Ásirese jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikke Qazaqstannyń qosqan úlesi aıtarlyqtaı. 1991 jyly el táýelsizdigin alǵanda onyń qaraýynda álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq qarý áleýeti boldy. El basshylyǵy sanaly túrde 1200-deı ıadrolyq oqtumsyqtan bas tartty. Bul qadam Qazaqstannyń álemdik qatynastardaǵy strategııalyq durys sheshimi boldy.
Birinshiden, álemdik basym ıadrolyq derjavalar AQSh, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jańa ǵana ómirge kelgen jas memlekettiń ıadrolyq derjavaǵa aınalýyn qalaǵan joq. Iаdrolyq klýbtyń aıaq astynan keńeıýin álemdik beıbitshilikke qaýip dep eseptedi. Sondyqtan Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqta ızolıasııaǵa túsý qaýipinen saqtanýy qajet bolady.
Ekinshiden, qýatty ıadrolyq áleýeti qaýipsiz deńgeıde ustap turý, ıadrolyq qarýdy jańartyp otyrý úlken qarjyny jáne arnaıy mamandardy qajet etti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elde bul ekeýi de joq bolatyn.
Úshinshiden, Qazaqstandaǵy ıadrolyq qarý el qaýipsizdigine qyzmet etken joq. Ol kelmeske ketken Keńes Odaǵynyń strategııalyq maqsattaryna jumys istep kelgen-di. Iаdrolyq zymyrandar NATO blogyna kiretin memleketterge qarsy baǵyttaldy. Eldegi ıadrolyq qarý Qazaqstannyń geosaıası maqsattaryna qyzmet ete almaıtyn. Sol sebepti Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa degen ishki de syrtqy da múddeliligi bolǵan joq.
Tórtinshiden, Qazaqstan Prezıdenti 1991 jyldyń 29 tamyzyndaǵy Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgonyn japqan bolatyn. Halyqtyń ózekjardy talabyna saı, bul sheshimge ıadrolyq qarýlardyń saqtalýy múldem sáıkes kelmeıtin edi. Polıgonnyń jabylýy odan keıin elden ıadrolyq qarýdyń shyǵarylýy álemdik qoǵamdastyq aldynda Qazaqstandy beıbit ómirdi jaqtaýshy, beıbitshilik úshin kúresýshi jas memleket retinde kórsetip, eldiń halyqaralyq bedeli men ımıdjin jaqsartty. Álemdik qarjylyq ortalyqtar men transulttyq kompanııalar Qazaqstanǵa oń kózimen qaraı bastady. Elge keletin túrli tehnologııalar men ınvestısııalardyń kózi ashyldy.
Besinshiden, ıadrolyq klýb músheleri zor qarýdan bas tartqan Qazaqstannyń táýelsizdigine, terrıtorııalyq tutastyǵyna kepildik berdi. Munyń ózi Qazaqstanǵa naryqtyq reformalarǵa bel sheship kirisýine qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. El kópvektorly syrtqy saıasat ustanyp álemdik basym kúshterdiń barlyǵymen ózara paıdaly, yntymaqtastyq qatynastar ornatýyna múmkindik aldy. Álemdik máselelerdi sheshýde yqpaly bar halyqaralyq uıymdar elimizge esikterin aıqara ashty.
Altynshydan, Qazaqstan óz jerin ǵana emes, búkil Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýsyz beıbitshilik aımaǵyna aınaldyrý sharasyna muryndyq boldy. Semeı qalasynda osyndaı kelisimge qol qoıyldy. Qazaqstan Prezıdenti bastamasymen 182 memleket ıadrolyq jarylystardan bas tartý týraly kelisimge keldi. Olardyń 154 memleketi bul kelisimdi ratıfıkasııalady. AQSh-ta Nevada, Qytaıda Lobnor, Fransııada Mororrýa polıgondarynda ıadrolyq synaqtar toqtatyldy. Álem halyqtary ıadrolyq qarý qaýpinen birshama qutylýǵa qol jetkizdi. Bul uly iste Qazaqstannyń álemge úlgisi erekshe bolǵany aqıqat.
BUU basshylary Qazaqstannyń beıbit qadamdaryn qyzý qoldady. 2010 jyly sol kezdegi BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstanǵa 2 márte resmı sapar jasap, Semeı polıgonynyń jabylýyn «álemdik tájirıbedegi erekshe jaǵdaı», dep baǵalap ketti.
Qazir Qazaqstan álemdik ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresýshilerdiń kóshbasshysyna aınaldy. Onyń beıbitshilik úlgisi syrtqy saıasattyń ózekti arqaýyna aınaldy. Qazaqstan basqa memleketterdi beıbitshilikti saqtaýǵa batyl túrde shaqyra alady. Oǵan eldiń moraldyq quqyǵy bar. Qazaqstan Soltústik Koreıanyń ıadrolyq baǵdarlamasyn álemdik qaýipsizdikke qater dep esepteıdi. Álem memleketterin qarýlanýǵa jumsalatyn shyǵyndarynyń 1 paıyzyn kedeılik pen asharshylyqqa qarsy kúreske jumsaýǵa shaqyrady. Tamyz aıynyń aıaǵynda Astanada álem ǵalymdarynyń qarýsyzdaný jáne álemdik ıadrolyq soǵys qaýipine qarsy qurylǵan Pagýosh qozǵalysynyń 62-shi konferensııasy ótti.
Qazaqstannyń Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq uıymmen (MAGATE) qatynasy aıtarlyqtaı. Elimizdiń ıadrolyq qaýipsizdikke qosqan jańa úlesi О́skemen qalasyndaǵy Úlbi metallýrgııa kombınatynyń qasynan Tómen baıytylǵan ýrannyń halyqaralyq bankin qurý boldy. Aldaǵy ýaqytta beıbit atom energııasyn paıdalanǵysy keletin memleketter MAGATE ruqsatymen osy jerden tómen baıytylǵan ýran ala alady.
Qazaqstan Irannyń ıadrolyq baǵdarlamalaryna baılanysty bolǵan kelissózderde de óz úlesin qosty. Másele sheshilip, Irannyń ıadrolyq obektilerin MAGATE mamandary tekserip, Iranǵa qoıylǵan sanksııalar alynyp tastaldy. Jas memleketimizdiń álemdik qaýipter men qaterlerdiń asqynýyna qarsy osyndaı áreketteri álemdik qoǵamdastyqtan oń baǵasyn alýda.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
