Ol ilim boıynsha, ult kapıtalızm ne sosıalızm kezinde ǵana qalyptasady, al qazaqtar kapıtalızmdi basynan ótkermeı, birden sosıalızmge qoıyp ketti. Qazaqtar buryn ult emes edi, olar 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen keıin ornaǵan sosıalızm kezinde ǵana qalyptasa bastaǵan «jas» ult. Demek, buryn qazaq ulty bolmaǵandyqtan onyń tarıhy da, ádebıeti de bolmady. Mine, alqymnan alyp kerdeńdegen osy kesir teorııany moıyndamaǵan, búkil sanaly ǵumyryn qazaq ádebıetiniń tarıhy este joq eski zamandardan bastalatyndyǵyn dáleldeýge arnaǵan qaıtpas qaısar ǵalym Beısenbaı Kenjebaev edi.
Soǵystan keıingi jyldardyń tólderi – bizder alpysynshy jyldardyń orta sheninde S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde bilim alyp, Almalarmen stýdenttik jyldardy qatar ótkizdik. Bizden bir jyl keıin oqyǵan Almanyń kýrstastarynyń ishinde «sen tur, men ataıyn» deıtindeı daryndy jastar kóp edi. Olardyń arasynan keıin qazaq ádebıetiniń túrli salalarynda jarqyrap kóringen Saǵat Áshimbaev, Shárbaný Beısenova, Saılaýbek Jumabekov, Ádilbek Taýasarov, Rızabek Adýov, Nurlan Orazalın, Faýzııa Orazbaeva, Aldan Smaıyl, Áshirbek Kópish, Luqpan Asylov sııaqty aqyn-jazýshylar, synshylar, ǵalymdar, ustazdar shyqty.
Alma óz qurbylary ishinde birden kózge tústi. Onyń qazaq rýhy uıalaǵan izgi muratty qyz ekendigi ımandy qaratory júzinen, bııazy, baısaldy, sabyrly minezinen, sóılegen oıly sózinen, ádepten aspaıtyn qalpynan birden ańǵarylatyn. Osyndaı qasıetterin birden baıqaǵan dekanat Almany top basshysy etip taǵaıyndady.
Ol barlyq sabaqty úzdik oqydy. Til biliminiń ustazdary Almany bolashaqta tilshi bolady dep, qazaq tili kafedrasyna qaraı ıkemdedi. Tipti bolashaq tilshi retinde Almany shákirtter almasý baǵdarlamasy boıynsha 1967 jyly Bolgarııadaǵy Sofııa ýnıversıtetiniń túrkitaný kafedrasyna jiberip aldy. Biraq onyń ádebıetke degen yńǵaıy erekshe edi, sóz ónerine kelgende naǵyz segiz qyrly, bir syrly bolatyn. Oqýdan, qoǵamdyq jumystardan qoly sál bosasa-aq kórkem shyǵarmashylyqpen aınalysyp, óleń-áńgimeleri respýblıkalyq gazet-jýrnal betterinde jarııalanyp turdy. Ol kezde stýdent óleńiniń, áńgimesiniń baspasózde jarııalanýy erekshe oqıǵa bolatyn. Jan-jaqty óner ıesi Alma ýnıversıtette ótetin túrli ádebı jıyndarda óleń oqyp, Syr boıynyń termelerin quıqyljyta sheber oryndaıtyn.
Osy kezde B. Kenjebaev qazaq ádebıeti kafedrasyn basqaryp, stýdentterge HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetinen dáris oqydy. Ol qazaq ádebıetiniń bolashaq kadrlaryn daıarlaýǵa erekshe kóńil bóldi. Shákirtteriniń ádebı daıyndyǵy, beıimi, qabileti barlaryn baýyryna tartyp, ınemen qudyq qazǵandaı qıyn ǵylymnyń qııa jolyna baptap saldy.
Ol kezeńde ádebıettaný ǵylymy basty nazardy sosıalıstik realızm ádebıetiniń máselelerin zertteýge buratyn. Al Beısekeń bolsa, óziniń shákirtterin buryn zerttelmegen, tarıhtyń tereńinde jatqan tyń taqyryptarǵa qaraı jetektedi. Myrzataı Joldasbekovke Orhon-Enıseı eskertkishterin, Muhtar Maǵaýınge qazaqtyń jyraýlyq poezııasyn, Rymǵalı Nurǵalıevke M.Áýezovtiń dramatýrgııasyn, Arap Espembetovke S.Toraıǵyrovtyń shyǵarmashylyǵyn kandıdattyq dıssertasııa jumystarynyń taqyryby etip bekitip berdi. Al Almaǵa túrki halyqtarynyń kópshiligine ortaq «Qısas ı Rabǵýzı», «Mahabbat-nama» sııaqty shyǵarmalardy ádebı turǵydan taldap, zertteýdi usyndy.
Beısekeńniń shákirtteri ustazdarynyń úmitin aqtap, qazaq ádebıetiniń tarıhyn ári qaraı san ǵasyrlarǵa jyljytqan tutastaı bir ǵylymı mekteptiń qabyrǵasyn qalap shyqty. Kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵap, tom-tom zertteýler jazyp, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń eńsesin bıiktete túsken kórnekti ǵalymdarǵa aınaldy. Bulardy mundaı bıikke kótergen, birinshiden, Beısenbaı Kenjebaev bolsa, ekinshisi, qazaqtyń ulttyq rýhy uıalaǵan taqyryptardy, kóne dáýirlerdegi naǵyz túrkilik baǵyttaǵy ádebıetterdi zerttep, solardy qaıta tiriltýi, rýhanı jaǵynan álsirep otyrǵan halqyna qaıta usynýy der edik. Beısenbaı Kenjebaevtyń jolyn qýyp, artyna aıtarlyqtaı óshpes mura qaldyrǵan sońǵy shákirtteriniń biri – Alma Qyraýbaeva edi.
Alma Mútálipqyzy Qyraýbaeva 1947 jyly Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdanynyń Birqazan beketinde týǵan. Ákesi Mútálip – ońtústik óńirine tanymal aqyn, jyrshy, balýan, anasy Kúljan – Súleımenqyzy ataqty Mustafa Shoqaıdyń nemere qaryndasy. 1965 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń qazaq tili men ádebıeti bólimine túsedi. 1970-1973 jyldary osy ýnıversıtettiń aspırantýrasynda bilimin ári qaraı jalǵastyrady. 1974-2000 jyldar aralyǵynda assıstent, aǵa oqytýshy, dosent, professor bolyp, qyzmetter atqardy. 2000 jyldan ómiriniń sońyna deıin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde professor boldy.
1974 jyly «Qısas-ı Rabǵýzı», «Mahabbat-namanyń» ıdeıalyq-kórkemdik erekshelikteri» taqyrybynda kandıdattyq, 1997 jyly «Shyǵystyq qıssa-dastandardan» doktorlyq dıssertasııalar qorǵaıdy. Professor. Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń ıegeri.
2008-2012 jyldary «О́ner» baspasynan «Ǵasyrlar murasy», «Ejelgi ádebıet», «Shyǵystyq qıssa-dastandar», «Janym sadaǵa», «Myńjyldyq jolaýshy» atty kitaptardan turatyn bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi.
A.Qyraýbaevanyń ǵylymı izdenisteri negizinen kóne túrkilik ádebı muralardy zertteýge arnalǵan. Buryndary túrli sebeptermen qolǵa alynbaı kelgen dáýirdiń ádebıetin ıgerýde Alma batyl qadamdar jasap, Rabǵýzıdyń «Qıssas-ýl-ánbııa» atty shyǵarmasyn ǵylymı aınalymǵa túsirdi, qazaq tilinde sóıletip, rýhanı ıgiligimizge aınaldyrdy. «Mahabbat-namanyń» da mátinin qazaqsha shyǵardy.
Ǵalymnyń «Ǵasyrlar murasy» atty zertteý kitaby HII-HIV ǵasyrlardaǵy qazaq ádebıetiniń tarıhı máselelerine arnalǵan. Kitaptyń «Ýaqyt bederi» atalǵan alǵashqy taraýynda atalǵan kezeńde Ál-Farabı, Álı Ibn Sına, Ál-Bırýnı, Ál-Horezmı sekildi ǵalymdar shyqqan túrki halyqtarynyń mádenıeti men ádebıeti gúldene damyǵandyǵyna nazar aýdarady. «Aýdarma-názıra ádebıet. Rabǵýzı qıssalary» atalǵan ekinshi taraýda klassıkalyq arab-parsy ádebıetine elikteýden paıda bolǵan názıra dástúrine keńinen toqtalǵan. Bul rette Álıdiń «Qıssa Iýsýf», Qutybtyń «Husyraý-Shyryn», Saıf Saraıdyń «Gúlstan» shyǵarmalaryn barlaǵan. Ásirese Rabǵýzıdyń qıssalaryn taldaýǵa birshama oryn berilgen. «Tyńtýma ádebıette» atty úshinshi taraýda avtor «Mahabbat-nama» dastanynyń jazylý, zerttelý tarıhyn shola otyryp, jyrdyń kórkemdik syr-sıpatyn ashady. Sońǵy «Ejelgi ádebıet dástúri» taraýynda kóne túrkilik ádebı dástúrlerdiń HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetinde jalǵasyn tapqandyǵy M.Kópeev, Á.Táńirbergenov, J.Shaıhıslamuly, t. b. poezııasyn taldaı otyryp dáleldengen.
Jalpy alǵanda, Almanyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵy qazaq ádebıetiniń eski zamandardaǵy túp-tamyrynan bastap, HH ǵasyrdyń basyndaǵy shyǵystyq, dinı baǵyttaǵy dáýirdi qamtıdy. Ol Alyp Er Tuńǵa, Tomırıs, Zarına, Shıraq batyr, Móde han, Bilge qaǵan, Kúltegin, Tonykók, kók bóri týraly ańyzdar jaıly qazaq ǵalymdary arasynan alǵashqylardyń biri bolyp qalam tartty.
Ǵalym qazaq ádebıetiniń eski kezeńin «Zamanymyzdan burynǵy jazý-syzýlar», «Túrki qaǵanaty dáýirindegi ádebıet», «Oǵyz dáýirindegi ádebıet», «Islam dáýirindegi ádebıet», «Qarahan ádebıeti», «Altyn orda dáýirindegi ádebıet» dep dáýirlegen.
Ǵalym klassıkalyq parsy ádebıetiniń bastaý bulaǵy dep kelgen «Avestany» qazaq mıfologııasyndaǵy qunarly qaınarlardyń biri retinde qarastyrǵan. Ony Turanda, ıaǵnı túrkiler elinde jazylǵan týyndy dep baǵalaıdy. Oǵyz dáýirindegi ádebıetke Qorqyt, Oǵyz qaǵan jaıly ańyz-jyrlardy da jatqyzady.
Ál-Farabıdiń, Ahmet Iаsaýıdiń, Ahmet Iúgnekıdiń shyǵarmashylyqtary «Islam dáýirindegi ádebıette», Júsip Balasaǵun men Mahmud Qashqarı «Qarahan ádebıetinde» qarastyrylsa, «Altyn orda dáýirindegi ádebıettiń» úzdik shyǵarmalary retinde «Mahabbat-nama», «Qıssa-Júsip», «Jumjuma», «Husyraý-Shyryn», «Qıssa-ál-ánbııa» jáne Saıf Saraıdyń «Gúlstan bı-t-túrkı» taldanǵan.
Ǵalymnyń «Shyǵystyq qıssa-dastandar» monografııasy qazaq ádebıetiniń buryndary zerttelinbeı kelgen tutas bir salasyn qopara qarastyryp, tyńnan jol saldy. Bul kólemdi zertteý eńbeginde «Myń bir tún», «Totynama», dinı, «Shahnama» jelileri, sondaı-aq Ortaazııalyq sıýjetter boıynsha názıra úlgisimen jazylǵan qazaq dastandary jeke ǵylymı problema retinde keńinen zertteldi.
Ǵalym qazaq qıssalaryn taqyryptyq, sıýjettik jaǵynan túrlerge toptastyryp, olardyń kórkemdik, ıdeıalyq baǵyttaryn aıqyndaǵan.
A.Qyraýbaevanyń ǵalym retinde aldyna eki túrli maqsat qoıǵandyǵy baıqalady. Onyń birinshisi, áli zerttelinbeı jatqan ádebı qundylyqtardy ǵylymı turǵydan ıgerý bolsa, ekinshisi, sol ıgerilgen qazynany týǵan halqynyń kádesine jaratý bolǵan. Ulttyq ýnıversıtette ustazdyq qyzmet atqaryp, dáris oqyǵan Alma joǵary oqý oryndaryndaǵy fılologııa fakýlteti shákirtterine arnalǵan oqý quraldaryn, baǵdarlamalaryn shyǵardy.
A.Qyraýbaeva ǵylymı izdenistermen birge, ulttyq tárbıe máselelerimen aınalysty. «Saıası táýelsizdigimizdi alǵanmen, rýhanı táýelsizdikke jetý ońaı emes. Oǵan qazaq balasy jappaı qazaq mektebinde oqıtyn kúnge jetkende ǵana úmit artýymyzǵa bolady. Osy uly maqsat úshin kúres búgin de, erteń de toqtalmaýy tıis», – dep jazdy ol «Janym sadaǵa» atty eńbeginde.
Taǵy da Almany tyńdaıyq:
«Jatqa elikteý – ózin-ózi qor sanaý. Bul – ulttyq sana jetilmegen elde bolatyn kórinis. О́ziniń ulttyq qundylyqtarynyń bolashaǵy joq degen túsiniktiń qalyptasýy – adamnyń jan dúnıesin azdyratyn qaterdiń biri. Onyń jastar arasynda, bala seniminde uıalaýyna jol berip qoıýǵa bolmaıdy... Jastar arasynda Táttimbettiń kim ekenin bilmeı, Maıkl Djeksonǵa quldyq urý, Qorqyttyń fılosofııasyn uqpaı jatyp, Freıdke tańǵalý, tasqa jazylǵan ata sózin oqymaı turyp, Kýlıkovo shaıqasyn bilgishsiný aýrýy bar...
...Qaı til jetekshi bolsa, balanyń jany sol tilde sóıleıdi...
...Dinı senim rýhanı sananyń negizin qalaıdy.
...Qyzdy tárbıeleý – ultty tárbıeleý degen sóz.
...Ulttyq mektebimizdiń fılosofııasy dástúrli túrkilik órkenıet pen qazaq álemi negizinde jasalyp, álemdik órkenıetpen suhbat qarym-qatynasynda bolýy qajet.
...О́z ana tiliniń syryn meńgerip úlgermegen balaǵa ózge tildi qosaqtaýǵa bolmaıdy. Orys tiliniń ózin 1-synyptan qosarlaý keńestik júıeniń aıla-sharǵysy bolatyn».
Ǵalym ustazdyń oıynsha, «mekteptegi basty másele – oqýlyqtyń mazmunynda. «Bastaýyshtan bastap ertegi ańyzdar, ulttyq ádep, qazaq eliniń arǵy-bergi tarıhynan qyzyqty oqıǵalar, ult tulǵalary, ejelgi ádebıet, ıslam mádenıetinen maǵlumattar sodan alynýy tıis. Ul tárbıesi men qyz tárbıesiniń erekshelikterin eskere otyryp, bastaýyshtan mektep bitirgenge deıin halyq tárbıesiniń negizinde júrgizý, qyzdardy otbasyna baǵyttaý, sheshendik óner tarıhyn aıtyp berýmen shektelmeı, sóıleý ónerine daǵdylandyrý (aýzyna sóz salý), qazaq óneriniń tarıhyn bilýmen birge ony boıǵa sińirý, t. b. Mekteptiń baǵyt-baǵdary, mazmuny túgel qazaq rýhynda bolýy qajet.
Bizge basqalardyń tárbıesi ózimizden artyq kórinetin bir kembaǵaldyq ádet bar. Basqa eldiń tájirıbesin tutastaı engizý jaqsylyqqa ákelmeıdi. Onyń ishinde ulttyq qundylyqtarǵa qabysatynyn ǵana paıdalanýymyz kerektigin eskere bermeımiz. Qandaı da bir ozyq dúnıe bolsa da, ol óz eliniń múddesi turǵysynan jazylady. Syrttan endirgen jat múddelerdiń qajettilikke aınala almaıtyny sondyqtan. Tamyrsyz gúl óspeıdi».
A.Qyraýbaeva ulttyq tárbıeni júzege asyrýdyń joldaryn kórsetip, iske asyratyn ulttyq mekteptiń modelin jasady. «Tilashar», «Eltaný», «Álemtaný», «Ádep» baǵdarlamalaryn jasady.
«Muǵalim – tergeýshi emes, úıretýshi, tártipke salyp qoıýshy emes, rýhanı ósirýshi» ekendigine basty nazardy aýdardy.
Almanyń ustanymdarynan jańasha ulttyq sıpattaǵy baǵyt kórinedi:
«Bala mektep úshin emes, mektep bala úshin jumys isteıdi.
Baǵa qundy emes, bala qundy.
Ustaz qyzmetiniń maqsaty – óz pánin jaqsy úıretýden góri tereńirekte: ol – adamdy jasaýshy adam.
Sabaq – ustaz ben shákirttiń adamı qarym-qatynasy.
Muǵalimniń óz sabaǵyn bilýi jetkiliksiz, oǵan qosa bala janyn uǵa bilsin.
Shákirttiń kemshiligin kórgish bolsań, yqylasyn óltiresiń. Jeńisin izde.
Balany sabaqtyń negizgi keıipkeri ete bil».
Bul jerde ulttyq tálim-tárbıeniń tutas bir konsepsııasy kórinis tapqan.
A.Qyraýbaeva qazaq mektebine arnalǵan oqýlyqtarǵa túrkilik, ulttyq tulǵalar týraly áńgimeler kirgizýdi jón sanap, olar jaıynda qysqa hıkaıalar jazyp usyndy.
A.Qyraýbaeva ózi jasaǵan «Ádep» baǵdarlamasynyń aıasynda ıslam mádenıetin oqytyp, ımandylyq ıirimderine mán berýdi alǵa shyǵarypty. Dıdaktıkalyq materıaldar retinde «Ahmet Iаsaýı», «Qurma», «Sarańdyq», «Qarynbaı», «Nuq paıǵambardyń kemesi», «Jylan men qarlyǵash», «Musa paıǵambardyń asa taıaǵy», «Janýardyń tili», «Muhammed paıǵambardyń týǵan kúni», «Aı kórdim, aman kórdim», «Jarty aı», «Quran», «Paıǵambardyń qyzy – Fatıma», «Bes paryz» syndy qysqa áńgimelerdi qaǵazǵa túsirdi.
A.Qyraýbaeva 1993 jyly Almaty oblysy, Qarasaı aýdanynyń Oraz Jandosov aýylynda jekemenshik qazaq gýmanıtarlyq mádenıet lıseıin ashty. Bul gýmanıtarlyq lıseıde bilim berý, tárbıe jumysy memlekettik standartty saqtaı otyryp, ulttyq dástúr baǵytynda júrgizildi. Qarajat tapshylyǵyna baılanysty 1996 jylǵa deıin ǵana jumys jasaǵanyna qaramastan, Almanyń lıseıi qazaq ulttyq mektebi úlgisiniń táýelsizdik kezeńinde júzege asqan bir kórinisi bolyp edi.
Qazaqstan qazir álemdik órkenıetten ózine laıyqty ornyn alý úshin rýhanı jańǵyrý jolyna tústi. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jasaǵan ádebı murasyn, ulttyq taǵylymy men tárbıesin tarıhtyń tuńǵıyǵynda shashylyp qalǵan jerlerinen jınap-terip, eliniń erteńi jarqyn bolýy úshin kádege jarata bilgen Alma Qyraýbaevanyń ǵylymı eńbegi sol ulttyq qundylyqtardyń qatarynan árkez tabylatyny anyq.
Dandaı YSQAQULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
