Jýyrda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary kópjyldyq ǵylymı zertteý nátıjesinde zeń aýrýyna qarsy qoldanylatyn «Rozeofýngın-AS» atty tabıǵı antıbıotıkti óndiriske engizdi. О́ıtkeni mıkoz ınfeksııalarynyń deńgeıi jyldan jylǵa ulǵaıyp keledi. 400-den astam mıkroskopııalyq túri bar bul aýrýdan búginde álem halqynyń besten bir bóligi zardap shegip otyr. Al elimizde eresek adamdardyń tórtten bir bóligi teriniń mıkoz aýrýlaryn juqtyrǵan eken. Bul ınfeksııaǵa jurtshylyq kóp jınalatyn jerlerdegi adamdar, shuǵyl áskerı qyzmet sarbazdary, ystyq klımatty aımaqtardyń turǵyndary tez shaldyǵady. Ádette zeń aýrýymen aýyrǵan adamdardyń kóbi óz betimen emdelýge tyrysady. Sonyń saldarynan dárigerler ınfeksııa taralýynyń naqty kórsetkishin anyqtaıtyn statıstıkalyq esep júrgizý múmkin emestigin aıtady. «Vi-ORTIS» kompanııasy júrgizgen marketıngtik zertteýlerge súıensek, 2016 jyly Qazaqstanda zeń aýrýlaryna qarsy satylǵan dárilerdiń sany 1 384 823 qaptama bolsa (2,113 mlrd teńge), al 2017 jyly qańtardan mamyr aıyna deıingi aralyqta 617 776 qaptamany (925,3 mln teńge) qurapty. Bul dárilerdiń barlyǵy derlik syrttan ákelingen, al otandyq preparattardyń úlesi 3 paıyz ǵana.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda elimizdegi dári-dármek baǵasyn retteýdi tapsyrǵan bolatyn. Eń kúrdeli máseleniń birine aınalǵan dári-dármek baǵasynyń ala-qulalyǵy men shamadan tys qymbattyǵy jurtshylyqty alańdatatyny ras. Osy oraıda otandyq farmasevtıkanyń óndiristik sektoryn qurý máselesine úńilip kórgen edik. Bul – joǵary tehnologııany qajet etetin jáne qymbatqa túsetin kúrdeli sala. Sondyqtan da bolar qazaqstandyq farmasevtıka óndirisiniń 60 paıyzy, al dári-dármektiń 95 paıyzy syrttan jetkiziledi, ıaǵnı sheteldik valıýtamen alynǵan shıkizattan jasalady. Qazaqstanda farmasevtıkalyq dárilerdi shyǵaratyn úlkendi-kishili 79 kompanııa jumys istese, onyń 90 paıyzy eń iri 6 zaýyttyń, atap aıtqanda, «Hımfarm» AQ, «SP Globalfarm», «Nobel AFF» AQ, «Romat», «Hýp-maı farm» JShS, Qaraǵandy farmasevtıkalyq kesheni sekildi kásiporyndar úlesine tıesili. Bul farmóndirýshilerdiń basym bóligi ımporttyq shıkizat negizinde qarapaıym dárilik zattar – antıseptıkter, galendi preparattar (ósimdikterdiń spırttik ekstraktary, qaınatpalar, tunbalar), djenerıkter (arzan shıkizattar) shyǵarýmen aınalysady. Demek, otandyq túpnusqalyq dárilik zattar shyǵarylmaıdy. Básekege qabileti tómen otandyq preparattar tutynýshylardyń 10-12 paıyzyn ǵana qamtamasyz ete alady. Bul Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan kórsetkishten eki ese tómen. Iаǵnı, syrtqy farmasevtıkalyq ónimge táýeldilikti azaıtý – ulttyq qaýipsizdik máselesimen birge qoljetimdi sapaly dárilik zattarmen qamtamasyz etýge de baılanysty. Damyǵan elder otandyq dári-dármektiń 70-90 paıyzyn ózderi óndiredi. Demek, memleket qarajaty menshikti farmasevtıka ónerkásibiniń damýyna qoldaý kórsetýge jumsalady. Bul kórsetkish Ispanııada – 62, Fransııada – 53, Izraılde – 42, Reseıde – 35, Belorýssııada – 25, Grýzııada – 20, Latvııada 15 paıyzdy qurap otyr.
Elimizde «Densaýlyq» baǵdarlamasy aıasynda ımporttyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalǵan jobalar ázirlep, ony júzege asyratyn ýaqyty jetti. Mundaı qadamdar bıýdjetke túsetin qosymsha salyqpen qosa, menshikti farmasevtıkalyq ónerkásipti damytýǵa birden-bir túrtki bolmaq. Mamandardyń aıtýynsha, dárilik preparat shyǵarý uzaq ýaqytty, tynymsyz eńbekti jáne úlken qarjylyq shyǵyndy, tyńǵylyqty ǵylymı zertteýdi talap etedi. Oǵan qosa adam densaýlyǵyna tıgizetin zııany men sapasyn anyqtaý úshin klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq synaq satylarynan ótýi tıis. Sondaı-aq dári shyǵaratyn tehnologııalyq jeli men óndiristik ǵımarattar da tıisti standarttarǵa saı bolýy kerek.
Otandyq jańa dárini daıyndaý úshin farmasevtıkalyq kompanııalardyń jumsaıtyn shyǵyny júzdegen mıllıon dollarǵa jetetin bolsa, laboratorııalyq zertteýden óndiriske enýge deıingi aralyǵy kem degende 15-20 jylǵa sozylady. Mundaı talaptarǵa tótep beretin ǵalymdar az. Sondyqtan elimizde otandyq dárilerdiń óndiriske engizilýi sırek jaǵdaı. Shetelden keletin dárilerdiń kóbinese quramy ózgertilip keledi. Sonymen qosa dári markalarynyń attaryn da ózgertip satýǵa tyrysady. Munyń negizgi sebebi dárige patenttiń 25 jylǵa beriletindigi, al kompanııalardyń osy jyldar arasynda dárini óndirýge jumsalǵan shyǵyndy qaıtaryp alýǵa tyrysatyndyǵy bolsa kerek. Al djenerıktiń arzanǵa túsetini, ımporttaýshylar dárini emes, shıkizatty ǵana satady. Osynyń saldarynan elimizdegi dárihanalarda dári-dármek baǵasy sharyqtap tur.
Osy oraıda Memlekettik syılyqtyń laýreaty, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Amankeldi Sadanov Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty ǵalymdarynyń emdik qasıeti joǵary «Rozeofýngın-AS» jaqpamaıyn jasap shyǵarǵanyn jetkizdi. Otandyq jańa preparat jergilikti topyraqtan alynǵan mıkroorganızmderdiń shtamdarynan jasalǵan. Rozeofýngın patogeni sańyraýqulaqtyń 39 túrine qatysty, onyń ishinde trıhofıtııa, mıkrosporııa, favýs, kandıdoz, krıptokokkoz, sporotrıhoz, hromomıkoz, aspergıllez jáne taǵy basqa teri men denege tereń engen mıkozdardyń eń qaýipti degen qozdyrǵyshtaryna qarsy qoldanylatyn belsendiligi joǵary antıbıotık ekendigi dáleldendi. Sonymen qatar kóptegen tumaý, paramıksovırýstar, ospovaksına men Raýs sarkomasy vırýstarynyń kóbeıýin der kezinde tejeı alatyn qabiletke ıe ekendigi, vırýstarǵa emdik qasıetiniń joǵary ekendigi anyqtaldy.
– Antıbıotıkti ónerkásiptik deńgeıde shyǵarý úshin jergilikti shtamnan seleksııa jasaý arqyly belsendiligi joǵary shtamm-prodýsentti bólip aldyq. Bul prodýsentti ósirýdi kóbeıtý úshin kóp qarjy talap etpeıtin qolaıly qorektik orta quramy men antıbıotıkti tazartýdyń qarapaıym ári yńǵaıly tehnologııasy tańdap alyndy. Iаǵnı úlken kólemde óndirý úshin tıimdiligi joǵary jáne kóp shyǵyndy qajet etpeıtin jańa tehnologııa ázirlendi. Nátıjesinde preparattyń jańa otandyq dárilik úlgisi jasaldy. Ony qoldaný óte qarapaıym ári uzaq ýaqyt boıy emdik qasıetin saqtaıdy. Dáriniń Qazaqstan Respýblıkasynyń patentimen tolyq qorǵalǵandyǵyn da aıta ketken jón. Osy medısınalyq preparatty ǵylymı zertteýden óndiriske engizýge deıingi tehnologııasynyń qyr-syryn biletin maman retinde aıtarym, ınnovasııalyq qyzmetke memlekettik qoldaý kórsetýdi kúsheıtý, memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýda otandyq dárilik zattarǵa basymdyq berý, jekemenshik farmsýbstansııalar óndirý jáne mıkrobıologııa, bıotehnologııa, farmakologııa salalary boıynsha otandyq ǵylymı zertteýlerdi yntalandyrý, qazirgi shyǵarylyp jatqan dári-dármekter sapasyna qoıylatyn talapty kúsheıtý qajet. Árıne barlyq máseleni birden sheshý múmkin emes, alaıda osy baǵytta tııanaqty jáne tereń ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý básekege qabiletti dárilik preparattardyń otandyq óndirisin qurýdyń birden-bir kepili bolmaq, – deıdi ınstıtýttyń bas dırektory.
Instıtýt bazasynda dárilik preparatty ónerkásiptik kólemde keńinen óndirý úshin sheteldik quraldarmen jabdyqtalǵan tehnologııalyq jeli ornatylǵan. Atalǵan preparat zeń aýrýlaryna qarsy dárilik zattardyń halyqaralyq standarttary men talaptaryna tolyq sáıkes keledi. «Rozeofýngın-AS» jaqpamaıyna klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq 1, 2, 3-kezeńdik synaqtar júrgizilip, myńǵa jýyq adam emdelip shyqty. Synaq nátıjesinde Qazaqstandaǵy dárilik zattardyń memlekettik tizilimine kirgen otandyq preparattyń artyqshylyǵy, hımııalyq quramy tabıǵı qosylystardan turatyndyqtan adam aǵzasyna zııansyz. Bul elimizde medısınalyq maqsatta qoldanylatyn alǵashqy ári ázirshe jalǵyz otandyq antıbıotık bolyp otyr. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary keleshekte tıimdiligi joǵary dárilik preparattardyń basqa da túrlerin jasaýdy jalǵastyrmaq.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
