Stokgolmde ótken jıynda Koroldik shved ǵylym akademııasynyń hatshysy Goran Hansson laýreat óz eńbekterinde ekonomıka men psıhologııany baılanystyra bilgenin erekshe atap ótti. "Rıchard Taler shekteýli rasıonaldylyq, áleýmettik basymdyq pen ózin-ózi baqylaý deńgeıi tómendiginiń saldary týraly zerttedi. Ekonomıster osy kúnge deıin adamdardyń rasıonaldy túrde áreket etetinin aıtyp keledi. Al Taler men atap ótken qasıetterdiń ekonomıkalyq sheshim qabyldaý men naryqtyq baılanysqa da áser etetinin aıtty", dedi Nobel komıtetiniń ókilderi.
Rıchard Taler degen kim?
Rıchard Taler Chıkago ýnıversıtetiniń professory. 72 jasta. AQSh-ta turady. Onyń Fuller & Thaler Asset Management atty aktıvterdi basqarý fırmasy bar. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obamanyń keńesshisi bolǵan. Rıchard Taler ekonomıkalyq teorııanyń jańa salasy - minez-qulyqtyq qarjy týraly baǵyttyń negizin qalaýshylardyń biri. Onyń zertteýleri ekonomıka men psıhologııany baılanystyrady. "Meniń zertteýlerimniń eń basty sabaǵy - ekonomıkalyq agentter de adam. Jáne ekonomıkalyq model osyny eskerýi kerek", deıdi Taler.
Minez-qulyqtyq ekonomıka degen ne?
Qarapaıym tilmen túsindirer bolsaq, minez-qulyqtyq ekonomıka - adam áreketiniń qarjy naryǵyna áserin zertteıtin ǵylym. Tipti, marketıngtik aksııalar men dúkendegi jeńildikter kezinde de tutynýshylardyń áreketi týraly zertteýler júrgizilip, osy ǵylymǵa júginedi. Mysaly, adam óz menshigindegi zattardy basqasyna qaraǵanda joǵary baǵalaıdy. Talerdiń aıtýynsha, bul ózinde bardy joǵaltyp alýǵa degen qorqynyshtan týyndaıdy.
Atalǵan ǵylym teorııasyna súıensek, adamdardyń kózqarasy belgili bir zattardy baǵalaýǵa áser etedi. Mysaly, bir taýardy jeńildik jasaǵan bolyp óz baǵasyna usynsań, ol joǵary baǵalanady. Bul teorııa arqyly Taler adam tolyǵymen rasıonaldy sheshim qabyldaı almaıtynyn aıtty.
Nobel komıtetiniń baıandamasynda Talerdiń taǵy bir zertteýi týraly aıtylǵan. Mysaly, taksıst jumys kúnin josparlaý kezinde otbasyna ýaqyt qaldyratyn bolsa, tabysyn bir mólsherde belgileıdi. Týra sol aqsha qolyna túskende, úıine qaıtady. Iаǵnı, durys sheshim qabyldaý nemese jospar qurý arqyly oǵan jaqsy tabysqa jetýge bolady.
Talerdiń taǵy bir zertteýi - tutynýshylardyń ádilettiligi men onyń bızneske áseri. Mysaly, jańbyr bastalsa, adamdar dúkenge baryp qolshatyr alady. Suranys kóp bolǵandyqtan, baǵany arttyrýǵa bolsa da, bıznes ókilderi oǵan barmaıdy. Sebebi tutynýshylar bul áreketti ádiletsizdikke balaıtynyn biledi. Sonymen qatar, Talerdiń aıtýynsha, aýa raıy, jobanyń jaqsy tanystyrylymy, kóńil-kúı sekildi psıhologııalyq faktorlar ınvestorlardyń da sheshim qabyldaýyna áser ete alady.
Ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵynyń ereksheligi
Ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵyn 1968 jyly Shvesııa banki taǵaıyndaǵan. Bul bank jyl saıyn Nobel qoryna bir syılyqtyń qarjysyn aýdaryp otyrady. Biraq Alfred Nobeldiń 1895 jylǵy ósıetinde ekonomısterge syılyq berý týraly aıtylmaǵan. Sol sebepti Nobeldiń urpaqtary ekonomıka boıynsha syılyqtyń Nobel atymen atalǵanyna narazylyqtaryn bildirip keledi. Peter Nobel bir sózinde Albert Nobel ekonomısterdi jaqtyrmaǵanyn, mundaı syılyqty berý onyń ósıetine qarsy keletinin aıtty. Sondaı-aq "Nobel otbasy qoǵamdastyǵynyń" tóraǵasy Tomas Tıýden atalǵan syılyqty Nobel syılyqtarynyń qatarynan bólýdi usyndy. Soǵan qaramastan, ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵy jyl saıyn taǵaıyndalyp keledi. 2016 jyly atalǵan syılyq kelisimshart teorııasy úshin Olıver Hart pen Bengt Holmstromǵa berilgen bolatyn.
Esterińizge sala ketsek, buǵan deıin ádebıet boıynsha Nobel syılyǵy Kadzýo Isıgýroǵa berilgeni týraly habarlaǵan bolatynbyz. Al Raıner Vaıss, Barrı Barısh jáne Kıp Torn esimdi ǵalymdar LIGO detektory arqyly gravıtasııalyq tolqyndardy anyqtaǵany úshin fızıka boıynsha Nobel syılyǵyn ıelengen edi. Sondaı-aq eritindilerdegi bıomolekýla qurylymyn anyqtaýǵa arnalǵan joǵary sapaly krıoelektrondy mıkroskopty damytýshylarǵa hımııa salasy boıynsha Nobel syılyǵy buıyrdy.
Bir aıta keterligi, bıyl laýreattarǵa beriletin qarjylaı syılyq 12,5 %-ǵa ósip, 1,12 mln dollardy qurady. Al osy kúnge deıin, ıaǵnı, 1901-2017 jyldar aralyǵynda 98 Nobel syılyǵy tabystaldy. Onyń ishinde eki ret syılyqty úsh adam ózara bólisken. Jalpy laýreattardyń ortasha jasy 62 jasty quraıdy. Sonymen qatar laýreattar qatarynda 16 áıel bar. Nobel syılyǵynan tek 1 adam - Le Dıýk Tho bas tartqan. Bir qyzyǵy, Nobel syılyǵy tarıhynda saltanatty rásim barysynda úsh laýreat qamaýǵa alynypty.
Beıbitshilik boıynsha Nobel syılyǵyn tabystaý 10 jeltoqsan kúni Osloda, qalǵan salalar boıynsha saltanatty marapattaý sharasy Stokgolmde ótedi.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
"Egemen Qazaqstan"
