Katalondyqtar degen kimder?
Katalonııa – Ispanııanyń eń baı aımaqtarynyń biri. Halyq sany - 7,5 mln. Bul Ispanııa halqynyń 16,4%-yn quraıdy. Halyqtyń 95 %-y katalon tilin biledi. Bul til Eýropada keń taraǵan tilder reıtınginde 9-orynda tur. Biraq Eýroodaqtyń resmı tilder tizimine enbegen. Katalondyqtardyń óz dástúri, mádenıeti, myńjyldyq tarıhy bar.
Katalon etnosy orta ǵasyrlarda Aragon patshalyǵy kezinde qalyptasty. Al Ispanııa patshalyǵy 1469 jyly Arangon patshasy II Ferdınan men Kastılııa hanshaıymy I Izabellanyń shańyraq qurýynyń nátıjesinde quryldy. Biraq Ispanııanyń saıası birigýi HV ǵasyrda aıaqtaldy.
Katalonııa Ispanııadaǵy azamattyq soǵysqa deıin 1936-1939 jyldary tolyq quqyqty avtonomııa boldy. Biraq Fransısko Franko dıktatýrasy kezinde (1939-1975 jyldary) avtonomııa quzyreti azaıdy. Tek 1978 jyly jańa Konstıtýsııa boıynsha Katalonııa qaıtadan tolyq avtonomııaǵa aınaldy.
2006 jyly avtonomııa týraly jarlyq shyǵyp, jergilikti bıliktiń quzyreti men qarjylyq róli artty. Ispanııa bıligimen baılanys bir júıege keldi. Qujatta Katalonııa jeke ult retinde tanyldy. Biraq 2010 jyly Konstıtýsııalyq sot jarlyqtyń kúshin joıyp, katalondyqtardy jeke ult retinde tanýdyń esh qajettiligi joq ekenin aıtty.
Buryn referendým boldy ma?
2010 jyly atalǵan jarlyq óz kúshin joıǵan soń Katalonııanyń ádilet keńesi aımaqtaǵy quqyqtyq júıege jaýap bermeıtin boldy. Jergilikti bank júıesiniń róli azaıdy. Federaldy bıýdjetke bólinetin qarjy kólemi artty. Buǵan narazy bolǵan halyq táýelsizdik týraly ıdeıany qoldaı bastady. 2014 jyly memleket kirisiniń tómendegenine, avtonomııanyń álsiregenine narazy halyq referendým ótkizdi. 2 mln daýys berýshiniń 80 %-y táýelsizdikti qoldaıtynyn bildirdi. Biraq referendým zańsyz dep tanylyp, Katalonııa úkimeti - Jeneralıtat konstıtýsııaǵa qarsy áreket etti dep aıyptaldy. Al 2015 jyly 9 qarashada Katalonııany Ispanııadan táýelsiz el dep tanıtyn rezolıýsııa qabyldandy. Eki kúnnen keıin onyń da kúshi joıyldy. 2 jeltoqsanda Ispanııanyń Konstıtýsııalyq soty Katalonııanyń táýelsizdigi týraly deklarasııadan bas tartty.
Referendým-2017 qalaı bastaldy?
Bıyl 6 qyrkúıekte jergilikti parlament jańa referendým týraly zań qabyldady. Kelesi kúni onyń kúshi joıyldy. Soǵan qaramastan Karles Pýchdemon referendým aldaǵy úsh aptada ótkiziletinin málimdedi. 11 qyrkúıek kúni Katalonııanyń ulttyq kúni - Dıadany merekeleý barysynda 1 mıllıonnan astam adam kóshege shyǵyp, táýelsizdikti qoldaıtyndaryn bildirdi.
Sonymen, referendým qalaı ótti?
- 1 qazan: Katalonııa ortalyq úkimet pen Konstıtýsııalyq sot sheshimine qaramastan referendým ótkizdi. Karles Pýchdemon táýelsizdikti qoldaýshylar jeńiske jetkenin málimdedi;
- 2 qazan: Eýrokeńes referendýmdy zańsyz dep tanydy. Táýelsiz Katalonııa Eýroodaq múshesi bola almaıtynyn málimdedi;
- 3 qazan: Ispanııa patshasy VI Felıpe teleefır arqyly referendým ótkizýshilerdi bılikti syılamaıdy dep aıyptap, konstıtýsııanyń buzylǵanyn aıtty;
- 4 qazan: Karles Pýchdemon aldaǵy ýaqytta avtonomııa óz táýelsizdigin jarııalaıtynyn aıtty;
- 5 qazan: Ispanııa premer-mınıstri Marıano Rahoı Katalonııa bıligin táýelsizdik jarııalaýmaýǵa shaqyrdy. Konstıtýsııalyq sot avtonomııa parlamentine dúısenbi kúni jıyn ótkizýge tyıym saldy;
- 6 qazan: Katalonııa parlamenti Pýchdemonnyń seısenbi kúni plenarly otyrysta referendým nátıjesin jarııalaıtynyn aıtty;
- 7 qazan: Ispanııa boıynsha Katalonııanyń bólinýine qarsy mıntıngter ótti. Eń irisi Madrıdte boldy. Oǵan 150 myń adam qatysty;
- 8 qazan: Barselonada Ispanııanyń birligin qoldaýshylar sherýi ótti. Resmı derekter boıynsha oǵan 350 myń adam qatysty;
- 9 qazan: Katalonııa úkimetiniń tóraǵasy Karles Pýchdemon, onyń orynbasary Orıol Jýnkeras, parlament spıkeri Karme Forkadel táýelsizdik deklarasııasyna qol qoıdy. Biraq Karles Pýchdemon Ispanııadan bóliný jóninde dıalogty jalǵastyrý maqsatynda táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaýdy keıinge qaldyrýǵa shaqyrdy.
Parlament otyrysy qalaı ótti?
Keshe Karles Pýchdemonnyń parlamenttegi sózi josparlaǵannan bir saǵatqa kesh bastaldy. Ol sóz basynda eshqandaı qysym kórsetkisi kelmeıtinin, tek aradaǵy shıelenisti basýǵa nıetti ekenin aıtty. Biraq Madrıdpen kelissózder júrgizý týraly oıyna Ispanııa bıligi túbegeıli qarsy shyqty. Karles Pýchdemonnyń aıtýynsha, 1 qazanda ótken referendým kezinde avtonomııa táýelsizdik jarııalaý týraly mandat alǵan. "Biz Ispanııaǵa qarsy shyǵyp jatqan joqpyz. Biz daýys berýge ruqsat surap otyrmyz. Biraq táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaýdy keıinge qaldyrýdy usynamyz. Biz búgin dıalogqa nıetti ekenimizdi bildiremiz" dedi Katalonııa basshysy.
«Karles Pýchdemonnyń sózi – óziniń kim ekenin, qaıda baratynyn bilmeıtin adamnyń sózi. Ol Konstıtýsııalyq sot tyıym salǵan zańdy moıyndamaıdy. Bul zańsyz áreket boldy», dedi Ispanııa premer-mınıstriniń orynbasary Soraııa Saens de Santamarııa. Onyń aıtýynsha, katalonııalyqtardyń basym bóligi respýblıka formasyndaǵy táýelsizdikti qalamaıdy.
Eýroodaq ne dedi?
Eýroodaqtyń keıbir elderi referendým ótpeı turyp óz qarsylyqtaryn bildirgen bolatyn. Eýropa komıssııasynyń prezıdenti Jan-Klod Iýnker Ispanııa parlamentin qoldaıtynyn, biraq referendýmnyń nátıjesine de syılastyqpen qaraıtynyn aıtty. Sonymen qatar ol Katalonııa táýelsizdik alsa, basqa da memleketter sııaqty Eýroodaqqa kirý týraly ótinish bere alatynyn, biraq Ispanııada veto quqyǵy bolatynyn da eskertti.
Germanııa kansleri Angela Merkel Ispanııanyń ishki isterine aralaspaıtynyn, biraq eldiń birtutastyǵyn qoldaıtynyn aıtty. Fransııa bıliginiń de málimdemesi soǵan saıady.
Táýelsizdikti qoldaý: Estelada degen ne?
Katalonııanyń bólinýi týraly referendým halyqty da ekige bóldi. Biri qoldady, biri qarsy shyqty.
Jaqynda ótken referendýmǵa halyqtyń 43%-y qatysyp, onyń 90,18%-y táýelsizdikti qoldady. Daýys berý kórsetkishi Tarragon qalasynda óte tómen deńgeıde boldy. Sebebi jergilikti bılik referendým ótkizýge ǵımarat berýden bas tartty. Degenmen, referendýmǵa deıin de, keıin de táýelsizdikti qoldaý sımvoldary qalyptasyp úlgerdi. Mysaly, "Si" (ıá) degen jazýy bar jalaý, demokratııa degen jazýy bar plakattar.
Katalonııa táýelsizdigin qoldaýshylardyń basty sımvoly – estelada - katalon jeriniń resmı emes týy. Onyń sol jaǵynda kók úshburyshtyń ishinde aq tústi juldyz bar. Táýelsizdikti qoldaýshylar sonymen qatar Katalonııa ánuranyn aıtady. Kóshege ydyspen shyǵyp dabyl qaǵý da ózindik belgige aınaldy. Al referendýmdy qoldamaıtyndar kóbine úılerine Ispanııa týyn ilip qoıady. Al lozýngterinde Pýchdemonǵa narazylyq bilinedi.
Katalonııa táýelsizdigi Ispanııaǵa qalaı áser etedi?
Ispanııanyń 1978 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııasy boıynsha birjaqty sheshimmen táýelsizdik alý múmkin emes. Ol úshin jalpyulttyq referendým qajet. Al ótken referendýmda daýys berý tek Katalonııada ótti. Tipti, táýelsizdik alǵan kúnniń ózinde burynǵy avtonomııany birden qoldaı ketetin memleketter az.
Ispanııanyń energetıka, týrızm jáne sıfrly tehnologııa mınıstri Alvaro Nadal Belda referendým Ispanııanyń ekonomıkasyna, týrızm ındýstrııasyna áser etetinin aıtty. Al Ispanııanyń ekonomıka mınıstri Lýıs de Gındos Financial Times-qa bergen suhbatynda Katalonııa avtonomııa bolyp qalsa, Ispanııa bul avtonomııaǵa bólinetin qarjyny arttyra alatyndaryn aıtty. Ortalyq bıliktiń mundaı sheshimge daıyn bolýynyń basty sebepteriniń biri - Katalonııa jyl saıyn shetelge 65,1 mlrd eýronyń taýaryn eksporttaıdy. Onyń úshten ekisi Eýroodaq elderine jiberiledi. Bul óńirler arasyndaǵy eń úlken kórsetkish. Sonymen qatar elde jumyssyzdyq deńgeıi 13,2 %-dy quraıdy. Ispanııanyń IJО́-niń 19 %-y Katalonııaǵa tıesili.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Katalonııa halyqtyń tabysy boıynsha da eń baı óńir sanalady. Sondaı-aq Katalonııa tóleıtin salyq bıýdjetten bólinetin qarjydan da asyp túsedi. Avtonomııa Ispanııanyń memlekettik qazynasyna 62 mlrd eýro quıady.
Katalonııa bólinip ketse, Ispanııanyń qor naryǵy da quldyraıdy. Sebebi Katalonııada ıspan qor naryǵyna kiretin 6 kompanııa ornalasqan. Sonymen qatar táýelsizdikke degen umtylysynan memlekettiń ekinshi deńgeıli bankteri de zardap shegýi múmkin. Bloomberg deregine súıensek, Ispanııadaǵy halyqaralyq iri kompanııalardyń kóbi Katalonııada shoǵyrlanǵan. Biraq, olardyń keıbiri bas keńselerin basqa qalalarǵa aýystyratyndaryn málimdep úlgerdi.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
"Egemen Qazaqstan"
