Seleksııa máselesi

Bizdiń elimizde qarama-qaıshy topy­raqtyq, klımattyq jaǵ­daılarynda otandyq sorttarmen belgili bir aımaqty jetkilikti ónimmen aıtarlyqtaı aýqymda qamtamasyz etetinine kúmán joq. О́ıtkeni erekshe beıimdi genotıpterdi sort ósiriletin nemese solarǵa barynsha uqsas jaǵdaılarda irikteýge bolady. Osynaý usynysty ortaǵa salyp otyrǵan ǵalym A. Jýchenkonyń keńesimen de kelisýge bolady. Osyǵan oraı naqty sıfrǵa jú­gineıik. Tek qana 2005-2016 jyldary Qazaqstannyń seleksıoner ǵalymdary aýylsharýashylyq, jemis-jıdek, tehnıkalyq, kókónis-baqsha, taǵy da basqa daqyldardyń 664 sorty men býdanyn shyǵaryp, memlekettik sortty anyqtaý men synaý saraptamasyna jiberdi. Aýylsharýashylyq daqyldarynyń sorttaryn shyǵaryp qana qoımaı, sonymen birge olardy óndiriske engizý de óte mańyzdy. Sol sebepti barlyq shyǵarylǵan sorttar memlekettik synaý júıesinde úsh jyl boıy synaqtan ótedi jáne úzdik, básekege qabiletti, jaramdy sorttar ǵana óndiriske paıdalanýǵa jiberiledi. Árbir shyǵarylǵan jańa sort – ǵalymdardyń kóptegen jyldar boıy mańdaı terimen atqarylǵan úlken eńbeginiń jemisi bolyp tabylady. Sort jasap shyǵarý úshin birinshiden, seleksııanyń durys baǵytyn tańdap alý kerek. Minsiz sort modelin anyqtaý qajet. Iаǵnı seleksııalyq prosess degenimiz – jan-jaqty baǵa­laý ne­gizinde sorttardy shyǵarý men jaq­sartý boıynsha únemi áre­ket etetin seleksııalyq konveıer.

 Qazirgi ýaqytta seleksııalyq jetis­tik­terdiń memlekettik tiz­besine Qazaqstanda paıdalanýǵa jiberilgen 1700-den astam sort engizilgen. Osy baǵytta otandyq seleksııa sorttarynyń úlesi kúzdik bıdaıdan 72 paıyzdy, jazdyq arpadan 64 paıyzdy, jazdyq bıdaıdan 53 paıyzdy quraıdy. Jeke daqyldar boıynsha otandyq sorttardyń úlesi 90 paıyzdan astam bolyp otyr. Máselen, qumaı-sý­dan býdanynyń, maqtanyń, súrlemdik qu­maıdyń, jońyshqanyń jáne t.b. barlyq derlik sorttary otan­dyq bolyp tabylady. Jeke daqyldar boıynsha (kúzdik bı­daı, jazdyq arpa, suly, súr­lemdik qumaı, qu­maı-sýdan bý­dany) QazEjО́ShǴZI sorttary men býdandarynyń shy­ǵarylýy burynǵy jyl­dar­men salystyrǵanda barǵan saıyn basym jaǵdaıda bolyp kele jatqandyǵy bizdi qýan­typ ári óz kásibimizge degen yn­ta-yqylasymyzdy arttyra tústi. Aýyl­sha­rýashylyq daqyl­darynyń sorttary men býdan­daryna ruqsat berý árbir aımaq úshin naqty topyraqtyq-klı­mat­tyq jaǵdaılaryna beıimdelgen. Synnan ótken joǵary ónimdi jáne joǵary sapaly sorttardyń sebý materıaly men tuqymyn ákelýge, kóbeıtýge jáne satýǵa quqyq beredi. 

Statıstıkalyq málimetter boıynsha aıtar bolsaq, 2004-2014 jyldary dándi daqyldardyń jalpy egistigi aýylsha­rýa­shylyq daqyldarynyń egistik kóleminiń 80 paıyzynan astamyn al­ǵan. Biraq sońǵy jyldary da­qyl­dardy ártaraptandyrý baǵ­darlamasyna sáıkes, dándi da­qyl­dar egis­tikteriniń kólemi 65-70 paıyzǵa qysqartylǵan. Eli­mizde jylyna 13,5-20,1 mıllıon tonna astyq óndiriledi. Bul kórsetkish Reseı men Ýkraınadan az ǵana tómen. 2010-2016 jyldary dándi daqyldardyń otan­dyq sorttarynyń jalpy egis­tik alqaby 43 paıyzǵa artqan. Al 1990-1994 jyldary dán­di daqyldardyń jalpy egis­tik kóleminen otandyq sort­tar­dyń úlesi 9 paıyzdy ǵana qura­ǵan. Osyǵan qaraı aıta kete­tin bir jaıt, dándi daqyldar alqap­tarynyń astyq óndirisin ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júzege asyrý nátıjesinde dándi daqyldar egistikteriniń kólemi 1990-1994 jyldary 22333,0 myń gektarǵa, al 2010-2016 jyldary 16052,9 myń gektarǵa azaıtylǵan. Kartop boıynsha 1990-1994 jyldary otandyq sorttar alqaptarynyń kólemi 7,8 myń gektardy nemese 3,1 paıyzdy alyp jatty, al 2010-2015 jyldary 87,8 myń gektarǵa, ıaǵnı 47 paıyzǵa jetken. 2010-2011 jyldary kartoptyń jalpy ónimi 2,8 mıllıon tonnany quraǵan. Maıly daqyldar boıynsha sońǵy 10 jylda otandyq sorttardyń kólemi 2000 jylmen salystyrǵanda 15,1 ese artqan. Demek 2001-2004 jyldary 44,9 myń gektarǵa, al 2010-2016 jyl­dary 678,9 myń gektarǵa kóbeıgen. 2010-2011 jyldary maı­ly daqyldardyń ortasha jalpy túsimi 959 tonnany qurady. Sol sııaqty maqtanyń otandyq sort­tary 2008 jyldan bastap, 2000 jyly egistikterdiń 90 paıyzyn alyp jatqan ózbekstandyq sorttardy yǵystyrdy. Búgingi tańda maqtanyń otandyq sort­taryn engizý deńgeıi, basqa aýylsharýashylyq daqyl­dary­men salystyrǵanda edáýir joǵa­ry – 82 paıyzdy qurap otyr. 

Alaıda barlyq aýylsha­rýa­shylyq daqyldarynyń orta­sha ónimdiligi sońǵy kezderi respýblıka boıynsha álemd­ik kórsetkishtermen salys­tyr­ǵanda óte tómen deńgeıde ekenin aıtpasqa bolmaıdy. Mu­nyń sebepteri elimizdiń qurǵaq klımatymen, sonymen qatar aýylsharýashylyq daqyl­darynyń egistik alqaptarynyń 90 paıyzy táýekeldi eginshilik aımaǵyna ornalasqandyǵyna baılanysty. Taǵam óndirýge paıdalanylatyn aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýshi negizgi býyn bolyp qala beredi.

Túrli aýylsharýashylyq daqyldarynyń sheteldik sorttary alǵash ósirgen jyldary mol ónim beredi. Odan keıin olardyń beıimsizdigi men abıotıkalyq jáne bıotıkalyq kúızelis faktorlaryna turaqsyzdyǵy saldarynan ósý prosessi álsirep, jıi ólip qalady. Ásirese, olar basqa tabıǵı-klımattyq qolaısyz jaǵdaılarda shyǵarylǵan bolsa, osyndaı ahýalǵa ushyraıdy. Sonymen qatar bul sorttar fotokezeńdik sezimtaldyǵy boıynsha da erekshelenedi. Ol ónimdiliktiń qurylymdyq elementterimen ózara qatynas ornatady. Eger sheteldik sorttar óz otanynda erte pisetin bolyp sanalsa, al bizdiń jaǵdaılarda kesh pisedi. Odan basqa, ósirýdiń ekinshi jáne úshinshi jylynda olar áıgili fıtopatogendermen qatty zaqymdalady jáne genotıp bastapqy túrine múlde uqsamaı qalady. Sondyqtan da olar tuqym sharýashylyǵymen aınalysýdan shettetilip, qajetsizdik jaǵdaıda qalady. 

Qazir ǵalymdar «sort jasaý kezinde gendik ınjenerııa, bıotehnologııa jáne molekýlıarlyq bıologııanyń zamanaýı ádisterin qoldanbaıdy» degen áńgimeler kóp aıtylýda. Búgingi tańda birneshe iri korporasııalar – bıotehnologııalyq gıganttar, ıaǵnı GMO-sorttaryn (DuPont, Pioneer, Baıer, Monsanto, Syngenta jáne t.b.) shyǵarýshylar bar. Olar ózderiniń sorttary men býdandary álemdik ashtyq máselesin sheship, úlken azyq-túlik qaýipsizdigine alyp keledi dep tujyrymdaıdy. О́ndiriske usynylǵan sheteldik sorttar men býdandardyń kóbi genetıkalyq modı­­fıkasııalanǵan ónim­der­ge jatady. Álemdik na­ryq­­­ta ekologııalyq ónimder gene­­tı­kalyq modıfıka­sııa­lan­ǵandarǵa qaraǵanda joǵary baǵa­lanady. Sondyqtan da Qazaq­stan sapaly ekologııalyq taza ónim usynýshy ımıdjin saqtaǵany jón. 

Otandyq seleksııalyq ǵy­lym­nyń usy­nyp otyrǵan jańa sorttary men býdan­dary álemdik deńgeıge barynsha jaqyn­da­­tylǵan, bi­raq agrarlyq óndiris­te tıisti qolda­nylmaı júr. Oǵan sebep, ınnovasııalyq meha­nızm­derdiń balansynyń bol­maýy, ın­no­vasııaǵa de­gen taýar óndirýshilerdiń konser­vatızmi, materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazanyń jáne tu­qym sharýa­shylyǵy júıesiniń álsizdigi. Jańa sorttar men býdandardy kommersııa­landyrý salasynda da ınnovasııalyq ınfraqurylym damymaǵan. Bul otandyq selek­sııalyq jetis­tikter men tu­qymnyń básekelestik artyqshy­lyqtaryn tómendetedi. Son­dyq­tan da tuqym óndirisin arttyryp qana qoımaı, olardyń daıyn­dyǵyn zamanaýı tehnologııalyq deńgeıge kóshirý kerek. Taǵy bir ózekti másele – kásibı selek­sıonerlerdi daıyndaý. 

Qazaqstanda seleksııalyq ǵylym salasynda biregeı ázirle­meler bar. Shyǵarylǵan otan­­dyq sorttar men býdandardyń áleýeti óte jo­ǵary. Tek solardy óndiriste alǵa jyljytý qajet.

Serik KENENBAEV,
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor