Tabıǵatynyń ereksheligine oraı, negizinen aýylsharýashylyq alqaptarymen tanymal respýblıka aýmaǵynyń kólemdiligin eskersek, bul máseleni jerústi tásilderimen sheshý múmkin emes. Ony iske asyrý úshin kórneki, aýqymdy aqparatpen qamtamasyz etetin qazirgi zamanǵy mazmundy kartografııalyq materıaldar qajet. Qurylǵanyna byltyr 80 jyl tolǵan «Aýyl sharýashylyǵy aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty» (AShAIMI) respýblıkalyq memlekettik kásiporny elimizdiń agroónerkásip kesheni júıesiniń negizgi bóligi bola otyryp, respýblıka aýmaǵyn aero jáne ǵaryshtyq túsirýler negizindegi fotobeınesimen qosa aýyl sharýashylyǵy úshin kartografııalaý boıynsha kórsetiletin qyzmetterimen ári osyndaı materıaldarymen salany qamtamasyz etýshi jáne ónim berýshi elimizdegi birden-bir kásiporyn.
Instıtýtta negizinen aýylsharýashylyq alqaptarynyń jáne ózge sanattaǵy jerlerdiń sandyq jáne sapalyq sıpattamalary, olardyń jiktelýi boıynsha joǵary deńgeıdegi kadastrlyq aqparatty bere alatyn erekshe sıfrly aýylsharýashylyq kartalary jasalady. Sý men jel erozııasy týyndaı bastaǵan ýchaskelerdi, topyraqtyń ylǵaldaný deńgeıin, tuzdanýyn, qarashirindiniń bar-joǵyn tek fotografııalyq kartadan ǵana, fotobeınelerdiń reńki men túr-túsi boıynsha anyqtaýǵa bolady.
Al bul kartalar bizde daıyndalady. Onyń ústine, aýylsharýashylyq kartasyn barlyq sanattaǵy jerlerge monıtorıng jasaý úshin jyldar boıy baqylaý júrgizý negizinde taldaý jasaý jolymen onda bolyp jatqan ózgeristerdi anyqtaýǵa paıdalanýǵa bolady. Sonda ǵana alýan túrli jaǵdaı men qubylys boıynsha boljam jasaýǵa múmkindik týady. Bul – óńirlerdegi sýarý toraptaryndaǵy jaǵdaıdyń ózgerisi, qumdaq shóldi jerlerdiń qarqynyn monıtorıngileý (taptalǵan jaıylymdardy qalpyna keltirý jáne jyljymaly qumdardy toqtatý jumystaryn júrgizý úshin), sekseýil ekpeleriniń jaǵdaıyn baǵalaý. Munyń joıylyp bara jatqan butalar men ósimdikterdi saqtaý úshin der kezinde sharalar qabyldaýǵa kóp kómegi bar. Muzdyqtardyń jyljýy men morenalyq kólderdiń tolýy týraly der kezinde málimetter beredi. Sýarmaly jerlerdiń sortańdanýyn monıtorıngileý, sonymen qatar arheologııalyq qazbalar jáne basqa da kóptegen jumystar úshin jerlerdi monıtorıngileý jumystary júrgiziledi.
Jergilikti jerler týraly naqty aqparatty qajet etetin elimizdiń jer resýrstaryn tıimdi basqarý men utymdy paıdalaný úshin kartografııalyq materıaldar men derekterdiń mańyzdy ári qajetti geokeńistiktik negiz bolyp tabylatyny belgili. Osy oraıda kásiporynnyń negizgi mindeti – elimizdiń agrarlyq sektoryn aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy qazirgi zamanǵy sıfrly josparly-kartografııalyq materıaldarmen qamtamasyz etý bolsa, ol búginde respýblıka aýmaǵynyń 28 paıyzyn qamtyp otyr. Dálirek aıtatyn bolsaq, kásiporyn ózine júktelgen mindetin búgingi zaman talabyna saı atqarýda.
Kásiporyn óziniń tikeleı ónimi bolyp tabylatyn aýylsharýashylyq fotokartalaryn jasap shyǵarýda taqyryptyq qabattar jınaǵy bar fotokartalardy jetildirý boıynsha osy baǵyttaǵy jumys tártibin qaıta qarap, ony odan ári jetildire tústi. Mysaly, buryn aýylsharýashylyq kartalary tek eki qabatty etip jasalǵan bolsa (barlyq aýylsharýashylyq obektilerin biriktiretin fotografııalyq negiz ben aqparattyq qabat), búginde kásiporynnyń kóp qabatty kartalar jasaý múmkindigi keńeıdi. Atap aıtqanda, fotografııalyq negiz, koordınattyq tor men geodezııalyq jeli, oblystardyń, aýdandardyń, aýyldyq okrýgterdiń shekaralary týraly aqparattar, gıdrografııa elementteri, aýylsharýashylyq alqaptary, alqaptardyń túrleri eldi mekender men óndiristik aımaqtar, kommýnıkasııalar men qurylystar, relef qabattary men taǵy basqa aqparattar.
Bizdiń kásiporyn osylaısha elimizdegi kartografııalyq materıaldardyń negizgi kemshilikterin bir júıege keltirdi. Bul arada aqparat jetkizýshi retindegi statıstıkalyq derekter men shekteýli syıymdylyqtardyń aýmaǵynyń máni zor. Onyń ústine 1:25000 jáne 1:50000 masshtabtarynda aýyl sharýashylyǵy úshin kartografııalaý jumystaryn qamtamasyz etýdiń negizgi deńgeıine jetýde kásiporynda Qazaqstannyń KazEOSat-1 jer seriginen alynǵan ǵaryshtyq materıaldardy paıdalaný jumystaryn júrgizý qarqyndy bastaldy. Aýylsharýashylyq kartalaryn jasaýda ǵaryshtyq túsirýlerdi paıdalanýdyń kómegi men ereksheligi aıqyn bilindi. Ásirese, aýmaqty bir ǵana sýretpen molynan qamtý, jumystardy oryndaý ýaqytynyń edáýir qysqarǵany, az kólemdi materıaldardy óńdeý tárizdi ekonomıkalyq paıdasy zor is-sharalar tıimdiligin baıqatty.
Qazirgi ýaqytta kásiporynda aýyl sharýashylyǵy úshin kartografııalaý jónindegi jınaqtalǵan aqparattardyń deńgeıi men kólemin eskere otyryp, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń jaǵdaıy jáne olardyń naqty paıdalanylýy týraly aýyl sharýashylyǵyna qajetti ınteraktıvtik kartalar jasala bastalǵanyn da aıta ketken jón. Oǵan respýblıka aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵy úshin kartografııalaý boıynsha jınaqtalǵan barlyq sıfrly materıaldar kiredi. Tıisti sýbektilerge qashyqtan qol jetkizý múmkindigi paıda boldy. Bul elimizdegi aýylsharýashylyq óndirisin basqarý tıimdiligin arttyrary daýsyz. Buǵan qosymsha kásiporynda aerofototúsirý materıaldary derekteriniń aýqymdy bazasy bar.
О́tkenge qaırylmaı jańany iske asyrý múmkin emes. Sol sebepti biz kásiporynnyń ótken ǵasyrda atqarǵan jumystarynyń nátıjesin búgingi atqarylyp jatqan jumystarmen sabaqtastyra otyryp, talapqa saı saqtaýdamyz. Oǵan aıqyn mysal, arnaıy qoımalarda halyq sharýashylyǵy úshin qundy bolyp tabylatyn respýblıka aýmaǵynyń 1955-2006 jyldar aralyǵyndaǵy aerotúsirý negatıvteri sol qalpynda saqtaýly tur. Atalǵan fotomaterıaldardy týyndap jatqan barlyq sanattaǵy ózgeristerdi anyqtaý úshin kez kelgen ýaqytta paıdalanýǵa bolady.
Aýylsharýashylyq kartalaryn jasaý jáne onyń erekshelikteri, onyń jańalaýdyń mańyzdylyǵy, onyń topografııalyq kartalardan aıyrmashylyǵy týraly tolyq maǵlumat berý jáne aýylsharýashylyq kartalaryn memlekettik talaptarǵa saı jetildirý men óndiristik jańǵyrtý kásiporynnyń bolashaqta da atqara beretin basty mindetteri bolyp qala bermek.
Ábdiǵalı BEGMANOV,
«Aýyl sharýashylyǵy
aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty» RMK dırektory,
Ulttyq ınjenerlik akademııanyń korrespondent-múshesi
