Qojyqov álippesi

Ol patshalyq dáýirdegi aǵartý jumystary aýqymynda muqııat qarastyrylyp, jan-jaqty taldaýǵa alynýy tıis. 

Álippe muqabasynda oryssha: «Býkvar dlıa kırgızskıh shkol v Týr­kestanskom krae. Sostavıl zavedýıýshıı rýssko-týzemnym ýchılıshem Kongr Hodja Hodjıkov» («Túr­kistan ólkesindegi qazaq mektepteri úshin álippe. Qurastyrǵan Qar­naq orys-týzem ýchı­lıshesiniń meń­­gerýshisi Qońyrqoja Qojyqov») dep jazylyp, «birinshi basylym»­ ekeni, «Túrkistan oqý bas­shylyǵynyń ruq­satymen basylyp otyr­ǵany» atap kór­setilgen. «Álippe» («Álif­bá») Orynborda «Ka­­rımov, Hýsaınov jáne baspa» seriktestiginiń tıpolıtografııasynan basylyp shyqqan. Osy kitap Túrkistan ólkesindegi oqý isinde qalaı paıdalanyldy, onyń jurtty saýat­tandyrýdaǵy róli, jalpy, sol shaqtaǵy jádıdtik qozǵalysta alǵan oryny qandaı boldy, mine, bu­lardyń bári áli de zert­teýshisin tosyp tur. 

Atalmysh alǵashqy «Álippe» kitabyn Túr­kis­tan muǵalimder semı­na­rııasynyń túlegi, ustaz ári qoǵam qaıratkeri, Alash qozǵalysyna belsene qa­tysýshy, Qoqanda ja­rııa­lanǵan Túrkistan avtonomııasy Halyq keńe­siniń jaýapty hatshysy Qo­ńyr­qoja Qojyqov HH ǵa­syr basynda ustazdyq qu­ryp júrgeninde rýhanı saladaǵy muqtajdyqty te­reń túısingendikten jaz­ǵan. 

Ol oqýlyqqa bergen­ kirispe sózinde quran men­ onyń uǵymdaryn oqy­­tatyn moldalardyń (mu­ǵa­limderdiń) nazaryn ba­lalardyń, mektepte eki-úsh jyl oqysa da, hat ta­ný­larynyń nashar­ly­ǵyna aýdarady. Munyń sebebi qazaq tilinde saýa­t ashý kitabynyń joq­ty­ǵynda jatqanyn aıtady. Sóıtip, óziniń «Álip­pesinde» qazaqy bir dybysty arabı bir árippen belgileý ádisterin júıelep kórsetedi. Muǵalimder áje­­tine usynyp otyrǵan osy «qazaq álippesinen soń quran álippesin» oqy­­­sa, balalardyń «basylymdar jazýyn taný» múmkindigi artatynyn aı­tady. «Álippeniń» hres­tomatııalyq bólimine ár­kim bilýge tıis maǵlu­mat­­tardy toptap, olar­ǵa shaǵyn áńgime, óleń­der­­di qosyp beredi. О́zi­niń jazǵan álippesin «tá­jirıbe-dúr» dep atap, sol sebepti, muǵalimderdiń oqýlyqty «jatsynatyn jer­leri» bolsa, sol ja-ı­yn­­daǵy eskertpelerin tyń­daýǵa ázir ekenin esker­tedi. Ýaqyt talabyna oraı «...alashqa usynǵan já­dıdimizdiń ne artyq, ne jetpegen jerleri bolsa, oı-pikirlerin tikeleı, ne hat arqyly bildirgenderge kópten kóp alǵys aıtamyz» deıdi. 

Jádıdtik qozǵalysqa tusaý sala otyryp, orys-týzem mektepterin kóp­­­­tep ashyp jatqan zamanda Túrkistan ólkesi oqý basqarmasynyń qa­zaq álippesin jasaýǵa hám­ qoldanýǵa resmı pur­­sat berýi, ımpe­rııa­ ıdeo­logtarynyń «bu­ra­­ta­nalardy kádimgi orys mujyǵyna aınal­dyrý» saıasaty tur­ǵy­sy­­nan qaraǵanda, tań­ǵal­dyrady. Son­dyq­tan da bul alǵashqy «Álip­pe­niń» ólkedegi aǵar­tý­­shylyq taǵdyryn te­­re­ńi­rek zertteý jón bol­maq.

Beıbit QOIShYBAEV 

Sýrette: Qo­ńyr­­­­­­qo­ja­ Qojyqov «Álip­­­­­­pe­si­niń» oryssha muqaba bet­­­­­­­­­­teri