– BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolýdyń mańyzdylyǵy jóninde ne aıtasyz?
– Eń áýeli bul Qazaqstannyń jeke bastamasy bar jáne óz múddesin qorǵaı alatyn memleket ekenin kórsetip, halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan elimizdiń eńbegi baǵalanǵanyn bildiredi. Ekinshi qyrynan qarasaq, bul qadam elimizdiń dıplomatııasyna artylǵan jaýapkershilik. О́ıtkeni Qazaqstan endigi jerde BUU-nyń keleli máselelerin sheshýge kiriskeli otyr. Elimiz ulttyq múdde turǵysynan ǵana emes, BUU-nyń quramdas bóligi retinde áreket etedi. Bizdiń maqsatymyz – bas-tamalarymyzdy qoldaıtyn eldermen birlesip, kún tártibinde turǵan máselelerdi sheshýdiń utymdy joldaryn usynyp, ony júzege asyrýǵa talpyný.
– Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesine múshelikke engen Qazaqstannyń qandaı maqsaty men basymdyqtary bar?
– Elbasy 2017 jyldyń qańtaryndaǵy úndeýinde bul týraly jan-jaqty toqtalǵan bolatyn. Qazaqstan áskerı janjaldardy ońtaıly sheshýge óz úlesin qosýǵa tyrysady. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev álemdegi áskerı bıýdjettiń (20 mıllıard dollar) 1 paıyzyn damýǵa baǵyttaý týraly erekshe usynys jasaǵan-dy. EYDU-nyń damý baǵdarlamalary arqyly júzege asatyn kómek jylyna shamamen 165 mln eýrony quraıdy. Endeshe áskerge bólinetin qarjyǵa ashtyq, damýshy elderdegi bilim berýdi damytý, medısınalyq kómek kórsetý máselelerin sheshýge múmkindik mol. О́ıtkeni halyqaralyq qoǵamdastyq ashtyq zardabyn tartyp otyrǵandardyń máselesin ońtaıly sheshe almaıtynyna kózimiz jetti. Máselen, Ońtústik Sýdandaǵy jutty joıý úshin jınalǵan qarjy túkke jetpeıdi.
Sonymen qatar, Qazaqstan BUU aıasynda terrorlyq uıymdardyń biryńǵaı tizbesin qurýdy usynady. Ázirge Qazaqstannyń bastamalary uıym tarapynan qoldaý tapty. Mysaly, terrorlyq máselelerdi qadaǵalaıtyn Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń jeke orynbasaryn taǵaıyndaý usynysy júzege asty.
– Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi atanýyna ne áser etti jáne onyń jumysyna elimiz shyn máninde qandaı úles qosa alady?
– Onyń birneshe sebebi bar. Áýeli qazaqstandyq dıplomatııanyń kásibı qabiletiniń artýyn atap ótken jón. «Eldestirmek elshiden» demekshi, Qazaqstan ókilderi shetel basshylarynyń tilin tabýdyń tásilderin jetik meńgerdi. Álemdik qarym-qatynas júıesindegi jumysymyzdy joǵary baǵalaýǵa bolady. Elimizdiń Qaýipsizdik Keńesi quramyna enýiniń kelesi sebebi kóp vektorly teńgerim saıasatyn ustanýymen tikeleı baılanysty. 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda jańa múshe retinde tirkelgen Qazaqstan Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý jóninde bastama kótergen-di. Sol joba búginde júzege asyp otyr. 2010 jyly Astanada EQYU Sammıtin ótkizip, uıymǵa Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi de elimizdiń bedelin kóterdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligin kórsetken atalǵan shara el abyroıyn álem aldynda asqaqtatty. Sondaı-aq EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizý de ımıdjdi jaqsartýdyń tıimdi ádisi ekeni anyq.
Jalpy, Qaýipsizdik Keńes qurylymynda tájirıbe jınaý, kún tártibindegi máseleler men jobalardy neǵurlym tereń túsinip, olardyń qyzmetimen tanysýdyń elimiz úshin paıdasy orasan. Qazaqstan Qaýipsizdik Keńesiniń sanksııa salý máseleleri jónindegi birqatar komıssııa jumysyna qatysady. Onda egjeı-tegjeıli zertteýdi talap etetin birneshe erekshelik bar. Qaýipsizdik Keńes quramynda Qazaqstan BUU sheńberinde ǵana emes, shetel úkimetterimen tyǵyz jumys atqarady.
– Astanada Sırııadaǵy qaqtyǵysqa qatysty kelissózder júrgizilgenin bilemiz. Sonyń nátıjesin qalaı baǵamdaısyz? Atalǵan dıalogtaǵy Qazaqstan rólin álem elderi qalaı qabyldady?
– Kelissózderdiń mańyzdy ekenin ýaqyt kórsetip otyr. Dıalog ótkizýdiń qıyndyǵyna qaramastan, Qazaqstan ádil menedjer retinde áreket etip, qarýly oppozısııa men resmı bılikti bir ústel basyna jaıǵastyra aldy. Donbass jóninde Qazaqstan mámile alańy retinde qarastyryldy. Sondaı-aq Qazaqstanda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi altylyq kelissózderiniń birneshe raýndy ótkeni belgili. Qazaqstan Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetip, birqatar bitimgerlik mıssııalarǵa qatysyp keledi. Sırııaǵa qaıta oralsaq, Damask Taıaý Shyǵys máseleleriniń túıinin tarqatatyn, múddelerdiń toǵysqan jeri. Elimizdiń maqsaty anyq – qarýly qaqtyǵystardy toqtatý. Soǵysqa ketken 100 jyldan 1 kúndik kelissóz artyq. Bul – bizdiń algorıtmimiz.
– Qaýipsizdik Keńesindegi elimiz ustanǵan taǵy bir baǵyt – sý máselesi. Kóptegen mamandar keleshekte Ortalyq Azııa sý daǵdarysyna tap bolatynyn aıtqan edi. Mundaı jaǵdaı týyndatpaý úshin Qazaqstan qandaı sharalar jasaýdy josparlap otyr.
– Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný turaqty úkimetaralyq komıssııalardyń jumysy. Elden ótetin sýdyń ár tekshe metri úshin kelissózder júrgizilip jatyr. Áıtse de, Qazaqstan tarapy tehnologııalyq turǵydan jetilýi tıis. Sondyqtan sý máselesimen aınalysatyn mamandar ázirleýimiz kerek. Sıngapýrdyń tájirıbesine súıene otyryp, keı jaǵdaıda sýmen qamtamasyz etýdi ózimiz sheshe alamyz. Mysaly, sýarýǵa paıdalaný úshin qystaǵy qardy jáne qar sýyn jınaýǵa múmkindik mol. Osyǵan qatysty Prezıdent N.Nazarbaev Úkimetke tapsyrma berdi.
– BUU Qaýipsizdik Keńesindegi Qazaqstannyń alǵa qoıǵan baǵyttarynyń biri – ıadrolyq qarýsyzdandyrý. Elbasy Nursultan Nazarbaev táýelsizdik alǵannan keıin ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵany málim. Osy maqsatta Qazaqstan aldaǵy ýaqytta qandaı baǵytta jumys isteýdi kózdep otyr?
– Qazaqstannyń basty maqsaty – ıadrolyq qarýsyz álem qurý. Bul jolda Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldyrýǵa kúsh saldyq. Degenmen, áli kúnge ıadrolyq qarýy bar elder jeterlik. Olardyń keıbiri zańdy bolsa, kelesisi zańsyz túrde atom bombasyn ıelenip otyr. Bul elderdiń óz erkimen surapyl oqtumsyqtardan bas tartýy óte qıyn. Iаdrolyq qarýsyz álem qurý úshin dúnıe júziniń barlyq elderi ony qoldanýdan biraýyzdan bas tartýy kerek. Bul baǵytta Qazaqstannyń atqaratyn sharýalary shash-etekten. Elimizdiń alǵa qoıǵan kelesi maqsaty – atomdy beıbit maqsatta qoldaný. Tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirindegi energetıkaǵa qajettilik kún sanap artyp keledi. Ázirge atom energııasy rezervtik qor retinde sanalady. Osy oraıda Qazaqstan ony qoldanýdyń tıimdi ádisterin usynýdy jón sanaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
