qalı Jantileýovtiń oryndaýshylyq sheberligin kásibı túrde baǵalaǵandardyń pikirine qulaq qoısańyz, kúı óneriniń, sheberliginiń shyńyna ondaı shyqqan bireý bar ma dep kúmándanyp qalasyz. Álbette, bar. Ábishshe aıtqanda, qazaq ózinde bardy ıa kóz tıedi dep, ıa sóz bolady dep jarqyratyp kórsete bermeıtin halyq. Sondyqtan nebir júırikterimizdi keıinnen tanyp, tamsanyp jatsaq, onymyz tanı almaǵanymyzdan emes, minezimizdegi uıańdyqtyń bir joly sııaqty qasıetimizden eken.
Ahmet Jubanovsha aıtqanda: «Adaı», «Terisqaqpaı» sııaqty kúılerdi áli kúnge deıin Qalıdyń ózindeı eshkim tarta almaıdy desek, ótirikshi bolmaıdy ekenbiz»;
A.Zataevıchtiń aıtqanyndaı: «Onyń oryndaýyndaǵy «Jiger» kúıi – bul mýzyka tereń tuńǵıyqqa malynǵan pafosty, qýatty maǵynaly saz áli kúnge deıin dombyra múmkindiginiń shynaıy shyńy bolyp qalady» eken.
* * *
Ult pen ulys jaralǵaly beri árqaısysynyń ózine tán dini, tili, minezi, óneri, salt-dástúri bar eken. Qazaqty qazaq etip turǵan osy asyl tirekterimiz bolsa, sonyń ishinde kúı óneriniń de bolashaǵyn aıqyn etken, qazirgideı rýhanı asharshylyqqa tap bolýdan saqtanyp otyrǵan sátimizde baǵytymyzdan jańyldyrmaıtyn rýhanı tiregimizdiń biri bolyp Qalı Jantileýov tur. Ultymyzdyń ómirinde óner sańlaqtary ótse, keıingi bizdi tamsandyraıyn dep ótken joq. Al biz she, keıingiler mura etip alyp qala alatyndaı bir dúnıe tyndyryppyz ba? Endeshe olardyń óneriniń muraty ultty saqtaý, bizdi baptaý eken. Babymyzdy eńbekten, baǵymyzdy Qudaıdan kórermiz. Al ult muraty jolynda Qalı Jantileýov sekildi daralardyń ómiri bizge qashan da úlgi ornyna júrmek.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
