Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Halqymnyń taǵylymy mol tarıhy men yqylym zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerin aldaǵy órkendeýdiń berik dińi ete otyryp, árbir qadamyn nyq basýyn, bolashaqqa senimmen bet alýyn qalaımyn», dep jazǵan bolatyn. Iаǵnı, mektepke deıingi kezeńnen bastap ulttyq tárbıeni qalyptastyrý, balanyń fızıkalyq jáne oı-órisiniń damýyn qamtamasyz etetin jańa tehnologııalardy izdestirý óte ózekti. Osy oraıda Almaty qalasyndaǵy №51 balabaqsha ujymy ulttyq kodty qalyptastyrýdyń pedagogıkalyq quraly retinde qarapaıym asyqtyń múmkindikterin tıimdi paıdalanyp otyr. Jýyrda respýblıkalyq tamyz máslıhaty aıasyndaǵy kórmede atalǵan asyq tehnologııasyna qyzyǵýshylyq tanytýshylar da kóp boldy.
Pedagogıka jáne psıhologııa ǵylymynda mektep jasyna deıingi balalardyń jetekshi áreketi oıyn ekendigi moıyndalyp, bilim berýdiń nátıjeliligi oıynnyń alýan túrliligine, oqý-tárbıe maqsatynda úılesimdi qoldanýǵa tikeleı baılanysta ekendigi dáleldendi. Soǵan sáıkes búldirshinderdi damytý maqsatynda qoldanylatyn tehnologııalar da jetkilikti. Dese de, ulttyq kodty bildiretin pedagogıkalyq ádistemeler men oıyndardy kóre bermeımiz. Bul rette №51 balabaqshanyń asyq tehnologııasy búgingi búldirshindi damytýǵa qajetti biregeı metodıkalyq qural ekenin aıtýǵa bolady. Memlekettik bilim berý standartyna sáıkes, zamanaýı turǵydan jańǵyrtylǵan asyq metodıkasyna bıyl 16 maýsymda Ádilet mınıstrligi avtorlyq quqyq týraly kýálik te bergen eken. Asyqty bar ynta-jigerimen oınaǵan balalar jan-jaqty damıtyndyǵyn dáleldegen balabaqsha basshylyǵy búginde respýblıkalyq, qalalyq jáne aýdandyq deńgeıde semınarlar men konferensııalar ótkizip, tól tájirıbelerin bólisýde.
Álbette, arǵy zamanda asyq qazaq balalarynyń kúndelikti oıyny bolatyn. Halqymyz qyz bala týsa eliktiń asyǵyn, ul bala týsa arqardyń asyǵyn syıǵa tartýdy jaqsylyqqa balaǵany belgili. Qazir balalar balpań basa bastaǵannan-aq ata-anasy júıkesi tynysh bolýy úshin qolyna planshet berip qoıatynyn kórip júrmiz. Pedagogtardyń paıymyna súıensek, budan balanyń zeıini tuıyqtalady, kóziniń kórý qabileti tómendeıdi, júıkesi juqarady, tómen qarap otyrǵandyqtan omyrtqalary qısaıady jáne kádýilgi adamı qarym-qatynasty umytady. Vırtýaldy álemge boı urǵan bala qorshaǵan ortamen sóılespeıdi. Al bul balabaqshadaǵy asyq oınaı bastaǵan balanyń boıyndaǵy ózgeristerdi ata-analar kún sa-ıyn baıqaı bastaǵanyn aıtý kerek. Iаǵnı, bala eńkeıedi, turady, úzdiksiz qozǵalys dene symbatyna kómektesedi. Sonymen qatar, kásipkerlik qabileti damıdy, utyp alǵan asyǵy kóbeıgen saıyn qýanady. Janyndaǵy ózi qatarly balalarmen birge uıymshyldyǵy men til baılyǵyn damytady.
Osylaısha, asyqtyń paıdasyn is júzinde dáleldegen balabaqsha ujymy ata-analarmen birge asyq jınaý aksııasyn júrgizgen eken. Búginge deıin olar 3500 asyq jınap úlgergen. Balabaqsha meńgerýshisi Farıda Omarbekova asyqtyń barlyǵy hımııalyq jolmen zalalsyzdandyrylyp, bala densaýlyǵyna zardaby joq boıaýmen boıalǵan soń zerthanada arnaıy saraptamadan ótkenin aıtady.
– Biz asyqty oıynnan bólek oqý úderisine qostyq. Bala boıalǵan asyqtyń túrin boıaý arqyly tústerdi ajyrata bilýdi úırenedi. Iаǵnı, búldirshin aq paraqtaǵy sheńber ishine asyqty boıaýǵa malý arqyly núkteler túsiredi. Sóıtip ár balanyń qaǵazǵa túsirgen boıaýy túrli keskinge aınalyp, búldirshinderdi qýanyshqa bóleıdi. Al asyqty uıashyqtarǵa salý balanyń saýsaq býyndaryna óte paıdaly. Balalar boıalyp, tesilgen asyqty bir tústen keıin ekinshi tústi jipke ótkizip, tizbekteıdi. Tizý arqyly bala tústerdi bir-birinen ajyrata alady, qolynyń usaq motorıkasy damıdy. Saýsaqtarymen jumys jasaý arqyly, saýsaqtary ıilgish bolyp jattyǵady. Munyń bári balanyń qııaly men oıyn, ushqyrlyǵyn, zeıinin jan-jaqty damytady. Asyq terapııasy balalardyń qımyl-qozǵalysyn retteýge, keńistikti baǵdarlaı bilýge, sózdik-logıkalyq oılaýdy satylaı qalyptastyrýǵa, shyǵarmashylyq jáne syn turǵysynan oılaýǵa, sabyrǵa, birlese áreket etýge tárbıeleıdi. Sondyqtan jańa mazmundy oıyndar, jattyǵýlar qurastyryp, oqytý barysynda qoldanamyz, deıdi balabaqsha meńgerýshisi Farıda Omarbekova.
Máselen, balabaqsha tárbıeshileri asyq arqyly sanaý, qurastyrý, asyq ústinen júrý, matematıkalyq logıkalyq tapsyrmalardy sheshý, túrli oqıǵalardy oılap taýyp, bala tanymyna qorshaǵan álem zańdylyqtary men oqıǵalaryn qyzyqty túrde jetkizýge tyrysady. Olardyń aıtýynsha, asyq atý oıyny arqyly mergendigin damytýǵa, asyqtan qurastyrylǵan ınnovasııalyq dástúrli taqtaıshalar men massajdy qolǵaptar arqyly bala densaýlyǵyn shyńdaýǵa bolady. Iаǵnı, asyq terapııasy kóp nusqaly bolýymen de erekshelenedi.
Sondaı-aq balalar qumnyń ústine asyqpen túrli mazmundy sýretter sala otyryp, neni beınelegenderin aıtyp beredi. Aıtalyq, jeke-jeke otyrǵyzylǵan búldirshinderge belgili bir pishin beriledi. Pishindi dál sondaı qalypta boıalǵan asyqtarmen qurastyryp shyǵýlary tıis. Bul tapsyrma balalardan uqyptylyq pen muqııattylyqty talap etedi. Tapsyrmany oryndaý barysynda balalar pishinniń kólemimen qatar onyń ishinde berilgen tústerden jańylmaýy tıis. Eresek toptar úshin tapsyrma qyzyqty ári paıdaly. Balanyń logıkalyq oılaýy, kózben kórý arqyly este saqtaý qabileti artady, estetıkalyq talǵamy damıdy jáne bir-birimen básekelesip oryndaý barysynda shapshańdyqqa úırenedi. Asyqtan quralǵan taqtaıshalarmen júrý arqyly balalardyń aıaq, qol eti qataıady, qabileti artady. Tabandaǵy júıke núkteleri arqyly oılaý qabiletiniń damýyna, jalpaqtabannyń aldyn alýǵa bolady.
– Bul – asyq terapııasynyń bastapqy nusqasy. Biz aldymyzǵa mektepke deıingi tárbıeleý jáne oqytý standarty men úlgilik baǵdarlamasyna saı barlyq bilim salasynda qoldaný múmkindigin ashý, túrlendirýdiń teorııasy men ádistemesin daıyndaý, tujyrymdamasyn negizdeý maqsatyn qoıyp otyrmyz, – deıdi Farıda Omarbekova.
Taqyrypqa oraı
Asyq – tórt túlik pen ańdardyń tilersegindegi qyzmeti kúrdeli, býynǵa bitken shymyr súıek. Qoı, eshki, sıyr, túıe asyǵy úlken-kishiligine qaramastan bir pishindes keledi. Al jylqy asyǵy basqa pishinde bolady. Halqymyzda «Hantalapaı», «Úsh taban», «Sheńber» sııaqty túrli asyq oıyndary bar. Oıyn kezinde asyqtyń syrtqy pishinderi úlken ról atqarady. Alshy – asyqtyń ıirilgende tegis tabany jerge tıip, turyq túsýi. Oıyn kezinde oǵan birinshi dárejeli mán beriledi. Táıke (taýa) – asyqtyń ıirilgende shuńqyrlaý tabany jerge tıip, turyq túsýi. Bul ekinshi dárejeli mánge ıe. Búge (búk) – asyqtyń ıirilgende dóńes jony ústine qarap, etpetinen jatyq túsýi. Bul úshinshi dárejeli mánge ıe. Shige (shik) – asyqtyń ıirilgende shuńqyr qursaq jaǵy ústine qarap, shalqasynan jatyq túsýi. Bul tórtinshi dárejeli mánge ıe. Turyq – asyqtyń alshy ne táıke túsýi. Ompy – asyqtyń tumsyǵymen jer tirep, tik shanshylyp túsýi. Sompy – asyq tumsyǵynyń kókke qarap, tik shanshylyp shońqaıa túsýi. Taban – asyqtyń táıke jaǵy. Ońqaı – asyqtyń búgesi alaqanǵa qarap, táıkesi oń qol bas barmaǵyna basylyp yńǵaıly ustalýy. Ońqaı asyq maldyń sol jaq aıaǵynyń tilerseginde bolady. Solaqaı – asyqtyń shigesi syrtqa qarap, alshysy oń qoldyń bas barmaǵyna basylyp yńǵaıly ustalýy. Solaqaı asyq maldyń oń jaq aıaǵynyń tilerseginde bolady. Saqa – qoldaǵy bar asyqtyń úlkeninen, irisinen, mejemdisinen, salmaqtysynan, ońqaıynan belgilenedi. Solaqaılar saqany solaqaı asyqtan ustaıdy. Asyqpen oıyn balalardy erterekte sheberlikke, mergendikke, batyldyqqa, sheshim qabyldaýǵa, yrymǵa, yrysqa tárbıeleý quraly boldy.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
