Osyǵan baılanysty aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usyndy. «Birinshiden, – dep jazdy Elbasy, – qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettiligin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqııat daıyndaldyq». Prezıdent budan ári qazaq tili álipbıiniń tereńnen tamyr tartatynyna nazar aýdarady. Iá VI-VII ǵasyrlarda (erte orta ǵasyr kezeńi) Eýrazııa qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enıseı jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnıkalyq jazýy paıda bolyp, qoldanyldy. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóne álipbılerdiń biri edi. Al V-XV ǵasyrlarda túrik tili Eýrazııa qurlyǵynyń asa aýqymdy bóliginde ultaralyq qatynas tili boldy. Aıtalyq Altyn Ordanyń búkil resmı qujattary men halyqaralyq hat-habarlary negizinen ortaǵasyrlyq túrki tilinde jazyldy. Halqymyz ıslam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastaldy. Sonymen H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deıin, 900 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbıi qoldanyldy. 1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý komıteti men KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń Prezıdýmy latyndyrylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki alfavıtin» engizý týraly qaýly qabyldady. Latyn álipbıiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanylyp, keıin kırıllısaǵa aýystyryldy. 1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndyrylǵan álipbıden orys grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshirý týraly» zań qabyldandy. Osylaısha, qazaq tiliniń álipbıin ózgertý tarıhy negizinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi.
N.Tórequlov Túrkistandaǵy keńes mádenıeti qurylysy, bilim berý men aǵartý máselelerine erekshe mán berip otyrdy, osy salalardaǵy naǵyz reformatorǵa aınaldy. Onyń ıdeıalary, oı-armany ózi uıymdastyryp, basshylyq etken basylymdarda jarııalanǵan maqalalarynda aıqyn kórinis taýyp otyrdy.
Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyn ábden ekshep, oı eleginen ótkizip, myń oılanyp, júz tolǵanyp baryp qolyna qalam ustaǵany anyq. Bul eńbekti eldik tolǵaýy desek te bolady. Sebebi qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi Qazaq eliniń rýhanı jańǵyrýy aıasynda júzege asyrylǵaly otyrǵan keń aýqymdy jobalardyń biri ekendigi aıdan anyq. Qoǵamdaǵy qyzý talqylaýlar bul problemanyń qanshalyqty mańyzdy ekenin dáleldep otyr.
Qazaq eli latyn qarpine kóshýge aýyq-aýyq talpynys jasap keledi. Elbasy 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda latyn grafıkasyna kóshý máselesin zertteýdi tapsyrǵan bolatyn. Osyǵan oraı arnaıy komıssııa quryldy. Onyń quramynda bilikti til ǵalymdary men qoǵamdyq ınstıtýttardyń mamandary jumys istedi. Jalpy qazaqtyń til mamandary latyn qarpi úlgisin jasaý jolynda kóp izdenip kele jatqanyn aıtýymyz kerek. Sońǵy málimetter boıynsha elimizde qazirge deıin júzden astam joba daıyndalǵan. Ázerbaıjan, О́zbektan jáne Túrkmenstanǵa ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyrylyp, tájirıbeleri muqııat saraptaýdan ótkizildi.
«Men, – dep jazady Elbasy óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda, – 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarııa etken «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshýge kirisýimiz kerektigin» málimdedim. Bul – sol kezden barlyq salalarda biz latyn qarpine kóshýdi bastaımyz degen sóz. Iаǵnı 2025 jylǵa qaraı is-qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaýǵa tıispiz».
Memleket basshysy úkimetke qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń naqty kestesin jasaýdy tapsyrdy. Sondaı-aq Elbasy 2017 jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerektigin de jetkizdi. Al 2018 jyldan bastap jańa álipbıdi úıretetin mamandardy jáne orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtardy daıyndaýǵa kirisý qajettigine nazar aýdardy.
Qazirgi kezde qazaq zııalylary Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyn qyzý talqylaýdy jalǵastyra túsýde. Bul zańdy da. Ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýyna baǵyttalǵan taıaý jyldardaǵy uly mindetter birtutas ult bolýǵa, mádenı jáne sana ashyqtyǵyna umtylýǵa, qanymyzǵa sińgen, tamyrymyzda búlkildegen izgi qasıetterdi qaıta túletýge bastaıdy. Buıyrsa, elimizdiń rýhanı ómirindegi eleýli kezeńge qadam basqaly turmyz.
Seıdýlla SADYQOV,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq
qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
