Bes kúndik oqytý - bala tárbıesine múmkindik beredi

Jastardyń boıyn­da ımandylyq, patrıot­tyq­ qasıetterdi tıimdi qalyp­tastyrýǵa 12 jyldyq bilimge kó­shý faktory da qomaq­ty úles qosýy tıis. Bul baǵytta bú­ginde respýblıka deńgeıinde naqty jumystar júrgizilýde.

Osy joba iske asyrylsa, onda orta bilim berý júıesinde jalpy bilim beretin mektepterdi Nazarbaev zııatkerlik mektep­terindegi oqytý deńgeıine jet­kizý jáne mektepterdiń mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý máselesi túbegeıli sheshiler edi. 12 jyldyq bilimge kóshý reformasyn jáne standarttaryn taǵy da jaqsarta túsýge jáne qoǵamnyń, ata-ana­lardyń múmkindigin osy is-sharalarǵa belsendi qatystyrýǵa barshamyz múddeli bolýymyz kerek. Sondyqtan 1-synyptan 6-synypqa, ıaǵnı 6-13 jas aralyǵyndaǵy (balanyń tulǵa retinde qalyptasa bastaýy keze­ńindegi) bala tárbıesinde ata-ana rólin jáne jaýapkershiligin kúsheıtý máselesine baılanyst­y usynystarymyz bar. 

Birinshiden, aýyldyq já­ne qalalyq mektepter ara­syn­daǵy aıyrmashylyqty joıý. Osy ba­ǵyttaǵy sharalar mektepke deıingi tárbıe men bilimnen bas­­taý alýy kerek. Memlekettik jalpy orta bilim berý standartyna tómendegi tolyqtyrýlardy engizýdi qajet dep esepteımiz. Iаǵnı memlekettik jalpy or­ta bilim berý standartynyń qu­rylymyna taǵy bir bilim berý deńgeıin – mektepke deıingi bilim berý deńgeıin qosý jáne ony Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim týraly» zańyna resmı engizý, osy deńgeıge saı naqty memlekettik bilim berý standartyn daıyndaý, bekitý jáne ony zańdy túrde ómirge engizý kerek. Sonda elimizde orta bilim berýdiń resmı túrde tórt deńgeıi anyqtalǵan jáne engizilgen bolar edi. Bular – mektepke deıingi tárbıe jáne bilim berý deńgeıi; bastaýysh bilim berý deńgeıi; negizgi orta bilim berý deńgeıi; jalpy orta bilim berý deńgeıi. Ázirge, «Bilim týraly» zańda jalpy orta bilim berýdiń úsh deńgeıi ǵana kórsetilgen.

Mektepke deıingi bilim be­rý deńgeıin (standartyn) rásimdegen jáne zańdastyrǵan jaǵdaıda ǵana barlyq mektepke deıingi bilim mekemelerine birdeı talap qoıa alatyn bolamyz. Mundaı talap búgin­gi naryq ekonomıkasy jaǵda­ıynda kerek-aq. Sonda ǵana bar­lyq bala bas­taýysh mek­tepke negizinen birdeı tár­bıe jáne bilim deńgeıimen keletin bolady, mekteptegi bastapqy bilim deńgeıleri negizinen birdeı bolady, al bul óz kezeginde psıhologııalyq turǵyda bala­nyń qatarlary arasynda ózin emin-erkin sezinýine múmkindik beredi jáne bilim berýde, oqytýda balabaqshadan bastap orta mektep bitirgenge deıingi deńgeılerde birizdilik, mazmundy sabaqtastyq saqta­lady.

Ekinshiden, 12 jyldyq oqy­týdyń Memlekettik jalpyǵa mindetti bastaýysh bilim berý standartyna myna mazmundaǵy pýnktterdi qosý kerek dep esep­teımiz. Bıyl respýblıka mek­­tepteri bes kúndik oqytý reg­lamentine kóshe bastaýy­na baılanysty senbi jáne jeksenbi kúnderin tárbıelik baǵytta utym­­dy paıdalaný is-sharalaryn engizýi tıis. My­saly, senbi kúnin mindetti túr­­de mektep qabyr­ǵasynda sa­lamatty ómir salty dás­túr­lerin qalyptastyrýǵa arnaý. Ol kúndi «Jaqsy dástúr kúni» (basqasha da ataýǵa bolar) dep belgilegen abzal.

Bul kúni bas­taýysh synyp oqýshylary mektep qabyrǵasynda óz tań­daýymen (arnaýly sport seksııalaryna baryp júrgenderden basqalary) júzýmen, sporttyq oıyn túrle­riniń birimen, klas­sıkalyq jáne ulttyq mýzyka tyńdaýmen, klas­sıkalyq jáne ulttyq mýzykalyq aspaptarda oınaýǵa úırenýmen, aerobıka nemese baletpen, týrızm elementteriniń birimen, basqa da (mektep múmkindigine saı) densaýlyq saqtaý jáne shynyǵý, mádenı saýat deńgeıin jaqsartatyn is-sharalarymen mindetti túrde aınalysýy tıis. Arasynda qazirgi kompıýterlik jáne IT-tehnologııalar zamanynda jas jetkinshekterdi kitap (birinshi kezekte klassıkalyq jáne qazirgi zamanǵy ádebı, ta­rı­hı-ádebı jáne ǵylymı-fan­tastıkalyq, poezııalyq kitaptardy) oqýǵa bet burǵyzý is-sharalary da qamtylsa quba-qup. Sonda jas jetkinshekterdiń ınternettegi ýaqytyn azaıtýǵa naqty qadam jasalǵan bolar edi. Bul sharalardy ǵyly­mı-praktıkalyq turǵyda úıles­tirýdi jáne toǵystyrýdy negiz­deýge pedagogıka jáne psıhologııa salasy, bastaýysh mektep mamandary tartylýy tıis. Al jeksenbi kúnin «Mereıli otbasy kúni» dep belgileýge bolady. Bul kúnniń eń basty maqsaty – balanyń ata-anamen, ata-ananyń balamen múmkindiginshe birge ýaqyt ótkizýin qamtamasyz etý, ata-analardy 6-13 jas ara­lyǵyndaǵy balarymen birge demalýǵa jáne paıdaly ispen aınalysýǵa mindetteý. Iаǵnı balamen birge úı sharýasymen aınalysý, birge kitaphana, mýzeı, kórme, teatr, kıno, sport zaldary sııaqty mádenı oryn­darǵa barý sabaqqa daıyndalý, bıznes elementterimen ta­nys­tyrý, birge qonaq kútý jáne qonaqqa barýǵa bolady. Bastysy, ata-ananyń jetkilikti kóńil aýdarýyn qamtamasyz etý. Bul kúni balanyń da usynysy, suranysy, tilegi, kóńili eske­rilýi tıis, ıaǵnı ata-ana óz ba­lasynyń tilin tabýǵa tıisti bolady. Bul jerde qatyp qalǵan naqty resept joq, basty mindet – ár otbasynda balaǵa mazmundy ulttyq dástúr negizindegi tár­bıe berýdi júıeli jolǵa qoıý. Otbasyndaǵy syılastyq, ynty­maqtastyq jáne qamqorshy bo­la bilý mindeti boıynsha úlgi kór­setý kerek.

Biz úshin eń qymbaty – bala. Qaı ata-ana balasynyń jaqsy azamat, tulǵa bolyp ósýin tile­meıdi. Biraq is júzinde osy asa jaýapty mindetpen – balany júıe­li túrde ulttyq dástúr ne­gizinde tárbıeleý máselesimen barlyq ata-ana birdeı aınalys­paıdy, qymbat ýaqytyn bóle bermeıdi. Tipti bala tárbıesin óz mindeti dep sanamaıtyn ata-ana da kezdesedi.

Mine osyndaı jaǵdaıda ata-analardyń jaýapkershiligin eń bolmaǵanda 6-13 jasqa deıingi aralyqta (balalardyń psıhologııalyq turǵyda qalyptasýynyń kúr­deli kezeńinde) qosymsha kú­sheı­te túsý maqsatynda 1-6 sy­nyp aralyǵynda búkil oqý jy­ly boıyna mindetti túrde apta­nyń bir kúnin «Mereıli otbasy kúni» retinde «Bilim berý týra­­ly» zańǵa da, Memlekettik jal­pyǵa mindetti bastaýysh­ bilim berý standartynyń mazmu­nyna da engizýdi usynamyz. Bas­ty ıdeıa – balanyń boıyn­da kishkentaı kezinen otba­sy­­lyq qundylyqtardy, jaýapker­shilikti qalyptastyrý. Osy kúndi qazaqstandyq brendke (ózindik ulttyq dástúrge) aınaldyrýǵa da bolady.

Atalǵan máselege bastaýysh mek­tep mamandary men psıholog­tardy tartsaq, kópshilik bolyp keńessek, zaman talabyna saı­ sapaly tárbıe jáne bilim be­rýde jaqsy nátıjelerge jete alatynymyzǵa senemiz. Bul bıyl­ǵy oqý jylynda or­ta mek­teptiń bes kúndik oqý reg­lamentine kóshe bastaýyna baılanysty týyndaǵan másele.
«Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­synyń mańyzdy basym­dyqtarynyń biri – bilim be­rý. Son­dyqtan elimizdegi bi­lim be­rý reformalarynyń jal­­py maq­saty bilim berý jú­ıesin jańa áleýmettik-eko­nomıkalyq ortaǵa beıimdeý bo­lyp otyr. Mine, soǵan sáı­kes, memlekettik jalpy orta bi­lim berý standartynyń maz­munyna joǵarydaǵy usyn­ǵan tolyqtyrýlardy engizý óte­ qajet dep esepteımiz. Biz Elba­­synyń Máńgilik El bolýǵa sha­qyr­ǵan úndeýine berik ot­ba­sy­lyq qun­dylyqtardy qalyp­tastyrý ar­qyly úles qosa alamyz.

Bılibaı MÚSILIMOV, 
Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń dosenti

Jambyl oblysy