Asqar Shákirov: Egde adamdarǵa erekshe qamqorlyq qajet

Qazirgi kezde aǵa býyn ókilderiniń qu­qyq­taryn qorǵaý máseleleri jahandyq deńgeıde jıi-jıi kún tártibine shyǵa­rylyp júr. Máselen, BUU Bas Assam­bleıasynyń qararyna sáıkes qurylǵan ashyq quramdy jumys toby tıisti halyqaralyq konvensııany ázirleýdi qarastyrý ústinde.

Ombýdsmenniń úndeýinde Úkimettiń aǵa­ býyn ókilderiniń ómir súrý sapasyn jaqsartý, olardyń qoǵamdyq ómir­diń barlyq salalaryna tolyqqandy qaty­sýyna jaǵdaı jasaý boıynsha atqaryp jatqan sharalarynyń mańyzdylyǵy, Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes zeınetaqylar 20%-ǵa art­­ty­rylǵany, bul áleýmettik saıasat salasynda qabyldanǵan sharalar, ta­bysy kúnkóris deńgeıinen tómen turǵyndardyń úlesin 2,5 ese azaıtýǵa múmkindik beretini atap kórsetilgen. Degenmen Ombýdsmen atyna kelip túsken shaǵymdardyń taldamasy jáne monıtorıng jumysynyń nátıjesi eg­de jastaǵy adamdar quqyqtaryn qam­tamasyz etýge kedergi keltiretin keıbir máselelerdiń bar ekenin naqty kórsetip ber­gen.

Úndeýde eń aldymen, osy sanattaǵy azamattardyń óz quqyqtaryn júzege asyrý kezinde táýelsiz quqyqtyq mártebesin aıqyndaıtyn, retteıtin biryńǵaı, júıelendirilgen qujattyń joqtyǵyna nazar aýdarylǵan. Osyndaı qujattyń bolýy, mysaly, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksinde kózdelgen balalar, áıelder, áskerı qyzmetshilerdiń quqyqtaryna uqsas, egde jastaǵy adamdardyń densaýlyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge negiz bola ala­dy.

Sonymen qatar Ombýdsmen medısına qyzmetkerleriniń sozylmaly aýrýlary bar egde jastaǵy naýqastarǵa tıisti medısınalyq kómek kórsetýden bas tartý jaǵdaıyna, sondaı-aq emhanalarda gerıatrııalyq bólimshelerdiń jáne bilikti mamandardyń jetispeýshiligine nazar aýdarǵan. Budan basqa elimizdiń barlyq óńirlerinde, sonyń ishinde aýyldyq jerlerde egde adamdarǵa ge­rıa­trııalyq jáne gerontologııalyq kó­mek kórsetý múmkindigin qarastyrý usy­nylǵan.

Osy arada aıta keteıik, kóptegen qart adamdar úshin tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi bo­ıyn­sha dárilik zattardyń tizimine en­gizilmegen qajetti dári-dármekter ózekti bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, egde jastaǵy adamdardyń aýrýlaryn eskerý úshin osy tizimdi qaıta qaraý usynyldy. Sondaı-aq úndeýde elimizdiń birqatar oblystarynda áleýmettik dá­rihanalar jumys isteıtini, onda áleý­mettik osal sanattaǵy azamattar dári-dár­mekterdi tómen baǵamen satyp ala alatyny, biraq kóptegen aýyldar mundaı dárihanalarmen qamtylmaǵany aıtylǵan.

Sondaı-aq Ombýdsmen elimizdiń óńirlerinde sanatorııalyq-kýrorttyq emdeýdiń tártibi ártúrli ekenine nazar aýdarǵan. Atap aıtqanda, keıbir oblystarda emdelýdiń bul túrimen zeı­netkerlik jastaǵy barlyq adamdar qamtylsa, al birqatar aımaqtarda bul­ ıgilik Uly Otan soǵysyna qa­tysý­shylarǵa, olarǵa teńestirilgen tul­ǵalarǵa, sondaı-aq múmkindigi shek­teýli adamdarǵa ǵana qaralǵan. Osyǵan baılanysty úndeýde elimizdiń óńirlerinde atalǵan qyzmetterdiń aǵa urpaq ókil­derine teń dárejede qol­jetimdi bolýyn­ qamtamasyz etý máselesi qozǵalǵan. Budan bólek, osy toptaǵy azamattarǵa medısınalyq, áleýmettik, mádenı, kólik, qarjy qyzmet­te­ri­ne qoljetimdilikti qamtamasyz etý­ maq­satynda elimizdiń barlyq óńir­lerinde, ási­rese aýyldarda egde adam­dardyń jaǵdaıyn muqııat zerdeleý qajettigi atap ótilgen.

Taǵy bir aıta keter jaıt, egde jastaǵy kóptegen adamdardyń zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin qoǵam ómirine belsene aralasýy, olardyń áleýmettik mártebesin, ekonomıkalyq táýelsizdigin saqtaý jáne jınaqtalǵan ıntellektýaldy áleýetin jáne kásibı tájirıbesin jú­zege asyrýǵa múmkindik berý asa mańyzdy. Osyǵan qatysty Ombýdsmen eńbek zańnamasynda atalǵan sanattaǵy azamattardyń jumysqa ornalasýyna járdemdesý tetikteriniń joqtyǵyna, zeı­netkerlik jasqa jetken jáne ju­mys istegisi keletinderdiń kásibı baǵ­dar­lanýyna kóńil aýdarǵan. Osy oraı­da úndeýde zeınetkerlik jastaǵy adam­dardyń jumys tájirıbesi men ıntellektýaldy áleýetin eskere otyryp, olar­­dy jumysqa ornalastyrý tetikterin ázirleýdi usynǵan.

Aqparattyq-telekommýnıkasııalyq­­­­­­­­ teh­nologııalar­dyń jáne sı­fr­lan­­­dy­rý baǵytynyń damýyna baı­la­nys­­ty, egde jastaǵy aza­mattardyń kom­pıý­­­terlik saýatty­lyǵyn kótergen jón.­ О́ıtkeni olar úshin zamanaýı aq­­­pa­rattyq tehnologııalardy qol­da­ný qajet. Osy oraıda egde jas­ta­ǵy adam­dar úshin arnaıy oqý kýrs­­ta­ryn uıymdastyrý boıynsha As­tana, Al­ma­ty qalalary men Shyǵys Qazaq­stan oblysyndaǵy ÚEU tájirı­besiniń nazar­ǵa alynǵany abzal.

Úndeýde keıbir azamattardyń ózde­riniń egde jastaǵy ata-analaryn qart­tar úıine aparyp tastaýyna qa­tys­ty alańdaýshylyq bildirilgen. Kó­binese turmysy jaqsy, qarjylyq jaǵ­daıy turaqty balalary bar egde adamdar qartaıǵan shaǵynda óz qamyn ózi oı­laý­ǵa nemese joǵaryda kórsetilgen mekemelerde turýǵa májbúr bolady.­ Konstıtýsııanyń 27-baby, «Neke (er­li-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly»­ Kodekstiń 145-babyna sáıkes kámeletke tol­ǵan, eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqor­lyq jasaýǵa mindetti.

Qoryta aıtqanda, barlyq qazaq­stan­dyqtardyń, sonyń ishinde egde jastaǵy adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý, tıisti memlekettik qyzmetterdi kórsetý Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan reformalarmen sáıkes keledi.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»