Qazaq til biliminiń negizin qalaǵan aǵartýshy ǵalym ári kórnekti memleket qaıratkeri Ahmet Baıtursynov: «Ár ultqa tórt nárse kerek. Olar: til, dil (mentalıtet), din jáne jazý. Osylary bolsa ǵana ár halyq – ózinshe halyq. Eger bulardan aıyrylsa, ol el, halyq bolýdan qalady», – degen. Budan biz ulttyń ult bolýy úshin jazýdyń da úlken ról atqaratyndyǵyn ańǵaramyz.
Qazirgi biz ómir súrip otyrǵan HHI ǵasyrdyń aqparat dáýiri ekendigin eskersek, kompıýter men ınternet paıdalaný úlesi artqan saıyn qoldanystaǵy álipbıdegi qazaq áripteriniń kompıýterlik kod júıesine engizilmeýi saldarynan qazaq tili óziniń memlekettik til retindegi kommýnıkatıvtik áleýetin kórsete almaı, tildik básekelestikten utylyp otyr. Mine, osyndaı tildik, aqparattyq-kommýnıkasııalyq sebepterge baılanysty qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý – zaman talaby.
Jaqynda Parlamentte latyn qarpine negizdelgen qazaq álipbıiniń jańa nusqasy tanystyrylǵany belgili. Bul jerde biz asyǵystyqqa jol bermeı, jeti ret ólshep, bir ret kesýimiz kerek. Sondyqtan osy baǵytta qurylǵan jumys toby tilshi-ǵalymdardyń, zııaly qaýymnyń jáne jalpy jurtshylyqtyń pikirin eskere otyryp, syndarly sheshim qabyldaıdy dep úmittenemin. Sebebi álipbı reformasynyń jemisti júrgizilýi, eń aldymen, qabyldanatyn álipbı nusqasynyń durystyǵyna tikeleı baılanysty. Basy artyq áripterden arylǵan, tilimizdiń dybystyq júıesin tolyq qamtıtyn, sonymen qatar ınternet júıesine de sáıkes keletin álipbıdi qabyldaýmen qatar, emle erejemizdi de túzeýimiz kerek. Bógde tildiń elementterinen arylǵanda ǵana ulttyq sana jańǵyratyn bolady.
Latyn álipbıine kóshý reformasy sheńberinde álipbıimizdegi basy artyq bóten áripterdiń sany azaıyp, tildi úırený ońaılaı túspek. Zamanaýı aqparattyq tehnologııanyń quralyna aınalǵan latyn qarpin úırený, ásirese shetel tilderin, sonyń ishinde Eýropa tilderin jetik meńgergen jastarǵa qıyn emes. Eger de álipbıdiń jeńil ári uǵynyqty nusqasy bekitilse, ony úırenip alý aǵa býynǵa da aýyr soqpaıdy.
О́kinishke qaraı, máseleniń baıybyn jete túsinbeıtin keıbir azamattar «Latyn tiline kóshý qazaq tiliniń damýyna tejeý bolady», degen negizsiz oı aıtady. Naqtylap aıtaıyn, biz latyn tiline emes, tek latyn grafıkasy negizinde ázirlengen qazaq álipbıine kóshemiz. Sondyqtan til men grafıka uǵymdaryn shatastyrmaýymyz kerek.
Álemdegi kóptegen ulttardyń mádenı tarıhy kórsetkendeı, ulttyq biregeılikti qaıta qalpyna keltirýde jazý tilden de mańyzdy ról atqarady. Qytaılar úshin ıeroglıftary qytaı halqyn biriktiretin mádenı kod bolyp sanalady. Sebebi bir ǵana Qytaıdyń ózinde qytaı tiliniń túrlishe sóıleý nusqalary bar, ol aýyzeki kommýnıkasııaǵa kedergi keltirýde, al ortaq jazýy arqyly olar bir-birin túsinise alady. Orystar, grýzınder, armıandar, evreıler, arabtar úshin qoldanystaǵy álipbıleri olardyń tilderiniń jaı grafıkasyn ǵana emes, dinı, mádenı, tipti ulttyq biregeıligin de tanytady. Kezinde túrik halqynyń kóshbasshysy Atatúriktiń latyn jazýy negizindegi álipbıge kóshýi ımperııalyq (osmandyq) biregeılikten ulttyq (túriktik) biregeılikke aýysýyn bildirdi. Sol sııaqty qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirý qazaq halqy úshin keńestik (otarlyq) biregeılikten zaıyrly (ulttyq) biregeılikke aýysýdy bildiredi.
Sýperderjavalar az ulttardy jutyp jatqan jahandaný dáýirinde bizder úshin de ult bolyp birigýdiń mańyzy zor. Bul rette Qazaqstannyń qazaq eli ekendigin aıǵaqtaıtyn basty atrıbýt, ol – qazaq tili. Al qazaq pen qazaqtyń qazaqsha sóılesýi, qazaqsha oılaýy úshin álipbıdi zamanǵa saı jańǵyrtý qajet.
Latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıdi bekitý arqyly qazaq ulttyq biregeıligi qalyptasyp, ulttyq sanasy jańǵyryp, álem qazaqtarymen ortaq aqparat keńistigi qalyptasyp, ǵalamtorda qazaq jazýy tolyq oqylyp, sol arqyly, shyn máninde, bútin ári básekege qabiletti ult bolarymyz anyq.
Aıdos SÁDÝAQASOV,
saıası ǵylymdar kandıdaty
