Kaspııdegi Iran porttarynyń áleýeti

Shyn máninde, Iran ózin Soltústik-Oń­tústik halyqaralyq kólik dálizi (SOHKD), qazirgi zamanǵy «Jibek joly» dep te atalatyn Shyǵys-Ba­tys kólik dálizi, Ońtústik Azııa dálizi já­ne Eýropa-Kavkaz-Azııa kólik dálizi (TRASEKA) sheńberindegi kólik tizbek­terinde sheshýshi element retinde qaras­tyrady. Degenmen, teńiz kóligi ındýs­trııasy Iran ekonomıkasynyń bas­qa da kóptegen salalary sekildi iri ha­lyqaralyq tasymaldaý jelilerin eldiń teńiz porttarynan alystatqan kúrdeli sanksııalardy bastan ótkerdi. Bul jaǵdaı Irannyń jol jáne qala qurylysy mınıstrligine qarasty birden-bir teńiz ákimshiligi bolyp tabylatyn Porttar jáne teńiz qatynasy uıymynda (PTQU) bankrottyqqa ushyraý yqtımaldyǵyna baılanysty alańdaýshylyq týǵyzýda. Alaıda 2015 jyly Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha kelisimge qol qoıylýy tasymaldaý jáne teńiz salasyndaǵy sanksııalardy joıýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde PTQU basqarýshy dırektory Mohammad Saıdnedjadtyń aıtýynsha, Iran porttarynyń júk tasymaldaý kólemi 2016 jyly 4,2%-ǵa artyp, 141 mln tonnaǵa jetti, al 2015 jyly bul kórsetkish 135,4 mln tonnany quraǵan bolatyn. Sonymen qatar, 2017 jyldyń qańtar-tamyz aılarynda Iran porttarynyń jalpy júk aınalymy ótken jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵynda 6%-ǵa artyp, 94,5 mln tonnadan 100,6 mln tonnaǵa jetti.

Tabıǵı-geografııalyq jaǵdaıǵa baılanysty Irannyń eń iri porttary el­diń ońtústiginde ornalasqan. Parsy shyǵanaǵy men Oman shyǵanaǵynyń Iran porttarynyń jalpy ótkizý qýat­tylyǵyndaǵy úlesi 2016 jyly 95%-ǵa nemese 134,5 mln tonnaǵa jetti, al Kas­pıı basseıniniń úlesi qalǵan 5%-dy nemese 6,4 mln tonnany qurady. Bul kórsetkish 2015 jylǵy Kaspıı porttarynyń jalpy júk aınalymymen salystyrǵanda 2%-ǵa artyq bolǵanyna qaramastan, 7,6 mln tonnany quraǵan 2014 jylǵy kólemnen 15%-ǵa az.

Shyndyǵynda Iran Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy porttyq nysandardyń sa­ny turǵysynan basqa jaǵalaý mem­le­ketteriniń arasynda kósh bastap tur. Soltústik Iranda 400 km-ge so­zylǵan Kaspıı jaǵalaýy boıynda kóp­tegen memlekettik jáne je­ke te­ńiz porttary bar. Olardyń ishin­degi Kaspıı teńizine negizgi qyzmet kór­setetinderi – 2016 jyly aımaqtaǵy Iran porttary arqyly jalpy júk aǵyndarynyń 96,8%-yn qamtyǵan Anzalı, Amırabad jáne Noshahr porttary. Kaspıı porttarynyń qyzmeti Irannyń aımaqtaǵy negizgi saýda se­riktesi – Reseımen jáne az dárejede bas­qa da jaǵalaý memleketterimen saý­da jasaýǵa, sondaı-aq tranzıttik tasymaldardy óńdeýge baǵyttalǵan. Suıyq júk tasymalyna baǵyttalǵan ońtústiktegi porttarmen salystyrǵanda soltústiktegi porttar qurǵaq júkti aýys­tyryp tıeýge mamandanǵan.

Suıyq júk tasymaldaý trafıginiń (munaı jáne munaı ónimderi) Iran Kaspıı porttarynyń jalpy júk ót­ki­zý kólemindegi úlesi 2015 jylǵy 8%-dan (0,5 mln. tonna) 2016 jyly 2,6%-ǵa nemese 0,1 mln tonnaǵa deıin tómendedi. Alaıda jaqyn arada Kaspıı porttary arqyly suıyq júkti aýys­tyryp tıeýdiń kólemi artýy múmkin. Máselen, 2017 jyldyń tamyz aıynda Dragon Oil munaı-gaz barlaý kompanııasy Túrikmenstannyń offshorlyq ken oryndarynda óndirilgen munaıdy Iranǵa jetkizdi. Reseılik tankerler Kaspıı jaǵalaýyndaǵy Neka portynda munaıdy aýystyryp tıeýge mamandandyrylǵan jáne Kaspıı mańy memleketterimen jasalǵan barterlik kelisimder boıynsha munaı ımportyn retteý úshin 2003 jyly salynǵan termınalǵa shamamen 6 myń tonna munaı túsirdi. Iran tarapy 2010 jy­ly toqtatylǵan Neka arqyly shıki mu­naımen almasý operasııalarynyń qaı­ta jańǵyrtylǵanyn rastaıtyn qandaı da bir resmı málimdeme jasamady. Alaıda Neka termınalyna 14 myń tonnaǵa deıin tası alatyn iri munaı tankerlerin ornalastyrýǵa jáne 2015 jyly táýligine 120 myń barrel munaımen salystyrǵanda táýligine 500 myń barrel munaıdy aýys­tyryp tıeýge múmkindik bergen porttyń syıymdylyǵyn ulǵaıtý jo­basy 2016 jyldyń maýsymynda aıaq­talǵannan keıin Iran bıliginiń Reseı, Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Ázerbaıjanmen munaı almasý josparyn qaıta jandandyrýǵa nıetti ekeni belgili boldy.

Kaspıı teńiziniń Iran sektoryn­daǵy dáleldengen munaı-gaz ken oryn­darynyń ashylýy Sardar-Djan­gal jáne Sardar-Mıllı ken oryn­daryndaǵy munaı operasııalaryn qol­daý úshin jaǵalaý ınfraqurylymyn da­my­tý qajettiligin arttyrdy. Anzalı Kaspıı kómirsýtegi shıkizatyna jaqyn ornalasqandyqtan, bul port Irannyń aımaqtaǵy munaı barlaý jumystaryn júrgizý úshin mańyzdy termınalǵa aınaldy. Búgingi kúni nomınaldy júk aınalymy 11 mln tonna bolatyn Anzalı Irannyń Kaspıı jaǵalaýyndaǵy eń iri porty bolyp tabylady jáne tıeý men túsirý tonnajy boıynsha Imam Homeını men Shahıd Radjeı porttarynan keıin úshinshi orynda tur.

Konteınerlik júkterdi ótkizý qabi­letiniń tómendeýi Amırabad arqyly júk aǵynynyń 2015 jylǵy 2,9 mln tonnadan 2016 jyly 20%-ǵa azaıyp, 2,35 mln tonnaǵa deıin tómendeýine sebep bolǵanyn atap ótken jón. Degenmen, ırandyq bılik portty Kaspıı aıma­ǵyndaǵy eń iri portqa aınaldyryp, port ınfraqurylymyn jaqsartý nıe­tin anyq kórsetti. Jarııalanǵan portty damytý josparyna sáıkes, temir jol parom termınalyn, Ro-Ro qondyrǵylaryn jańǵyrtý, sondaı-aq astyq óńdeý quraldaryn ulǵaıtý kózdelgen. Mysaly, 2030 jylǵa qaraı astyq tasymaldaý kólemin 7,5 mln tonnadan 18 mln tonnaǵa deıin arttyrý jos­parlanýda, al astyq pen munaı saqtaý qýattary tıisinshe 170 myń tonnadan 500 myń tonnaǵa deıin jáne 16 myń tekshe metrden 70 myń tekshe metr­ge deıin keńeıtiletin bolady.

Qoryta kele, Kaspıı porttarynyń nysandaryn damytýǵa baǵyttalǵan strategııany iske asyrýdy jalǵasty­rýǵa Tegerannyń múddesi bar deýge bolady. P5+1 tobymen jasalǵan ıadro­lyq kelisim jáne Iranǵa qarsy ekono­mıkalyq sanksııalardyń bir­te-­birte alynyp tastalýy port ınfraqurylymyn damytý qyzmetin jan­dandyrýǵa negiz boldy. Alaıda, Irannyń ońtústiktegi porttardan góri soltústiktegi porttardyń áleýetin keńeı­týge basymdyq beretini ekitalaı. Sebe­bi Iran áli kúnge deıin Parsy shy­ǵa­naǵy men Oman shyǵanaǵynan shyǵatyn halyqaralyq teńiz baılanysyna tikeleı qatynaýdy talap etetin damyp kele jatqan jáne munaı eksportyna negizdelgen ekonomıkaǵa ıe.

Lıdııa PARHOMChIK,

Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq 
qazaq-túrik ýnıversıteti, 
Eýrazııa ǵylymı-zertteý 
ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri