Azııa keńesiniń ótkeni men búgini

Sonymen qatar ókinishke qa­raı Azııa aýmaǵynda qarýly qaq­tyǵystardyń týyndaýyna já­ne óńirlik shıelenisterdiń ósýine alyp keletin qaqty­ǵys­­tardyń paı­da bolýy jalǵasýda. Bul ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtyń jedel áreket etýin jáne ujymdyq qar­sy turý úlgisin ázirleýdi talap etedi.

Osy oraıda, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) atalǵan máselelerdi sheshý jolyn­da­ǵy eń iri kópjaqty aýqym­dy forým bolyp otyr. Qazaqstan Respýb­lı­kasy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń BUU Bas Assam­bleıa­synyń 47-shi ses­sııa­sy­nyń minberinen osy AО́SShK-ni qu­rý­ǵa bastamashylyq jasa­ǵanyna búgin, 5 qazanda 25 jyl tolady.

90-shy jyldardyń basynda Azııanyń qaýipsizdigi jáne damý máselelerin talqylaý boıynsha ortaq qurlyqtyq qurylym joq edi. BUU minberinde al­ǵash ret sóz sóılegen, shalǵaı­da­­ǵy Ortalyq Azııadaǵy jańa qu­ryl­ǵan memleket basshysynyń usy­­­nysy birden yqylaspen qa­byldandy. Ýaqyt AО́SShK pro­sesiniń ózektiligin kórsetti já­ne onyń aıasynda saıası dıalogty ınstıtýttandyrý jáne azııa­lyq memleketterdi jańa saıa­sı jaǵ­daı­larǵa beıimdeý júr­giziledi. Qazaqstan jáne AО́SShK prosesin qol­daǵan mem­­leketter osyndaı te­tik qu­rý­dyń kúrdeliligin aıqyn tú­sin­di. Memleket basshysy atap ótkendeı, búgingi kúni AО́SShK kó­binese tyńǵa túren salǵan, son­dyqtan da tirlikte kezdesetin jaǵ­daılarǵa daıyn turǵan bi­regeı jas forým bolyp tabylady.

Sonymen birge AО́SShK úd­e­­risi túrinde júzege asy­ryl­­­ǵan, Elbasy usynǵan Azııa­da­ǵy ujymdyq qaýipsizdik tujy­rym­da­masyn kópjaqty ilgeriletý ıdeıa­synyń halyqaralyq mańyzy zor. Qazirgi kezde Eýropaǵa qa­ra­ǵanda Azııada áli kúnge deı­in myqty saıası ınstıtýttar jetispeıdi. Bul ókinishke qaraı, ne­­gizgi memleketter arasyn­da­ǵy senimniń tómen bolýynan tý­yndaıtyn jaǵdaı. Qaýip­siz­dik máseleleri birqatar qosal­qy óńir­lik yntymaqtastyq tetik­te­­riniń bolýyna qaramastan, ár mem­­lekettiń ishki máselesi bolyp qa­­lýda. Osyndaı jaǵdaılarda ha­lyq­aralyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýdiń jalǵyz ǵana aıqyn tetigi memleketter arasyndaǵy senimdi arttyrý qaǵıdaty bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda AО́SShK-ni shaqyrý atalǵan máse­leni ýaqtyly qarastyrýǵa múm­kindik berdi.

Búgingi tańda quramyna 26 qaty­sýshy memleket kiretin AО́SShK kúrdeli halyqaralyq jaǵ­­daı tusynda ornyǵyp keledi. Ha­ly­q­aralyq beıbitshilik pen qaý­ipsizdikti saqtaýǵa baǵyt­tal­ǵan burynǵy júıeniń álemdik arenadaǵy syn-te­geý­rinder men kúshterdiń ja­ńa araqatynasyna baılanys­ty tıimdiligi azaıýda. Qaýipsizdikti qam­ta­­masyz etýdiń qoldanystaǵy dás­túrli quraldarynyń qazirgi za­man­ǵy syn-qa­­ter­lerge qarsy turý qabi­leti de tó­men­deýde.

Azııada jahandyq áskerı-saıası prosesterdiń yqpalymen tý­yndaǵan qaqtyǵys áleýeti saq­­talýda. Bul óńirden alys aı­maq­­tarda kórinis tapqan «eski» qa­q­ty­ǵystar jandanyp, keıde jańa kúsh­pen qaıta ó­r­shý­de. Atalǵan jaǵ­daıdy trans­she­ka­ralyq sı­pat­taǵy jańa «qozǵamaly» qa­terler kúsheıe túsýde. Sol sebepti atalǵan máselelerdi 1999 jylǵy «AО́SShK prınsıpteriniń dek­larasııasynda» kózdelgen sa­ıası prosess aıasynda sheshý ma­ńyzdy, sondaı-aq aldaǵy ýa­qytta osy baǵytta prog­res­ti qamtamasyz etý, bir­jaq­ty áreketterge barýdy já­ne beı­­málim jaǵdaıdaǵy óńir­lik et­no­saralyq jáne basqa daý­lardyń shıelenisýin boldyrmaý qajet.

Qa­zaqstan 2017-2018 jyldar­daǵy BUU Qaýip­siz­dik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde AО́SShK quryltaı qujat­tarynda kórsetilgen ynty­maq­tastyq pen senim sharalaryn ny­ǵaıtý qaǵıdattaryn naqty iske asy­rýda. AО́SShK tásilderi BUU Qaý­ip­sizdik Keńesiniń músheleri ara­­syndaǵy áriptestikti jáne óza­­ra túsinistikti nyǵaıtý úshin erek­­she mańyzdy.

Sırııadaǵy kúr­deli qaqty­ǵys­ty retteý boıyn­­sha N.Nazarbaevtyń qoldaýymen júze­ge asyrylyp jatqan  Astana prosesi senim sha­ra­larynyń mańyzdylyǵyna aı­qyn mysaly bolady.  Bul sharalar taraptardyń kez­de­sip, dıalogty tikeleı nemese bitim­ger arqyly kelissózderdi júr­gizýden bastaý alady. Sony­men qatar aımaqtardaǵy ja­ǵ­daıdyń jaqsarýyna yqpal ete­tin naqty áskerı-saıası jáne gý­ma­nıtarlyq sharalar týraly sóz qozǵalady. Sırııa AО́SShK-ge múshe emes,  alaı­­da bul eldiń bastan ótkerip jatqan qasiretti jaǵdaıy jergilikti já­ne óńirlik deńgeılerdegi se­nim­di ny­ǵaıtý quraldarynyń ózek­tiligin kórsetedi.

Kóp jaǵdaılarda dıalogtyń bolmaýy úlken qaterli faktor bolyp sanalady. Azııa úshin osy olqylyqtyń ornyn AО́SShK aıtarlyqtaı toltyryp otyr.

Aımaq elderiniń qarym-qaty­nas­taryn óńirlik qaýipsizdik máse­leleriniń ózara tıimdi she­shim­derin izdestirý úshin dıalog rejimine aýystyrý quraly re­tin­­de AО́SShK is júzinde qurlyq mem­leketteri arasyndaǵy senimdi ny­ǵaıtýǵa yqpal etedi. Azııadaǵy já­ne búkil álemdegi qaýipsizdik pen boljamdylyqtyń artýy AО́SShK úderisiniń mazmun­dy­ly­ǵyn aıqyndaıdy.

AО́SShK qatysýshylary bas­tap­qyda «qarapaıymnan kúr­de­lige» qozǵalys taktıkasyn qol­da­ǵan bolatyn. Iаǵnı, Keńeske qatysýshylar alǵashqy kezeńde taraptardyń ortaq múddelerine saı keletin máselelerdi talqylaý jáne sol arqyly ortaq pikirge ke­lý, sodan soń ymyraǵa qol jet­ki­zip odan ári daýly másele­lerdi tal­qylaýǵa kelisti.

Aıta ketetin jaıt, Keńesti qu­rý barysynda oǵan Azııadaǵy ózek­ti máseleler men jan­jal­­dy jaǵdaılardy jedel sheshý mindeti júktelgen joq. Sebebi, bul birinshiden múm­kin emes, ekin­shiden, atalǵan yn­ty­maq­tas­tyq formatynyń óki­let­ti­li­gine kir­meı­di jáne uzaq tal­qy­laý jáne she­shý úderisin talap etedi.

AО́SShK qyzmetin taldaý osy forýmnyń negizgi maqsaty Azııa memleketteri arasyndaǵy qaý­ipsizdik salasyndaǵy ózekti má­s­e­leler men problemalardy tal­qylaý úshin qolaıly jaǵdaı ja­saý, jalpy adamı qaǵıdattar men kúsh qoldaný pozısııasy tur­ǵysynan alǵanda saıasat qo­laı­syzdyǵy, ekonomıkalyq da­mýdaǵy aıyrmashylyqtar, ná­sil­dik, etnostyq jáne dinı tıis­tilikke negizdelgen aqylǵa qo­nym­dy dıalogty ótkizýge alań usy­ný múmkindigin jasaý bolyp ta­byldy.

Qazaqstan 25 jyl boıy óńir­de jalpyazııalyq ortaq qaýip­siz­dik qurylymyn qurý boıynsha óziniń maqsatty jumysyn júr­gizip keledi. Prezıdentimizdiń bas­shy­lyǵymen kóptegen jumystar atqa­ryldy, sonyń nátıjesinde AО́SShK ıdeıadan praktıkalyq jáne naqty jumys isteıtin qu­ry­lymǵa aınaldy. Bul qyzý ári qo­maqty eńbekti talap etken ju­mys boldy.

Forým qurylǵan kezden bastap, Kaırden Seýlge deıin, Máskeýden Pnompenge deıin AО́SShK músheleriniń sany 16-dan 26 -ǵa deıin artty. Keńes­te­gi kelissózderge Izraıl, Pales­tı­na, Úndistan, Pákistan, Iran já­ne birqatar arab memleketteri qatysady. Keńestiń maqsattaryn ilge­riletýge negiz bolatyn norma­tıv­tik-quqyqtyq baza qury­l­dy. AО́SShK BUU jáne basqa da ha­lyq­aralyq uıymdarda baı­qaý­­shy már­tebesine ıe boldy. AО́SShK – Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıy­my baǵyty boıynsha dıalog júr­gi­zýde.

Birneshe jyl buryn Keńestiń Almatydan Astanaǵa kóshirilgen Hatshylyǵy 10 jyldan astam tabysty jumys atqarýda. Forým ju­mysynyń ózekti másele­l­e­rimen aınalysatyn organdary qalyp­tasty. Arnaıy jumys to­by­nyń, Aǵa laýazymdy tul­ǵa­lar komıtetiniń, Jastar jáne Is­kerlik keńesterdiń otyrys­tary júıeli túrde ótkizilip oty­rady jáne 2014 jyldan bas­tap AО́SShK-niń tóraǵasy bolyp ta­bylatyn Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń bastamasymen já­ne qoldaýymen qurylǵan Úki­met­tik emes uıymdardyń forýmy «kúsh alyp» keledi.

Keńes aıasynda áskerı-saıası, ekonomıkalyq, ekologııalyq, ada­mı ólshemder jáne jańa syn-tegeý­rinder men qaterlerge qarsy tu­rý salalarynda senim sharalaryn iske asyrýǵa negizdeme bola­tyn tujyrymdamalar men is-qı­myl josparlary qabyldandy.

Qazaqstan, Túrkııa jáne Qy­taı tóraǵalyqtary barysynda, qorytyndylary boıynsha ma­­ńyz­dy saıası deklarasııalar qa­­byl­danǵan tórt sammıt pen Syr­tqy ister mınıstrleriniń bes tu­raq­ty kezdesýi ótti.

Eki apta buryn, 2017 jylǵy 20 qyrkúıekte Nıý-Iorkte, BUU Bas Assambleıasynyń 72-shi sessııasy aıasynda Qazaqstan Prezıdenti bastamasynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan, AО́SShK múshe memleketteriniń Syrtqy ister mınıstrleriniń beıres­mı kezdesýi ótti. Kezdesý bary­synda qatysýshylar halyq­ara­lyq kún tártibindegi ózekti máse­lelerdi talqylady, forým­nyń shırek ǵasyrdaǵy negizgi je­tis­tikterin atap ótti jáne búgin­gi kúni AО́SShK aldynda tur­ǵan maqsattaryn aıqyndady. Mı­nı­strlerdiń qorytyndy má­lim­demesinde «Azııanyń ózge mem­leketterin barynsha qam­tý, syrtqy almasýdy arttyrý, son­daı-aq óńirlik jáne halyq­ara­lyq isterge keńinen qatysý, ıaǵ­nı qaýipsizdikti qamtamasyz etýde, damýdy ilgeriletý men tur­­ǵyndardyń ál-aýqattylyǵyn jaq­sartýda belsendi ról atqarý úshin aldaǵy ýaqytta AО́SShK-ni keńeıtýge múddelimiz», – dep atap kórsetildi.

EKSPO-2017 halyqaralyq maman­­dandyrylǵan kórmesi aıa­synda Astanada Azııanyń bar­lyq óńirlerinen jınalǵan ká­s­ibı jáne áýesqoı sport­shy­lardyń qatysýymen birlesken ShYU-AО́SShK jeńil atletı­ka­lyq marafony ótkizildi.

Osy ýaqytqa deıin eńsergen jolǵa sholý jasaı kele, múshe memleketterdiń birlesken kúsh-jigeri AО́SShK úderisin bastaýǵa ǵa­na emes, óńirlik qaýipsizdiktiń ne­­gizderin qalyptastyrýda naq­ty nátıjelerge qol jetkizýge múm­kindik berdi dep senimmen atap aıtýǵa bolady.

Belsendi ujymdyq ózara is-qı­myl, órkenıetterdiń ashyq ta aı­qyn dıalogy bolmaǵan jaǵ­daı­da, barlyq memleketterdiń tu­raq­tylyǵy men ornyqty damýyn qam­tamasyz etýdiń durys joldaryn tabý múmkin emes. Osyǵan baı­lanysty 2014 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Shanhaıdaǵy AО́SShK sammıti barysynda baıan­dalǵan AО́SShK negizinde ha­lyq­aralyq uıym qurý bas­ta­ma­­sy asa ózekti bolyp taby­la­dy. Bú­gingi tańda forým q­aty­sý­­shy­la­ry atalǵan máseleni tal­qy­laý ústinde.

Búginde AО́SShK sheńberin­de­gi tıisti jumys óz qarqynyn saq­tap, osy úderisti kúsheıtip, nyǵaı­tatyn ózekti qujattardy bir­lesip ázirleýdi jalǵastyrýdyń jáne taǵattylyq pen dáıek­tilik tanytýdyń mańyzy zor. Halyq­ara­lyq uıymdarda AО́SShK maq­sat­tary men mindetterin belsendi túr­de túsindirý qajet.

AО́SShK mámile qaǵıdasyna ne­gizdelgen saıası platforma bo­lyp tabylady. Onyń bar­lyq mú­sheleri ózara teń já­ne 2002 jyl­ǵy Almaty ak­tisi, AО́SShK-degi qa­rym-qa­ty­nas­­tar­dy retteıtin prın­sıp­ter dek­­larasııasyna jáne bas­qa da qu­jat­tarǵa sáıkes óz min­det­te­melerin oryndaıdy.
Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­­tymaqtastyq uıymymen sa­lys­­tyrǵanda, AО́SShK saıası, má­­­denı, geografııalyq jáne eko­no­­mıkalyq turǵydan áralýan­dy­ǵymen erekshelenedi.

Bul rette AО́SShK-niń kúr­de­liliginiń ózi de onyń biregeı sı­paty bolyp tabylady.

Uıymnyń negizin salǵan memleket retinde Qazaqstan aldaǵy ýa­qytta Azııa qurlyǵyndaǵy qa­ýip­sizdik pen turaqty damý jo­lynda AО́SShK-niń barlyq ne­gi­zgi baǵyttary boıynsha yn­tymaqtastyqty damytýǵa bar kúshin salady, óıtkeni bul El­basy aıqyndap bergen syrtqy saıa­sı basymdylyqtarymyzdy qamtıdy.

Qaırat ÁBDIRAHMANOV, 
Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri